ÖZEL EĞİTÄ°MDE ANNE - BABA KATILIMI

GiriÅŸ

Yirminci yüzyılın sonları engellilerin eÄŸitiminde okul ortamlarının yanında doÄŸal ortamlarda da destek hizmetlerin yaygınlaÅŸtırılması düÅŸüncelerinin arttığı bir dönemdir. DoÄŸal ortamlarda saÄŸlanacak desteklerin de ailelerin katılımıyla gerçekleÅŸmesi yönünde önemli adımlar atılmaktadır. Özellikle anne-babaların özel eÄŸitime etkin katılımlarının saÄŸlanmasının bir zorunluluk olduÄŸu özel eÄŸitimciler tarafından tartışmasız kabul edilmektedir (Elksin ve Elksin, 1990). Bu geliÅŸmeler özel eÄŸitimde anne-baba katılımı kavramının irdelenmesini gündeme getirmektedir. Anne-babaların çocuklarının eÄŸitimine destek olmaları baÄŸlamında ele alınan anne-baba katılımı, aile eÄŸitimi uygulamalarıyla saÄŸlanabilmektedir. Sistematik ve kavramsal temelli bir süreç olan aile eÄŸitiminin amacı, anne-babaları, anne-babalığın deÄŸiÅŸik yönleriyle ilgili bilgilendirmek, bilinçlendirmek ve beceri sahibi yapmaktır (Schulz, 1987).

Bu genel amaç doÄŸrultusunda, anne-babaların ve çocuÄŸun gereksinimlerine uygun hizmetlerin geliÅŸtirilmesine yönelik aile eÄŸitimi programları düzenlenmektedir (Kroth ve Edge, 1997; Schulz, 1987; Turnbull, 1983). Yaygın olarak, anne-babayı anne-baba olarak eÄŸitmeyi, anne-babayı çocuÄŸuna öÄŸretici olarak yetiÅŸtirmeyi ve anne-babayı gönüllüler olarak eÄŸitmeyi amaçlayan programlardan söz edilmektedir (Turnbull, 1983; Schulz, 1987).

 ÇeÅŸitli kaynaklarda anne-babaların eÄŸitime katılmasının, çocuklarının baÅŸarılı bir yaÅŸama geçiÅŸinde önemli olduÄŸu vurgulanmaktadır (Glen, 1996). Bir görüÅŸe göre, anne-baba katılımı eÄŸitim sürecinin deÄŸerini arttırmakta, anne-babalar akademik ve sosyal programları güçlendirecek ÅŸekilde okul personeline görüÅŸ ve bilgileriyle katkıda bulunabilmektedirler (Comer ve Haynes, 1991). Özellikle anne-babaların çocuklarının okulda öÄŸrendiklerini ev ortamında uygulayabilecek ve geliÅŸtirebilecek nitelikte olması, sosyal becerilerin okuldan ev ortamına genelleÅŸtirilmesini ve okuldaki amaçlara ulaşılmasını kolaylaÅŸtırmaktadır (Elksin ve Elksin, 1990). Bunun yanında anne-baba katılımı, çocukları kendine güven, kiÅŸisel ve mesleki uyum ile bağımsızlık yönlerinden daha iyi duruma getirebilmektedir (Brantlinger, 1991).

Ysseldyke ve Christenson (1993-1994) anne-baba katılımının saÄŸlanmasının yararlarını ÅŸöyle sıralamaktadırlar;Anne-baba katılımı öÄŸrencinin geliÅŸimi ile doÄŸrudan iliÅŸkilidir. Anne-baba katıldığında, öÄŸrencinin uzun dönemde akademik baÅŸarı geliÅŸimi daha yüksek düzeye ulaÅŸabilmekte, öÄŸrencinin dikkati, okula yönelik tutumları, benlik tasarımı olumlu ÅŸekilde artmaktadır. Bunun yanında, anne-babalar da toplumsal olanaklardan, okuldan ve öÄŸretmenlerden daha fazla yararlanabilmektedirler.Nitekim yapılan birçok araÅŸtırma anne-baba katılımının anne-babaların çocukları ile iliÅŸkilerinin artmasına, kendileri ve çocukları hakkında daha olumlu tutumlar geliÅŸtirmelerine yardımcı olduÄŸunu göstermektedir (Akkök, 1984; Baker ve McCurry, 1984; Bazyk, 1989; Comer ve Haynes, 1991; Dikici,1990; Fox, Binder, 1990; Hornby ve Singh, 1984; Rosenberg ve Robinson, 1985; Winton, 1986; Ysseldyke, Christenson, 1993-1994).

Anne-Baba Katılımının Gelişimi

Özel eÄŸitimde anne-baba katılımının geliÅŸimine bakıldığında, yıllar önce engelli çocukların eÄŸitiminde anne-babaların bir rolü olamayacağı, bunun bir uzmanlık iÅŸi olduÄŸu görüÅŸünün hakim olduÄŸu gözlenmektedir (Smith, 1994; Fox ve Binder, 1990). Ancak 1960'lı yıllardaki anne-baba ve çocuk eÄŸitimine yönelik araÅŸtırmalar, anne-babaların çocuklarının eÄŸitimine katılımlarının çocuklarında olumlu deÄŸiÅŸikler ortaya çıkardığını göstermiÅŸtir (Mandel ve Fiscus, 1981; Shulz, 1987).

Özellikle 20. yy sonlarında uzmanların engelli çocukların anne-babalarına yönelik tutum ve beklentilerinde önemli deÄŸiÅŸiklikler olması, anne-babalık rolleri ve ebeveynlerin çocuklarının eÄŸitimine çeÅŸitli aÅŸamalarda katılımının önemini arttırmıştır (Bazyk, 1990; Kroth ve Edge, 1997; Winton, 1986). Nitekim 1990'lı yılların araÅŸtırmalarının, çocukların okulda baÅŸarılı olmalarını saÄŸlamada anne-baba katılımı üzerine yoÄŸunlaÅŸtığı görülmektedir (Ysseldyke ve Christenson, 1993-1994). Özellikle araÅŸtırmaların, anne-baba katılımı ve desteÄŸi gereken alanlarda yoÄŸunlaÅŸması, uzmanların anne-babaların gereksinimlerini dikkate alması ve devlet politikalarındaki deÄŸiÅŸiklikler anne-baba katılımının geliÅŸtirilmesinde önemli rol oynamaktadır (Bazyk, 1989).A

nne-baba katılımına yönelik ilk oluÅŸumlar ebeveynlerin çocuklarına eÄŸitim olanakları saÄŸlama çabalarının sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Aile gruplarının bu çabaları, özel ve resmi özel eÄŸitim kurumlarında özel eÄŸitim programlarının geliÅŸtirilmesine ekonomik destek saÄŸlama, okulöncesi ve sonrası hizmetlerin yaygınlaÅŸtırılması, öÄŸrenci velilerine yönelik hizmetler, toplumla birlikte yaÅŸam merkezleri ve korumalı iÅŸyerleri kurulması, araÅŸtırma, uzman personel eÄŸitimi ve tıbbi hizmetlerin sunulması olarak sıralanmaktadır (Schulz, 1987).

 Özel eÄŸitimde ileri ülkelerden biri olan Amerika BirleÅŸik Devletleri'nde anne-babaların engelli çocuklarının eÄŸitimine katılımlarının üç aÅŸamada gerçekleÅŸtiÄŸi gözlenmektedir. Önceleri tıbbi model benimsendiÄŸinden çocukla ilgili karar veren ve onu tedavi edebilecek tek uzman personel olarak hekimler görülmüÅŸtür. Bu nedenle anne-baba katılımı sınırlı gerçekleÅŸmiÅŸtir.

 Daha sonra, The Education All Handicapped Children Act, PL 94-142 (Public Law) anne-babaları terapist ve öÄŸretmen olarak tanımlayarak, anne-babaların eÄŸitime aktif olarak katılmalarının yolunu açmıştır. Son olarak PL 99-457 sayılı yasa ile aile merkezli anne-baba katılımı benimsenmiÅŸtir (Bazyk, 1989). Yasalardaki bu deÄŸiÅŸmeler anne-babalara çocuklarının eÄŸitim programlarının tüm bölümlerini kapsayacak ÅŸekilde söz sahibi olma hakkını saÄŸlamıştır. Böylece anne-babalara çocuÄŸunun eÄŸitimi için planlayıcı, iÅŸbirlikçi, destekçi ve öÄŸretici olma süreçlerinde yeni umutlar yaratılmıştır (Bazyk, 1989).Bütün bu geliÅŸmelere raÄŸmen Amerika BirleÅŸik Devletleri'nde 1992 yılında düzenlenen Ulusal Anne-Baba Katılımı Zirvesi sonuçları anne-baba katılımının 1990'ların en önemli sorunu olduÄŸunu göstermektedir (Kroth ve Edge, 1997). Aynı sorun Türkiye'deki özel eÄŸitim hizmetlerinin niteliÄŸi baÄŸlamında da sıklıkla gündeme gelmektedir.

Türkiye'de Durum

Türkiye'de anne-babalar uzun yıllar özel eÄŸitimin dışında kalmıştır. Okul öncesi ve ilkokul programlarında okul aile iÅŸbirliÄŸinin önemli olduÄŸu, anne-babanın da çocuÄŸun eÄŸitimine katkıda bulunabileceÄŸi vurgulanmıştır (MEB, 1991a; 1991b; 1991c). Ancak, gerek yönetmeliklerde gerekse eÄŸitim programlarında anne-baba katılımının nasıl saÄŸlanacağı, anne-babalara ne tür hizmetlerin verileceÄŸine açıklık getirilmemiÅŸtir (Anadolu Üniversitesi, 1992). Bu durum özel eÄŸitim kurumlarının bir çoÄŸunda aile eÄŸitimi hizmetlerinin yetersiz kalmasına dolayısıyla anne-babaların eÄŸitim hizmetleri hakkında bilgi sahibi olamamalarına ve bu hizmetlerden yeterince yararlanamamalarına yol açmıştır. Nitekim yapılan bir araÅŸtırma sonucunda anne-babaların çocuklarının okulunu yeterince tanımadıkları ve okul tarafından kendilerine verilen hizmetleri deÄŸerlendiremedikleri ortaya çıkmıştır (SucuoÄŸlu, 1990).

Anadolu Üniversitesi (1992) tarafından yapılan bir baÅŸka araÅŸtırmaya göre özel eÄŸitim kurumlarının büyük çoÄŸunluÄŸunda aile eÄŸitimi hizmetleri sunulmadığı, sadece veli toplantılarının yapıldığı görülmüÅŸtür. Genellikle öÄŸretmen uygun gördüÄŸü zaman yapılan toplantılarda ailelerin bilgilendirildiÄŸi ve isteklerine cevap verilmeye çalışıldığı gözlenmektedir. Bunun yanında rehberlik ve araÅŸtırma merkezlerinin ailelerle yaptıkları toplantılarda en önemli ve en çok gündeme gelen konunun, anne-babanın engelli çocuÄŸu ile evde yapacağı etkinlikler olduÄŸu gözlenmektedir.

Türkiye'de aile eÄŸitimine yönelik çalışmaların yapılması ve aile eÄŸitiminin gerekliliÄŸi tartışmasız kabul edilmesine raÄŸmen (MEB, 1991d; Unicef, 1990; DPT, 1990) kurumlaÅŸmanın yaygın olmadığı ve aile eÄŸitiminin yasalarda yeterince yerini almadığı, kurumların yönetmeliklerinde aile eÄŸitiminin nasıl, hangi amaçla, kimler tarafından yapılacağının belirtilmediÄŸi gözlenmektedir (Anadolu Üniversitesi, 1992).Tüm bu olumsuzluklar ve anne-babaların özel eÄŸitimde yeterince yer almaması çeÅŸitli nedenlerle açıklanabilmektedir. Bunlar; anne-babanın eÄŸitimden ve özel eÄŸitimden anlamayacağı görüÅŸünün yaygın olması, eÄŸitimcilerin anne-babalarla çalışmaya karşı isteksizliÄŸi, anne-babalarla çalışma konusunda yetersizliÄŸi, parasal yetersizlik, eleman yetersizliÄŸi ve anne-babanın isteksizliÄŸi ÅŸeklinde sıralanabilmektedir (Gargiulo, 1985; Kırcaali-Ä°ftar, 1995).

Son Yasal Düzenlemeler

Tüm bunlara karşın özel eÄŸitim hizmetlerine iliÅŸkin yapılan son yasal düzenlemede (Özel EÄŸitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, 1996) önceki yasal düzenlemelere göre aile eÄŸitimine daha fazla yer verildiÄŸi gözlenmektedir. Bu durum aileye yönelik eÄŸitim hizmetlerinin yaygınlaÅŸtırılmasına ve ortaya çıkabilecek olumsuzlukların önlenmesine yönelik olumlu bir adım olarak deÄŸerlendirilmektedir. Bu yasada özel eÄŸitimin temel ilkeleri sıralanırken yer verilen "Özel eÄŸitim hizmetleri, özel eÄŸitim gerektiren bireyleri sosyal ve fiziksel çevrelerinden mümkün olduÄŸu kadar ayırmadan planlanır ve yürütülür" ve "Ailenin özel eÄŸitim sürecinin her boyutunda aktif katılımlarının saÄŸlanması esastır" ifadeleri anne-baba katılımını teÅŸvik etmektedir.Bunun yanında aynı yasanın 6. maddesi "Erken çocukluk dönemindeki özel eÄŸitim hizmetlerinin ailenin bilgilendirilmesi ve desteklenmesi temeline dayalı olarak evlerde ve kurumlarda sürdürülmesi" gereÄŸini belirterek aile eÄŸitimi hizmetlerine okul öncesi dönemde de önem verilmesi gerektiÄŸini vurgulamaktadır.

Yine 11. maddede farklı konu ve sürelerle özel eÄŸitim gerektiren bireyler için temel yaÅŸam becerileri kazandırmada ailelerin ve yakın çevrelerinin aktif rol almaları gereÄŸi belirtilmektedir.Özellikle 18. madde ile "Özel eÄŸitim okullarında açılan yaygın eÄŸitim programlarına katılan özel eÄŸitim gerektiren bireyler ile söz konusu okulların aile eÄŸitimi programlarına katılanlarda öÄŸrencilerin birinci derecede yakınlarının eÄŸitimleri süresince iaÅŸe ve ibateleri Bakanlıkça karşılanır" denerek ailenin ekonomik güçlükler nedeniyle aile eÄŸitimi hizmetlerinden yararlanamaması engeli de ortadan kalkmaktadır.Bu yasal durum çerçevesinde Türkiye'de ailelere verilecek eÄŸitim hizmetlerinin ailelerin gereksinimleri de göz önüne alınarak yaygınlaÅŸacağı umulmaktadır. Özellikle Türkiye'de anne-babaların eÄŸitilerek çocuklarının eÄŸitiminde aktif katılımcılar olarak yetiÅŸtirilmelerine yönelik araÅŸtırmaların bulunması, yasal düzenlemelerin bir an önce yaÅŸama geçirilmesi açısından özel eÄŸitimcileri ve anne-babaları cesaretlendirmektedir. Ancak bu konuda yine öncelikle anne-babaların gereksinimlerinden hareket etmenin daha doÄŸru olacağı düÅŸünülmektedir.Anne-baba gereksinimleri çocuÄŸun geliÅŸim dönemleri ile iliÅŸkili olduÄŸu gibi bu dönemlerde karşılaÅŸtıkları ciddi durumlarla baÅŸa çıkabilme yeterliÄŸi ile de baÄŸlantılıdır.

Dolayısıyla anne-baba gereksinimleri çocuÄŸun geliÅŸim dönemlerine göre farklılaÅŸabilmektedir. ÖrneÄŸin anne-babalar engelli bir çocuÄŸa sahip olduÄŸunu öÄŸrendiÄŸinde ve doÄŸumu izleyen zamanlarda daha çok duygusal desteÄŸe gereksinim duyarken, çocuk okula baÅŸladığında gereksinimleri çocuÄŸunun özellikleri hakkında bilgi, çocuÄŸunun eÄŸitimine etkin katılım, ileriki dönemlerde ise çocuÄŸun eÄŸitimiyle ilgili kuruluÅŸlarda görev alma gibi alanlarda yoÄŸunlaÅŸmaktadır (Schulz, 1987).

Araştırmalar İncelendiğinde

Okula giden engelli çocuÄŸa sahip anne-babaların eÄŸitim gereksinimlerine yönelik araÅŸtırmalar incelendiÄŸinde, anne-baba gereksinimlerinin daha çok "bilgi gereksinimi" boyutunda yoÄŸunlaÅŸtığı görülmektedir. Türkiye'de yapılan iki araÅŸtırmada da hem anne hem de babalar tarafından en fazla gereksinim belirtilen maddelerden birinin "çocuÄŸuma bazı becerileri nasıl öÄŸreteceÄŸim konusunda daha fazla bilgiye gereksinim duyuyorum" maddesi olduÄŸu gözlenmiÅŸtir (Evcimen, 1997; SucuoÄŸlu, 1994).Özellikle annelerin çocuklarının geliÅŸimine katkıda bulunabilmek için eÄŸitime, bilgiye ve beceriye duydukları gereksinim anne-babaların çocuklarına öÄŸretici olarak yetiÅŸtirilmelerini amaçlayan aile eÄŸitimi programlarının geliÅŸtirilmesiyle giderilebilecektir. Nitekim anne-baba eÄŸitimine yönelik birçok araÅŸtırmada uygun eÄŸitim olanakları sunulduÄŸunda anne-babaların çocuklarının eÄŸitimine etkin olarak katılabilecekleri ve birçok beceriyi çocuklarına öÄŸretebileceklerine iliÅŸkin bulgulara rastlanılmaktadır.Akkök (1984), ailelerin davranışsal yaklaşıma dayalı aile rehberliÄŸi programına katılmalarının, öÄŸretilebilir düzeydeki çocukların özbakım becerilerinin geliÅŸtirilmesine katkısı ve bu programın anne-babaların çocuklarına karşı tutumlarına etkisini belirlemek amacıyla bir araÅŸtırma desenlemiÅŸtir.

Akkök yaptığı çalışmada, haftalık toplantılar düzenlemiÅŸ, toplantılarda ailelere özbakım becerilerinin öÄŸretimine iliÅŸkin bilgiler vermiÅŸ, toplantıların devamında da ev ziyaretleri ve telefon görüÅŸmeleri ile iletiÅŸimi sürdürmüÅŸtür. Çalışma sonunda, aile rehberliÄŸi uygulamalarının, öÄŸretilebilir çocukların özbakım becerilerinin geliÅŸimine katkısı olduÄŸunu ve özbakım becerileri açısından deneme grubundaki çocukların kontrol grubundaki çocuklara göre daha ileri düzeyde olduklarını bulmuÅŸtur.SucuoÄŸlu, Kanık, Küçüker (1994) öÄŸretilebilir çocukların ailelerine yönelik olarak Özel EÄŸitimde Anne-Baba Programları adlı örnek çalışmalarında davranışçı yaklaşımı esas alan yapılandırılmış anne baba eÄŸitimi programı hazırlamışlardır. Program anne-baba rehberliÄŸi el kitabı (Akkök ve SucuoÄŸlu, 1990) ve bu kitabın video kaseti ile desteklenmiÅŸtir. Uygulamaya zihin engelli çocuÄŸa sahip anne babalar katılmıştır. Program grup çalışması ÅŸeklinde yürütülmüÅŸtür. Sonuç olarak anne babaların birbirleriyle etkileÅŸime girerek deneyimlerini ve anlatılan konularla ilgili bilgilerini paylaÅŸtıkları, çalışmaya katılan babaların annelerden ayrı olarak gruplaÅŸtıkları, deneyimlerini birbirlerine aktardıkları gözlenmiÅŸtir. Sonuçta anne babaların programdan hoÅŸlandıkları, yararlandıkları ve kazandıkları bilgileri günlük yaÅŸama uyguladıklarının verdikleri geri bildirimlerden anlaşıldığı belirtilmektedir.

Bağımsız YaÅŸam Becerisi Kazandırma AraÅŸtırma ÖrneÄŸi

SucuoÄŸlu ve KuloÄŸlu (1992), "Otistik Çocuklara Bağımsız YaÅŸam Becerileri Kazandırılması" konulu araÅŸtırmayı iki aÅŸamalı olarak planlamışlardır. Birinci aÅŸamada 13 yaşındaki üç otistik çocuÄŸa okul ortamında çeÅŸitli bağımsız yaÅŸam becerileri davranış deÄŸiÅŸtirme teknikleri uygulanarak öÄŸretilmiÅŸ, ikinci aÅŸamada ise annelerin eÄŸitime katılmaları ile bu becerilerin ev ortamlarına genelleÅŸtirilmesi saÄŸlanmıştır.

Bu bölümde anneler eÄŸitime aktif olarak katılmış, çocukların kazandıkları becerileri ev ortamına genellemede eÄŸitimci rolü almışlardır. AraÅŸtırma sonucunda çocukların okulda öÄŸrendikleri becerileri ev ortamında genelleyebildikleri ve annelerin eÄŸitimci rolünü baÅŸardıkları gözlenmiÅŸtir.Vuran (1997), annelere çocuklarının uygun davranışlarını ödüllendirme ve uygun olmayan davranışlarını eleÅŸtirmeme becerilerinin kazandırılmasında bilgilendirme dönüt verme, dönüt verme ile ödüllerin birlikte kullanılması süreçlerinin annelerin ödül kullanma ve eleÅŸtirme sıklığında, çocukların ise uygun olan ve olmayan davranışlarında ne düzeyde deÄŸiÅŸikliÄŸe yol açtığını belirlemeyi amaçlamıştır. Bu amaçla üç anne ve zihin engelli çocuklarıyla çalışılmıştır. AraÅŸtırma sonucunda bilgilendirme, dönüt verme ile ödüllerin birlikte kullanıldığı eÄŸitim sürecince, annelerin hedef davranışlarındaki deÄŸiÅŸiklikler giderek amaca yaklaÅŸmıştır. Benzer deÄŸiÅŸiklikler çocukların belirlenen hedef davranışlarında da görülmüÅŸtür.

Cavkaytar (1998a), zihin engellilere özbakım ve ev içi becerilerinin öÄŸretimine yönelik bir aile eÄŸitimi programı geliÅŸtirerek etkililiÄŸini sınamıştır. AraÅŸtırma sonuçları geliÅŸtirilen aile eÄŸitimi programını tamamlayan annelerin program doÄŸrultusunda gerçekleÅŸtirdiÄŸi beceri öÄŸretimi çalışmalarının, zihin engelli çocuklarının özbakım ve ev içi becerilerini öÄŸrenmelerinde etkili olduÄŸunu göstermektedir.

Cavkaytar (1998b) anne ve sınıf öÄŸretmenlerinin birlikte eÄŸitimi ÅŸeklinde uyguladığı özbakım ve ev içi becerilerinin öÄŸretimi programını (ÖZEBÖP) tamamlayan annelerin program doÄŸrulusunda gerçekleÅŸtirdiÄŸi öÄŸretim çalışmalarının, zihin engelli çocukların beceri öÄŸrenmelerindeki etkisini belirlemek amacıyla bir araÅŸtırma yapmıştır. Üç anne, onların zihin engelli çocukları ve sınıf öÄŸretmenleri ile yaptığı deneysel çalışma sonucunda anne ve sınıf öÄŸretmenlerinin birlikte eÄŸitildiÄŸi ÖZEBÖP'ü tamamlayan annelerin, program doÄŸrultusunda yaptığı öÄŸretim çalışmalarının, zihin engelli çocuklarının özbakım ve ev içi becerilerini öÄŸrenmelerine katkısı olduÄŸu belirlenmiÅŸtir.

Sonuç

Türkiye'de anne-baba katılımın saÄŸlanmasına yönelik sınırlı sayıda da olsa araÅŸtırmaların yapılması ve olumlu sonuçların alınması, araÅŸtırma sonuçlarının anne-babaların eÄŸitildiklerinde eÄŸitime doÄŸrudan katıldıklarını ve çocuklarına yardımcı olabildiklerini göstermesi, öÄŸretmenler ve özel eÄŸitimciler açısından cesaretlendirici olarak nitelendirilmektedir.
Sonuç olarak, özel eÄŸitimde anne-baba katılımının çeÅŸitli aÅŸamalardan geçilerek geliÅŸmekte olduÄŸu söylenebilir. Bu geliÅŸim süreci içerisinde gerçekleÅŸtirilen anne-babaların çocuklarının eÄŸitimine çeÅŸitli düzeylerde katılımına yönelik araÅŸtırma ve uygulamaların yaygınlaÅŸtırılması gerekmektedir. Özellikle anne-baba katılımının saÄŸlanmasına yönelik yasal düzenlemeler, bu konuda yapılan araÅŸtırmalardan destek alınarak uzmanlar tarafından uygulamaya dönüÅŸtürülmelidir.

Kaynakça1.                   Anadolu Üniversitesi (1992). "Cilt II Zihin Engelliler Alt Çalışma Grubu Raporu" Engelliler Ä°çin EÄŸitim Modelleri GeliÅŸtirme Projesi. T.C. BaÅŸbakanlık Devlet Planlama TeÅŸkilatı yayını, EskiÅŸehir. 2.                   Akkök, Füsun (1984). "Davranışsal Yaklaşıma Dayalı Anne-Baba RehberliÄŸinin ÖÄŸretilebilir Çocukların Özbakım Becerilerinin GeliÅŸimine Etkisi" Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi. 3.                   Baker, B. L., McCurry, M. C. (1984). "School-Based Parent Training: An Alternative for Parents Predicted to Demonstrate Low Teaching Proficiency Following Group Training" Education and Training of the Mentally Retarded, December, 261-267. 4.                   Bazyk, S. (1989). "Changes in Attitudes and Beliefs Regarding Parent Participation and Home Programs: An Update" The American Journal of Occputaional Therapy, November, Vol. 43, No: 11, 723-728. 5.                   Brantlinger, E. (1991). "Home- School Partnerships That Benefit 6.                   Children with Special Needs" The Elementary School Journal, January, Vol. 91, No: 3, 249-259. 7.                   Cavkaytar, Atilla (1998a) "Zihin Engellilere Özbakım ve Ev Ä°çi Becerilerinin ÖÄŸretiminde Bir Aile EÄŸitimi Programının EtkililiÄŸi" Yayınlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, EskiÅŸehir. 8.                   Cavkaytar, Atilla (1998b) "Anne ve Sınıf ÖÄŸretmenlerinin Birlikte EÄŸitiminin Zihin Engelli Çocukların Özbakım ve Ev Ä°çi Becerilerini ÖÄŸrenmelerine Katkısı (ÖZEBÖP Uygulaması)" 8. Ulusal Özel EÄŸitim Kongresi'nde Sunulan Bildiri, Edirne. 9.                   Comer, J. P., Haynes, N. M. (1991). "Parent Involvement in Schools: An Ecological Approach" The Elementary School Journal, Vol. 91, No: 3, 271-277. 10.                Dikici, Aynur (1990). "Zihinsel Engelli Çocukların Annelerine Yönelik Grup RehberliÄŸinin Tutum DeÄŸiÅŸimi Açısından EtkililiÄŸi" Anadolu Üniversitesi, EskiÅŸehir. 11.                D.P.T. (1990). BaÅŸbakanlık Aile AraÅŸtırma Kurumu: 1. Aile ?urası: Raporlar, GörüÅŸmeler, Kararlar. Ankara. 12.                Evcimen, Emirali (1996). "Zihin Engelli ÇocuÄŸu Olan Ailelerin (Anne Babaların Gereksinimlerinin Belirlenmesi) Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi EskiÅŸehir. 13.                Elksnin, L. K., Elksnin, N. (1990). "Improving the Skills of Parents of Preschool Handicapped Children: Best Practices in Parent Training" 68th Annual Convention CEC. Toronto, Ontario: Nisan, 23-27. 14.                Fox, R. A., Binder, M. C. (1990). "Parenting: A Developmental-Behavioral Approach" Advances in Special Education, Vol. 7B, 187-201. 15.                Gargiulo, R. M. (1985). Working with Parents of Exceptional Children. Houghton Mifflin Ca, Boston. 16.                Glen, Thomas E. (1996). Teaching Students with Mental Retardation: A Life Goal Curriculum Planning Approach Prentice-Hall, Inc, USA. 17.                Hornby, G., Singh, N. N. (1984). "Behavioral Group Training with Parents of Mentally Retarded Children" Journal of Mentally Deficiency, Vol. 28, 43- 54. 18.                Kırcaali-Ä°ftar, G., (1995) "Aile ve Çevre EÄŸitimi Ders Notları" Anadolu Üniversitesi Engelliler AraÅŸtırma Enstitüsü, EskiÅŸehir. 19.                Kroth, R. L., Edge, D. (1997). "Parent Training Grups" Stratejies Communications with Parents and Families of Exceptionel Children 3.Editions, LovePublishing Company, USA. 20.                Mandell, C. J., Fiscus, E. D. (1981). Understanding Exceptionel Childen. St. Paul, Minn. West. 21.                M.E.B. (1991a). EÄŸitilebilir Çocuklar Ä°ÅŸ Okulu Programı. Milli EÄŸitimYayınevi, Ankara. 22.                M.E.B. (1991b). ÖÄŸretilebilir Çocuklar Okulu Programı. Milli EÄŸitim Yayınevi, Ankara. 23.                M.E.B. (1991c). EÄŸitilebilir Çocuklar Ä°lkokul Programı. Milli EÄŸitim Yayınevi, Ankara. 24.                M.E.B. (1991d). 1. Özel EÄŸitim Koseyi Raporları. Milli EÄŸitim Bakanlığı, Özel EÄŸitim, Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel MüdürlüÄŸü Yayınları, Ankara. 25.                Özel EÄŸitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname, Karar Sayısı: KHK/573, Resmi Gazete 23911: 6 Haziran 1997. 26.                Rosenberg, S. A., Robinson, C. C. (1985). "Enhancement of Mothers' Interactional Skills in an Infant Education Program" Education and Training of the Mentally Retarded, June, 163-169. 27.                Schulz, Jane B. Parents and Professionals Special Education. Allyn and Bacon, Inc., USA: 1987. 28.                Smith, J. D. (1994). "The Revised AAMR Definition of Mental Retardation: The MRDD Position" Education and Training Mental retardation and Developmental Disabilities, September, 179-183. 29.                SucuoÄŸlu, Bülbin (1990). "Anne Babaların Özel EÄŸitim Okullarını Algılama Biçimleri" H.Ü. Çocuk SaÄŸlığı ve EÄŸitimi Programı, yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara. 30.                SucuoÄŸlu, B., KuloÄŸlu, N. (1992). "Otistik Çocuklara Bağımsız YaÅŸam Becerilerinin Kazandırılması" Psikoloji Dergisi, Eylül, Cilt 7, Sayı 27, 15-26 31.                SucuoÄŸlu, Bülbin (1994). Özürlü ÇocuÄŸu Olan Anne-Babaların Gereksinimlerinin Belirlenmesi, AraÅŸtırma Raporu, Ankara. 32.                SucuoÄŸlu, B. Küçüker, S. ve Kanık, N. (1994). "Anne Babaların Özürlü Çocuklarının EÄŸitimine Katılımları" 1. EÄŸitim Bilimleri Kongresi Bildirileri, Adana: Çukurova Üniversitesi Yayınları, No: 1, 318-331. 33.                Turnbull, A. P. "Parent Professionel Interactions" (Ed. M. Snell) Systematic Instruction of the Moderately and Severely Handicapped (Second Edition) Ohio: Merrill Pub. Corp., Columbu: 1984, ss. 17-44. 34.                Unicef (1990). "Özürlü Çocuklar Alt Çalışma Grubu Raporu" 1990'ların Çocuk Politikası Ulusal Kongresi Raporu 26-27 Mayıs, Matbaacılık Yayıncılık, Ltd.?ti., Ankara, 155-162. 35.                Vuran, Sezgin (1997). "Zihin Engelli Çocuk Annelerine Ödüllendirme ve EleÅŸtirmemenin Kazandırılmasında Bilgilendirme Dönüt Verme, Dönüt Verme ve Ödüllendirmenin EtkililiÄŸi" Yayınlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, EskiÅŸehir. 36.                Winton, P. (1986). "The Developmentally Delayed Child with the Family Context" Advances in Special Education, Vol 5 219-255. 37.                Ysseldyke, J., Christenson, S. (1993-1994). The Instructionel Environment System-II: A System to Identify a Student's Instructionel Needs. (Ed. Jami Leutheuser), Published and Disturbed by Sopris West, USA EÄŸitim.com alınrı