ZÄ°HÄ°NSEL ÖZÜR ( MENTAL RETARDASYON)

 Zeka, zihinsel birçok yeteneÄŸin uyumlu çalışması sonucu ortaya çıkan bir yetenekler bileÅŸimidir. Bu yetenekler algılama, bellek, düÅŸünme, öÄŸrenme, mantık yürütme gibi yeteneklerdir ve bunların birbiriyle uyumlu ve iliÅŸkili çalışması sonucu zihinsel fonksiyonlar yürütülmektedir. Zihinsel özür, kiÅŸinin yaÅŸadığı toplum içerisinde sorunlarla baÅŸa çıkma yeteneÄŸini etkileyen, zihinsel bir kısıtlama ya da sınırlanmadır. Bir çocuk ya da yetiÅŸkine zihinsel özürlü tanısı konulabilmesi için ortalamanın altındaki zeka iÅŸlevi ile birlikte iletiÅŸimde, öz bakımda, evdeki yaÅŸamda, toplumsal becerilerde, toplumsal yararlılıkta, kendini yönlendirmede, saÄŸlığı korumada, akademik becerilerde ve çalışma alanlarında iki veya daha fazla bozukluÄŸun bir arada olması ve bu durumun 18 yaşından önce baÅŸlaması öngörülür. Zihinsel özür, ülkemizde yaygın olarak karşılaşılan özür gruplarından birisidir. ÇocuÄŸunuzun zihinsel özürlü olmasına neden olan çeÅŸitli etmenler vardır. Bunlar dört grupta incelenebilir:

A. DoÄŸum öncesi •  GebeliÄŸin özellikle ilk üç ayında uzun süren yüksek ateÅŸ,

 •  Gebelik döneminde geçirilen çeÅŸitli hastalıklar, •  Gebelikte doktor denetimi dışında ilaç kullanımı,

 •  Alkol, sigara ve benzeri madde kullanımı, •  Annenin kansızlığı, •  Annenin geçirdiÄŸi bazı kronik hastalıklar (hipotroidi vb ),

•  Yetersiz ve dengesiz beslenme, •  Gebelik sırasında geçirilen kazalar.

B. DoÄŸum sırası •  DoÄŸum sırasında çocuÄŸun oksijensiz kalması (anoksi), •  Zor ve uzun süren doÄŸum, •  DoÄŸum sırasında beyin zedelenmesi, •  Erken doÄŸum, •  DüÅŸük doÄŸum ağırlıklı bebek.

C. DoÄŸum sonrası •  Yeterli miktarda anne sütü almaması, •  Çevre kirliliÄŸine maruz kalması, •  Uyaran eksikliÄŸi, •  Demir eksikliÄŸi, •  Merkezi sinir sisteminin enfeksiyon hastalıkları (menenjit gibi), •  Metabolik hastalıklar (fenilketonüri, hipotroidi vs), •  Geçirilen kazalar sonucu beyin zedelenmesi.

D. Genetik nedenler •  Akraba evlilikleri (ailede zihinsel özürlülük nedeni olan genlerin varlığında hastalık ortaya çıkar),

•  Kromozom hastalıkları (Down Sendromu gibi).  

 2-ZÄ°HÄ°NSEL ÖZRÜN TEÅžHÄ°SÄ°

 •  Tıbbi açıdan deÄŸerlendirmeler yapılır; kiÅŸinin beyninin öÄŸrenme, problem çözme ve IQ veya entelektüel fonksiyonlarını yerine getirme yeteneÄŸi genellikle IQ testleri ile ölçülür. Ortalama puan 100 dür. 70-75'in altında puan alanlarda zihinsel özür vardır.

•  EÄŸitimsel açıdan deÄŸerlendirmeler yapılır; kiÅŸinin bağımsız olarak yaÅŸamak için ihtiyaç duyulan becerileri yerine getirip getiremediÄŸi(adaptif davranışlar veya adaptif fonksiyonlar) incelenir. Bu becerilere örnek verirsek, giyinme, kendi kendine yemek yeme gibi günlük yaÅŸam aktiviteleri, anlama ve cevap verme gibi iletiÅŸim becerileri, aile üyeleri, yetiÅŸkinler ve yaşıtları ile sosyal becerileri deÄŸerlendirilir.Zihinsel özürlü bir çocuÄŸun kesin tanısı ve özür durumunun deÄŸerlendirilmesi birçok bilim dalının (multidisipliner) incelemesiyle yapılır. Zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi çocuÄŸun yaşıtlarına göre algılama, problem çözme, bellek, soyut düÅŸünme yeteneÄŸi, neden sonuç baÄŸlantısı kurabilme, gerçeÄŸi deÄŸerlendirme, yargılama, anlama ve anlatabilme, öÄŸrenme gibi biliÅŸsel yeteneklerinde eksiklik, yetmezlik ya da bozukluk olması ile belirlenir. Zihinsel özürlülüÄŸün birçok belirtisi vardır. BaÅŸlıcaları ÅŸunlardır:

•  Oturmayı, emeklemeyi ve yürümeyi diÄŸer çocuklardan daha geç öÄŸrenebilirler. •  KonuÅŸulan dili anlamada güçlük yaÅŸayabilirler. •  KonuÅŸmayı daha geç öÄŸrenebilirler. Sınırlı sözcük daÄŸarcıkları ile dikkati çekerler . •  Sesleri doÄŸru olarak çıkarabilme (artikülasyon) ile ses bozuklukları ve kekemelik görülme sıklığı normal geliÅŸim gösteren çocuklara göre daha fazladır.

 •  Hatırlamada zorlanabilirler. •  Anlamada güçlükleri olabilir. •  Sosyal kuralları anlamada güçlük çekebilirler. •  Problem çözmede zorlanabilirler. •  Mantıklı düÅŸünmede zorlanabilirler. •  Dikkat süreleri kısa olabilir. •  Okuma-yazma, matematik gibi akademik becerilerde güçlükler görülebilir. •  Kendi baÅŸlarına karar verme ve uygulamada zorlanırlar. •  YetiÅŸkin tarafından yönlendirilmeye gereksinim duyarlar. Yeterli destek verildiÄŸinde, zihinsel özürlü çocukların çoÄŸu öÄŸrenebilir, geliÅŸebilir ve büyüyebilir. Zihinsel özürlü çocuklar toplumdaki diÄŸer çocuklardan farklıdır. Bu farklılığın zihinsel bir özür olduÄŸunu söylemek için, çeÅŸitli testler kullanılır. Bu testler ile bireyin/çocuÄŸun düÅŸünme, öÄŸrenme ve sorun çözme ile ilgili yetenekleri ölçülür.

Zeka Özrünün Sınıflandırılması A- Hafif düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi : IQ düzeyi 50-55 ile yaklaşık 70 arası. B- Orta düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi : IQ düzeyi 35-40 ile yaklaşık 50-55 arası. C- Ağır düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi : IQ düzeyi 20-25 ile yaklaşık 35-40 arası. D- Ä°leri derecede ağır zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi : IQ düzeyi 20-25'in altında. Yukarıda verilen sınıflandırmalar tek başına çocukların deÄŸerlendirilmesinde yeterli deÄŸildir .

A. Hafif düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi: Hafif düzeyde zihinsel özürlü olan bireyler, “eÄŸitilebilir” olarak nitelendirilen grubu iÅŸaret eder. Hafif düzeyde zihinsel özürlü olan çocuklar, toplumsal ve konuÅŸma yeteneklerini okul öncesi yıllarda 0-5 yaÅŸ arasında kazanırlar. Duyusal ve motor alanlardaki bozuklukları çok azdır ve çoÄŸunlukla daha ileri yaÅŸlara kadar zihinsel özürlü olmayan çocuklardan ayırt edilemezler. Bu çocuklar, on yaşın sonuna doÄŸru, altıncı sınıf düzeyinde okul becerileri kazanabilirler. EriÅŸkin yaÅŸlarda, ancak kendi başına yaÅŸayabilmeye yeten toplumsal ve mesleki yetenekler kazanırlar. Ancak, alışılmışın dışında toplumsal ve ekonomik sıkıntılarla karşı karşıya kaldıklarında rehberliÄŸe gereksinim duyarlar. Hafif düzeyde zihinsel özürlü olan bireyler, uygun destekle çoÄŸunlukla kendi baÅŸlarına ya da bir yetiÅŸkinin denetimiyle toplum içinde bağımsız olarak yaÅŸamlarını sürdürebilirler. Hafif düzeyde zihinsel özürde hareket, bedeni kullanmaya iliÅŸkin (motor) problemler az görülür ya da yoktur. Ä°letiÅŸim, öz bakım, ev yaÅŸamı, sosyal etkileÅŸim, toplum içinde yaÅŸayabilme, kendini yönlendirme, saÄŸlık ve emniyeti gözetebilme, akademik/okula iliÅŸkin beceriler, boÅŸ vakitlerini deÄŸerlendirme, iÅŸ becerileri gibi özellikler yaşıtlarına çok yakın deÄŸerlerde gözlenir.

B. Orta düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi Orta düzeyde özürlü olan bireyler, “öÄŸretilebilir” olarak sınıflandırılan gruba eÅŸdeÄŸerdir. Orta düzeyde zihinsel özürlü olan çocuklar, konuÅŸma becerilerinin çoÄŸunu erken çocukluk yıllarında kazanırlar. Mesleki eÄŸitimden faydalanır ve belirli bir denetimle kiÅŸisel bakımlarını yapabilirler. Aynı zamanda toplumsal ve iÅŸ ve uÄŸraşı alanlarındaki eÄŸitimden de yararlanırlar. ÖrneÄŸin duyu-algı-motor bütünleÅŸtirme ve biliÅŸsel geliÅŸim için aktivite eÄŸitimi, iÅŸ ve uÄŸraşı yaklaşımı olarak uygulanır. Ancak akademik olarak ilkokul ikinci sınıf düzeyinden ileri gitmekte zorlanırlar. Ergenlik döneminde, toplumsal kuralları öÄŸrenmedeki zorlukları, yaşıtları ile iliÅŸkilerini bozabilir. EriÅŸkinlikte, çoÄŸunluÄŸu beceri istemeyen iÅŸlerde ya da uygun destekle yarı beceri isteyen iÅŸlerde çalışabilirler. Yeterli destek ile toplumsal hayata uyum saÄŸlarlar.

C. Ağır düzeyde zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi Ağır düzeyde zihinsel özürlü olan bireyler, erken çocukluk yıllarında konuÅŸma becerilerini ya çok az kazanırlar ya da hiç kazanamazlar. Okul dönemi boyunca konuÅŸmayı öÄŸrenebilirler ve ancak temel (özbakım) ihtiyaçlar konusunda eÄŸitilebilirler. Sadece okul öncesi eÄŸitim düzeyinde (gerekli iÅŸaret ve harfleri tanıma gibi) bir eÄŸitim alabilirler. EriÅŸkinliklerinde yakın bir denetimle basit iÅŸleri yapabilirler. Zihinsel özre eÅŸlik eden baÅŸka bir sorun nedeni ile özel bir bakıma gereksinimleri yoksa, aile içinde ya da küçük gruplardan oluÅŸturulmuÅŸ grup evlerinde toplum hayatına uyum saÄŸlayabilirler

D. Ä°leri derecede ağır zihinsel geliÅŸme geriliÄŸi ÇoÄŸunda zihinsel özre neden olan özel bir nörolojik sorun vardır. Erken çocukluk yıllarında duyu-motor iÅŸlevlerinde uyarı eksikliÄŸi nedeniyle önemli gerilikler vardır. Devamlı yardıma ve bakıma ihtiyaç duyarlar. EÄŸer uygun bir ÅŸekilde eÄŸitilebilirlerse motor geliÅŸmeleri, kendine bakım ve konuÅŸma becerileri geliÅŸtirilebilir. Çok yakın denetim ve koruma altında basit iÅŸleri yapabilirler.   Zihinsel özür, erken çocukluk döneminde ve okul öncesi yaÅŸlarda geliÅŸim geriliÄŸi ile kendini gösterir. Bu çocukların çoÄŸu geliÅŸim alanlarında (biliÅŸsel, motor, özbakım, dil, sosyal-duygusal) yavaÅŸ bir geliÅŸme gösterir ve kronolojik takvim yaşına göre geri kalırlar. Bu nedenle ağır düzeyde zihinsel özürlü bireyler genellikle erken çocukluk döneminde tanınır. Ancak hafif düzeyde zihinsel özürlü olan çocuklarda tanı okul çağına kadar gecikebilir. Zihinsel özürlü bir çocukta, öÄŸrenmede güçlükler vardır.

 Bu çocukların sosyal becerilerinin geliÅŸmesi (diÄŸer kiÅŸilerle iletiÅŸim kurma, arkadaÅŸ olma) ve kendilerini idare etmeleri uzun zaman alır ve sabır gerektirir. Bu çocukların da sevgi ve ÅŸefkate gereksinimleri vardır. Buna karşın bazen anlaşılamayabilirler ve istenmedik davranışlarla karşılaÅŸabilirler. ÖÄŸrenmek, okula gitmek, eÄŸlenmek isterler. Ancak, desteÄŸe gereksinimleri vardır, bu da onları anlayabilecek uygun davranışlar gösterebilecek eÄŸitim ortamlarında olabilir. Gerekli eÄŸitim ve destek aldıklarında, birçok zihinsel özürlü olan çocuk, iÅŸ sahibi olabilir ve bağımsız yaÅŸayabilirler. Erken tanı, beraberinde erken eÄŸitim ve rehabilitasyonu mümkün kılar. Ancak, bazı durumlarda çocuÄŸun mevcut sorunlarının ve mevcut kapasitesinin ortaya konması zaman gerektirir. Bu zaman sürecinde, çocuÄŸun geliÅŸiminin deÄŸerlendirilmesi önemlidir  

  3- ZÄ°HÄ°NSEL ÖZÜRLÜ BÄ°REYLERE SAHÄ°P AÄ°LELERE GENETÄ°K DANIÅžMA

Genetik hastalıklar çok çeÅŸitlidir ve büyük bölümünde zihinsel özürlülük gözlenir. Bu nedenle çocuÄŸunuzda, akrabalarınızda ağır seyreden zihinsel özürlülük varsa; geliÅŸimi ve davranışları diÄŸer yaşıtlarına göre farklı ise (ÖrneÄŸin üniversiteler bünyesinde bulunan) bir genetik merkezine baÅŸvurmanız gerekir. Genetik merkezine baÅŸvurmanız gereken durumlar;

 •  Ailenizde ve yakın akrabalarınız arasında nedeni bilinmeyen zihinsel özürlü bireyler var ise, •  Önceki çocuklarınızda Down Sendromu gibi kromozom bozuklukları nedeniyle oluÅŸan hastalıklar var ise, •  Çok sayıda (2 ve daha fazla) düÅŸük yaptıysanız,

•  Tüm gebelikleriniz düÅŸük ya da ölü doÄŸumla sonuçlanıyorsa, •  Nedeni belirlenemeyen büyüme düzensizliÄŸi var ise, •  Nedeni belirlenemeyen cinsel organ, göÄŸüs geliÅŸim bozuklukları var ise, •  Gebe olma yaşınız 35 ve daha üstü ise,

•  Anne ya da babada bilinen bir kromozom ya da gen düzensizliÄŸi var ise, •  Ailenizde zihinsel ve geliÅŸim özürlü bireyler var ve siz akraba evliliÄŸi yapmış iseniz, •  GebeliÄŸiniz sırasında anne karnındaki bebeÄŸin ultrason ile deÄŸerlendirilmesinde bir problem ile karşılaşılmış ise. EÄŸer yukarıdaki maddelerden en az biri sizde bulunuyorsa bir genetik merkezine baÅŸvurun. Gebelik döneminde anne karnındaki bebeÄŸi (fetus) çevreleyen zar ya da sıvıdan ultrason eÅŸliÄŸinde alınan bir miktar parça/sıvıda genetik testler yapılır ve doÄŸacak olan bebeÄŸinizin test edilen hastalığa sahip olup olmadığı söylenir. EÄŸer bebeÄŸiniz hasta doÄŸacak ise nelerle karşılaÅŸacağınız genetik uzmanlarınca size anlatılır ve yardımcı olunur. DoÄŸum sonrasında yapılan genetik analizlerde, kolunuzdan alınacak ufak bir miktar kan ile genetik testler yapılır ve sizlere ilgili hastalık hakkında bilgi verilir.  

Anne-baba adayları, akraba evliliÄŸi yapmamış olsalar bile, zihinsel özürlülüÄŸe yol açan risklerin olup olmadığını araÅŸtırmalı ve ilgili testleri yaptırmayı ihmal etmemelidirler. Çünkü testlerle ortaya konacak olan durumlarda erken tanı ve tedavi ile birçok zihinsel özürlülük önlenebilir. Bu testlerin bir kısmı annenin gebeliÄŸi döneminde yapılır. SaÄŸlıklı çocuklar ve saÄŸlıklı bir toplum için; üniversiteler bünyesindeki genetik danışmanlık merkezleri/servisleri ile iliÅŸki içerisinde olun.  

4- ÇOCUÄžUN Ä°ZLENMESÄ° Zihinsel özürlü çocukların da yenidoÄŸan bebekler gibi bir saÄŸlık kuruluÅŸunda büyüme ve geliÅŸme, beslenme ve aşılarının düzenlenmesi açısından izlenmesi gerekir. Uygun beslenmemesi durumunda mevcut sorunlarına beslenme bozuklukları da eklenebilir. Ayrıca, beslenmenin de zihinsel geliÅŸimle iliÅŸkisi vardır. BebeÄŸinizin yutma sorunları varsa en yakın saÄŸlık kuruluÅŸuna baÅŸvurunuz. Aşılar, her çocuÄŸun enfeksiyon hastalıklarından korunması için önemlidir. Ancak bakım, beslenme sorunu olan ve enfeksiyonlara daha duyarlı olan zihinsel özürlü çocuklarda daha da önemlidir. Bu nedenle, aşılarının zamanında yapılması gerekmektedir. Aksi durumda enfeksiyon geçirirlerse, mikroorganizmalar ve yüksek ateÅŸ, zihinsel geliÅŸimini olumsuz etkiler.  

5- ZÄ°HÄ°NSEL ÖZÜRLÜLERDE GÖRÜLEBÄ°LECEK SAÄžLIK PROBLEMLERÄ°

•  Zihinsel özürlü bebeklerin/çocukların oturmasını, dönmesini ve yürümesini zorlaÅŸtıran kas tonusundan (gerginliÄŸinden) ileri gelen sorunlar olabilir. •  Beslenme, yutma, kusma, mide ve barsaklarda sorunları olabilir.

•  Görme ve /veya iÅŸitme sorunları olabilir (DoÄŸuÅŸtan katarakt gibi).

•  Kemiklerinde ve eklemlerinde sorunlar olabilir. DiÅŸleri geç çıkabilir. •  Kalpte ritim bozuklukları görülebilir. Troid bozuklukları olabilir.

 •  Solunum yolları, kulak, akciÄŸer rahatsızlıkları soÄŸuk ve enfeksiyonlara karşı dirençlerinin düÅŸük olması nedeniyle oluÅŸabilir.

•  Havale geçirebilir. Bütün bu bulguların bir ya da daha çoÄŸunun zihinsel yetersizliÄŸe eÅŸlik etmesi, sorunu daha da ağırlaÅŸtırır, baÅŸ etmeyi güçleÅŸtirir. ÇocuÄŸun var olan sorunlar açısından ilgili uzmanlar tarafından muayene edilmesi ve gerekenlerin yapılması ihmal edilmemelidir. Ayrıca, zihinsel özre eÅŸlik eden saÄŸlık sorunlarına travmalar, zehirlenmeler gibi yeni sorunlar da eklenebilir. Yeni özürlülük durumları ortaya çıkabilir. Bu nedenlerle “çok destekli, çok yönlü, düzenli, aralıksız” izleme zorunludur. Ancak, kaliteli bir izleme sonunda en üst düzeyde baÅŸarıya ulaÅŸmak için öncelikle, tanısının doÄŸru konması, sorunun boyutlarının iyi belirlenmesi ve uygun eÄŸitim programları ile rehabilitasyon programlarının uygulanması gerekmektedir.