Zihinsel Engellilerin EÄŸitim Amaçları

GiriÅŸ

Zihin engelli çocuklar, özel eÄŸitime muhtaç çocuklar içerisinde oldukça önemli bir grubu oluÅŸturmaktadır. Zihin engelli çocuklara iliÅŸkin ilk tanımların 1800'lü yıllara dayandığı; (Simon, Binet, 1939; ÇaÄŸlar, 1979) daha açıklayıcı tanımların ise 1900'lü yıllarda yapıldığı gözlenmektedir (Eripek, 1996). Son olarak AAMR (American Assocation Mental Retardation); zihin engelliliÄŸi, yeni tanımlama ve sınıflandırma sistemini yayımladığı dokuzuncu kitapçığında, geri zekalılık adıyla aÅŸağıdaki gibi tanımlamıştır.

Geri zekalılık, halihazırdaki iÅŸlevlerde önemli sınırlılıkları göstermektedir. Bu, zihinsel iÅŸlevlerde önemli derecede normal altı, bunun yanında uyumsal beceri alanlarından (iletiÅŸim, özbakım, ev yaÅŸamı, sosyal beceriler, toplumsal yararlılık, kendini yönetme, saÄŸlık ve güvenlik, iÅŸlevsel akademik beceriler, boÅŸ zaman ve iÅŸ) iki ya da daha fazlasında sınırlılıklar gösterme durumudur. Geri zekalılık 18 yaşından önce ortaya çıkmaktadır (Eripek, 1996, s. 9).

AAMR'nin yeni tanımlama ve sınıflandırma sisteminde zihinsel iÅŸlevlerdeki sınırlılıklar, zihinsel iÅŸlevlerdeki bu sınırlılıklarla iliÅŸkili uyumsal beceri alanlarında sınırlılıklar gösterme durumu ile birlikte ele alınmakta ve deÄŸerlendirilmektedir. AAMR (1992) tanımının uyarlanmasında dört varsayımın dikkate alınması gerektiÄŸini özellikle vurgulamaktadır. Çünkü geçerli deÄŸerlendirmenin, ancak bu varsayımların dikkate alınmasıyla gerçekleÅŸtirilebileceÄŸi düÅŸünülmektedir. Bu varsayımlar ÅŸöyledir (AAMR, 1992; Eripek, 1997);

1.       Geçerli deÄŸerlendirmede bireyin kültür ve dil farklılıkları olduÄŸu kadar iletiÅŸim ve davranış özelliklerindeki farklılıklar da göz önünde bulundurulur. Bireyin kültür, dil, iletiÅŸim ve davranışlar gibi özelliklerinin göz önünde bulundurulmaması yapılacak deÄŸerlendirmeyi geçersiz kılabilir. Bu nedenle disiplinler arası bir ekip tarafından bireyin, gereksinimlerinin ve koÅŸullarının çok yönlü olarak deÄŸerlendirilmesi gerekir.

2.       Uyumsal becerilerde sınırlılıklar, bireyin yaşıtlarının bulundukları tipik çevre koÅŸullarında geçerlidir ve bireyin yardıma olan gereksinimi ile iliÅŸkilidir. Bireyin yaşıtlarının bulunduÄŸu tipik çevre koÅŸulları, bireyin yaşıtlarının genel olarak yaÅŸadıkları, öÄŸrendikleri, çalıştıkları ve etkileÅŸimde bulundukları ev, yakın çevre, okul, iÅŸ ve diÄŸer ortamları ifade etmektedir. Yaşıt kavramı aynı zamanda bireylerin aynı kültür ve dil geçmiÅŸine sahip oldukları anlamını taşımaktadır. Uyumsal becerilerde sınırlılıkların belirlenmesi, bireyin gereksinim duyduÄŸu hizmetleri ve çevrenin sunduÄŸu yardımları içeren yardımların analizi ile birlikte ele alınmaktadır.

3.       Özel bazı uyumsal becerilerde görülen sınırlılıklar tüm becerilerde ve kiÅŸisel yeterliklerde de sınırlıkların olacağı anlamına gelmez. Birey diÄŸer uyumsal becerilerde ve kiÅŸisel yeterliklerde güçlü olabilir. Bireyler sıklıkla zihin engellilikten bağımsız bazı yeterliklerde güçlü olabilirler a) Birey, zihin engellilikle iliÅŸkili uyumsal beceri sınırlılıklarından bağımsız olarak fiziksel ve sosyal yeterliklerde güçlü olabilir. b) Birey, belirli bir uyumsal beceri alanında (örneÄŸin, sosyal beceriler) güçlü olabilirken, diÄŸer beceri alanlarında (örneÄŸin, iletiÅŸim) güçlük gösterebilir. c) Bireyin belirli bazı uyumsal becerileri güçlü olurken aynı alanda sınırlılıkları olabilir (örneÄŸin, iÅŸlevsel matematikte, iÅŸlevsel okumada sınırlı ya da tersi). Ä°nsanların belli bir alanda güçlü olup almadığına karar vermek görecelidir. Buna karar vermenin en iyi yolu diÄŸer beceri alanlarındaki durumuna bakmaktır.

4.       Genellikle, belirli bir süre saÄŸlanan uygun yardımlarla zihin engelli bireyin yaÅŸam iÅŸlevlerinde ilerlemeler gerçekleÅŸir. Uygun yardımlar; bireyin gereksinimlerine uygun hizmetleri, personeli ve düzenlenen ortamları kapsamaktadır. Her ne kadar zihin engellilik durumu yaÅŸam boyu görülmese de, birçok bireyde yardıma duyulan gereksinim, uzunca bir süre; bazılarında ise zaman zaman devam edecektir. Gerçekte zihin engelli tüm bireyler etkili yardım hizmetleri sonucu olarak iÅŸlevlerini geliÅŸtirirler. Bu da onları daha bağımsız, üretici ve yaÅŸadıkları toplumla daha bütünleÅŸmiÅŸ duruma getirir. EÄŸer birey anlamlı bir geliÅŸme kaydedemezse, bu durumda ona saÄŸlanan yardımların etkili olup olmadığı, yapılan deÄŸiÅŸikliklerin uygun olup olmadığı soruları akla gelir.

Yeni tanımın AAMR'nin daha önceki tanımlarıyla karşılaÅŸtırıldığında getirdiÄŸi en önemli yenilik, uyumsal davranışların tek tek sıralanması ve açıklanması olmuÅŸtur (Eripek, 1996; Smith, 1994). Bu tanımla uyumsal davranışlar kavramı açıklığa kavuÅŸturulmuÅŸ ve 10 uyumsal beceri alanı belirlenmiÅŸtir (AAMR, 1992).

Tanımda tek tek sıralanan ve açıklanan iletiÅŸim, özbakım, ev yaÅŸamı, sosyal beceriler, toplumsal yararlılık, kendini yönetme, saÄŸlık ve güvenlik, iÅŸlevsel akademik beceriler, boÅŸ zaman ve iÅŸ gibi uyumsal beceri alanları baÅŸarılı bir yaÅŸam sürdürmenin temelinde yer almaktadır. Bu becerilerin ise, zihin engellilere iliÅŸkin alanyazında bağımsız yaÅŸam becerileri kapsamında ele alındığı görülmektedir (Brolin, 1993; Snell, 1983; Smith, Patton, Ä°ttenbach, 1994). Sonuç olarak, zihin engellilerin yardım gereksinimlerinin önemli bir bölümü sayılan uyumsal beceri alanları, bağımsız yaÅŸam becerileriyle yakından iliÅŸkili olmaktadır.

Bağımsız Yaşam Becerileri

Bağımsız yaÅŸam becerileri, bireyin doÄŸumundan baÅŸlayarak yaÅŸamını sürdürebilmesi için gerekli olan beslenme, barınma ve sevgi gibi birincil gereksinimleri dışındaki tüm gereksinimlerini karşılamaya dönük geniÅŸ kapsamlı bir kavramdır. Özünde çok büyük farklılıklar olmamakla birlikte deÄŸiÅŸik kaynaklarda bağımsız yaÅŸam becerilerine iliÅŸkin yapılan deÄŸiÅŸik sınıflandırmalara rastlanılmaktadır (Snell, 1983; AAMR, 1992; Eripek, 1996). Alan yazında sıklıkla sözü edilen geliÅŸim alanları, (uyumsal davranışlar, toplumsal beceriler ve mesleki beceriler) bağımsız yaÅŸam becerileri ÅŸemsiyesi altında toplanabilmektedir. Yapılan sınıflandırmaların en kapsamlı olanlarından biri ÇÄ°ZELGE 1'de verilmiÅŸtir.
Bu sınıflandırmada görüldüÄŸü gibi, bağımsız yaÅŸam becerileri genel olarak, baÅŸarı için gerekli temel beceriler, uyum için gerekli beceriler, topluma uyum becerileri (günlük yaÅŸam becerileri), mesleÄŸe hazırlık ve mesleki beceriler olarak dört beceri alanına ayrılabilmektedir.

Çizelge1:

I. BaÅŸarı Ä°çin Gerekli Temel Beceriler

A. Temel GeliÅŸim Becerileri
1. Sinir Sistemi GeliÅŸimi
2. Motor GeliÅŸim
3. BiliÅŸsel GeliÅŸim
B. Yaşamda Gerekli Sayısal Bilgiler
1. Temel Matematik
2. Zamanı Planlama
C. YaÅŸamda Gerekli Okuma
1. Temel Akademik Beceriler
2. Ä°ÅŸlevsel Okuma
D. Ä°letiÅŸim
1. Anlamlı Dil
2. Alıcı Dil
3. Yazma ve Sesleme
4. Becerileri

II. Uyum Ä°çin Gerekli Beceriler

A. Kendini Tanıma
1. Kendinin Farkında Olma
2. Benlik Kavramı
B. KiÅŸilik ve Duygusal Uyum
1. Geri Çekilme
2. Kendini Kontrol Etme
3. Model Alma ve Taklit Etme
C. Bireylerarası Sosyal Beceriler
1. Temel EtkileÅŸim Becerileri
2. Gruba Katılma
3. Oyun Etkinlikleri
4. Sosyal Etkinlikler
5. Cinsel Davranışlar
6. Sorumluluk

III.Toplumsal Uyum Becerileri (Günlük YaÅŸam Becerileri)

A. Özbakım Becerileri
1. Tuvalet
2. Yemek Yeme
3. Giyinme
B. Tüketici Becerileri
1. Para Ä°daresi
2. Banka Ä°ÅŸlemleri
3. Bütçe Yapma
4. Alışveriş Yapma
C. Ev Ä°çi Beceriler
1. Mutfak Becerileri
2. Ev TemizliÄŸi
3. Ev Yönetimi, Bakımı ve Onarımı
4. Çamaşır Yıkama ve Giysilerin Bakımı
D. Sağlık Bilgisi
1. ÇeÅŸitli SaÄŸlık Sorunlarının Tedavisi
2. Beden Ölçülerini Koruma
3. Ä°laç Kullanma
4. Kişisel Sağlık Cihazlarını
Ayarlayabilme
E. Topluma Ä°liÅŸkin Bilgi
1. Bağımsız Seyahat Becerileri
2. Toplumsal Beklentiler
3. Toplumun Farkında Olma ve Yararlanma
4. Telefonu Kullanma

IV. Meslek Öncesi ve Mesleki Beceriler

A. İşe Hazır Olma
1. İşin Farkında Olma
2. Ä°ÅŸ GörüÅŸmeleri ve Ä°ÅŸ Formları Doldurma
3. İş Başında Bilgilenme
B. Mesleki Davranışlar
1. Mesleki Performans ve Üretim
2. Çalışma Alışkanlık veTutumları
3. Ä°ÅŸ Ä°liÅŸkileri
4. Belirli Bir MesleÄŸe Ä°liÅŸkin Beceriler
5. Meslek Becerilerini ÖÄŸrenme ve DeÄŸiÅŸik Durumlarda Kullanma
C. İşe Uygun Sosyal Davranışlar Sergileme

BaÅŸarı için gerekli temel beceriler, temel geliÅŸim becerileri, günlük yaÅŸamda gerekli sayısal bilgiler, günlük yaÅŸamda gerekli okuma ve iletiÅŸim gibi alt beceri alanlarından oluÅŸmaktadır. Uyum için gerekli beceriler, kendini tanıma, kiÅŸilik ve duygusal uyum ve bireylerarası sosyal beceriler alt beceri alanlarından oluÅŸmaktadır. Toplumsal uyum becerileri ya da günlük yaÅŸam becerileri, özbakım becerileri, tüketici becerileri, ev içi becerileri, saÄŸlık bakımı ve toplumsal bilgi beceri alanlarından oluÅŸmaktadır. Meslek öncesi ve mesleki beceriler ise, iÅŸe hazır olma, mesleki davranışlar ve mesleÄŸe uygun sosyal davranışlar sergileme gibi beceri alanlarından oluÅŸmaktadır. Bağımsız yaÅŸam becerilerinin bu denli ayrıntılı olarak ele alınması ve sınıflandırılması zihin engelli bireylerin bağımsız yaÅŸamaya hazırlanmalarına verilen önemi göstermektedir. Nitekim AAMR'nin yeni tanım ve sınıflandırma sisteminde açıklanan ve ayrıştırılan uyumsal beceri alanları baÅŸarılı bir toplumsal yaÅŸama geçiÅŸte esas olarak görülmektedir (Eripek, 1997; AAMR, 1992).

Zihin Engelli Çocukların EÄŸitim Gereksinimleri

Bütün çocukların eÄŸitiminde olduÄŸu gibi engelli çocukların eÄŸitiminde de, onların ileride baÅŸkalarına bağımlı olmadan yaÅŸamlarını sürdürmeleri, kendi kendilerine yeterli duruma gelmeleri ve toplumla bütünleÅŸmeleri amaçlanmaktadır. Nitekim alanyazında zihin engelli yetiÅŸkinlerin aile üyesi, iÅŸçi, öÄŸrenci, boÅŸ zaman etkinliklerine katılımcı olma, tüketicilik ve vatandaÅŸlık gibi toplumsal rolleri üstlenebilmeleri için tam bağımsızlık kazanmalarının önemli olduÄŸu vurgulanmaktadır (Bender ve Valletutti, 1982). Bu amaca ulaşılması, bireyin bireysel farklılıkları ile yapabildikleri dikkate alınarak eÄŸitim gereksinimlerinin belirlenmesi ve gereksinimlerine uygun eÄŸitim ortamlarının sunulmasıyla mümkün olabilmektedir.

Zihin engellilerin eÄŸitim gereksinimleri onların bazı özelliklerine göre farklılaÅŸabilmektedir. Zihin engelliler homojen bir grup olmadığından, çeÅŸitli özelliklerine baÄŸlı olarak kendi içlerinde önemli bireysel farklılıklar göstermektedirler (Eripek, vd, 1996). Bu farklılıklar, onların toplum yaÅŸamına hazırlanmalarında gerekli olan bir çok beceriyi öÄŸrenmede baÅŸkalarının yardımına daha fazla gereksinim duymalarına yol açabilmektedir. Özellikle, diÄŸer bireylerin kendi baÅŸlarına ya da çok az yardımla öÄŸrendikleri bir çok beceriyi zihin engelli çocuklar kendi baÅŸlarına öÄŸrenmede ya da az bir yardımla üstesinden gelmede güçlük çekebilmektedirler (Eripek, 1996). Dolayısıyla zihin engelli bireylerin eÄŸitim gereksinimlerinin belirlenebilmesi için, çok yönlü ve disiplinlerarası bir yaklaşım doÄŸrultusunda, AAMR'nin (1992) tanımı ve bu tanımın uyarlanmasındaki varsayımların dikkate alınması önerilmektedir.

Sonuç olarak, birçok zihin engelli birey bağımsız yaÅŸamaya adaydır. BirçoÄŸu kendi bakımını saÄŸlamaya, ev iÅŸlerini yapmaya, evlenip aile kurmaya, evdeki eÅŸya ve cihazları kullanmaya, temizliÄŸe, yiyecek hazırlamaya, kısaca kendi yaÅŸamını bağımsız olarak sürdürmeye gereksinim duyacaktır (Brolin, 1991).

Zihin engelli bireyler zamanı geldiÄŸinde ailelerinden ayrılarak kendi evlerini kurmak durumunda kalacaklardır. Evlerinden ayrılan bu bireyler ise; birçok ülkede olduÄŸu gibi, normal ev, apartman, grup evleri, yatılı kurumlar (Glen, 1996) gibi pek çok ortamda yaÅŸayabilecektir. Dahası, yalnız yaÅŸama, destek yaÅŸam evlerinde yaÅŸama, komÅŸu desteÄŸiyle yaÅŸama, baÅŸka ailelerin yanında yaÅŸama gibi seçenekleri olabilecektir (Gathercole, 1984; Smith, Patton ve Ittenbach, 1994).

Bu nedenlerle zihin engelli bireylerin deÄŸiÅŸik ortamlarda yaÅŸamlarını sürdürebilmeleri için ciddi olarak hazırlanmaları gerekir (Glen, 1996). Dolayısıyla zihin engellilerin eÄŸitiminde en üst amaç, onların bağımsız yaÅŸam becerilerini geliÅŸtirmek olmalıdır.

Yrd. Doç. Dr. Atilla CAVKAYTAR
Anadolu Üniversitesi EÄŸitim Fakültesi
Özel EÄŸitim Bölümü

KAYNAKÇA

• AAMR/American Association on Mental Retardation (1993)
  Mental Retardation: Definition, Classification and Systems of Supports. (9th Edition) Washington, DC.
• Bender, M. Valletutti, P. J. (1982).
  Teaching Functional Academics: A Curriculum Guide for Adolescents and Adults with Learning Problems. Baltimore: University Park Press.
• Binet, A. ve , Simon, T. (1939).
  Anormal Çocuklar (Çev. Sabri Sedat SiyavuÅŸgil) Devlet Basımevi, Ä°stanbul.
• Brolin, Donn E. (1991).
  Life Centered Career Education A Competency Based Approach. (3th Edition) Published by the Councel for Exceptionel Children, USA.
• Close, D. W., Sowers, J., Halpern, A. S. ve Bourbeau, P. E. (1985).
  "Programming for the Transition Living for Mildly Retarded Persons" In K. C. Lakin ve R. H. Bruininks (Eds.), Stratejies for Achieving Community Integration of Developmentally Disabled
• Citizens (p.165)
  Baltimore, MD: Brookes (Smith, Patton ve Ittenbach, 1994, s. 400'deki alıntı.
• ÇaÄŸlar, DoÄŸan (1979)
  Geri Zekalı Çocuklar ve EÄŸitimleri Ankara Üniversitesi EÄŸitim Fakültesi Yayınları, Ankara.
• Eripek, Süleyman (1996).
  Zihinsel Engelli Çocuklar. Anadolu Üniversitesi EÄŸitim Fakültesi Yayınları, EskiÅŸehir.
• Eripek, S. Özyürek, M., Özsoy,Y. (1996).
  "Geri Zekalı Çocuklar" Özel EÄŸitime GiriÅŸ. Karatepe Yayınları, Ankara.
• Eripek, Süleyman (1997)
  "Zihin Engelliler" Yayınlanmamış Ders Notları, Anadolu Üniversitesi, EÄŸitim Fakültesi, EskiÅŸehir.
• Gathercole, C. E. (1984).
  Residential Alternatives for Adults who are Mentally Handicapped. Published by British Institute of Mental Handicapped.
• Glen, Thomas E. (1996).
  Teaching Students with Mental Retardation: A Life Goal Curriculum Planning Approach Prentice-Hall, Inc, USA.
• Patton, J. R., Smith, T. E. C., Clark, G. M., Polloway, E. A. Edgar, E., Lee, S. (1996).
  "Individuals with Mild Mental Retardation: Postsecondary Outcomes and Implications for Educational Policy" Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, June, 75-85.
• Smith, J. D. (1994).
  "The Revised AAMR Definition of Mental Retardation: The MRDD Position" Education and Training Mental Retardation and Developmental Disabilities, September.
• Snell, M. E. (1983).
  Systematic Instruction of the Moderately and Severely Handicapped. (Second Edition) Ohio: Merrill Pub. Corp., Columbus.