Ülkemizde engelli birey sayısı oldukça yüksektir. Çok genel bir istatistiki rakamla ülke nüfusunun % 7-10 arasındaki birey sayısı engelli olup, özel hizmete ihtiyaç duymaktadır. Nüfusun büyüklüÄŸü göz önüne alınacak olursa sayı hiçte azımsanacak düzeyde deÄŸildir. Büyük kentlerden kırsalın en ücra yerine kadar engelliler birer birey olarak nüfus içerisinde yerini almış bulunmaktadır. Öyle ki kendi halindeler, özel eÄŸitim hizmetlerinden yararlananların sayısı ne yazık ki çok az.

Herhangi bir nedenle engelli grubuna dahil olan bireyi; kendisine yeterli, topluma yararlı bir birey haline getirmek, onların hakkı, sosyal devletin görevi ve insan hakları anlayışının bir gereÄŸidir.

Ä°nsanların özlük hakkı olan eÄŸitimi ve ayrıca engellilerin eÄŸitimini Anayasamız ve yasalarımız güvence altına almış bulunmaktadır. Anayasamızın 61. maddesinde; “Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını saÄŸlayıcı tedbirleri alır.” denilmektedir. Anayasamızın bu açık hükmüne raÄŸmen bugün, engellilere verilen hizmetlerde bir çok sorunla karşılaşılmaktadır.

Engellilerin toplumsal yaÅŸama katılımlarının saÄŸlanmasında, bilgi birikiminin oluÅŸması ve uygulanmasında, engelliler için öngörülen hizmetlerin yönetiminde ve geliÅŸtirilmesinde devlet hizmetlerinin yanı sıra özel eÄŸitim ve rehabilite hizmetlerine ihtiyaç duyan bireylere hizmet sunan “Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları”na duyulan ihtiyaç gün geçtikçe artmaktadır.

Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Hizmetlerinin Verilmesinde Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumlarının Önemi

“Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları”; zihinsel, bedensel, sosyal, ruhsal, duygusal, konuÅŸma, görme ve iÅŸitsel gibi engelleri nedeniyle normal yaÅŸamın gereklerine uyamama durumunda olan bireylerin, fonksiyon kayıplarını gidermek ve toplum içinde kendi kendilerine yeterli olmalarını saÄŸlayıcı beceriler kazandırmak üzere kurulmuÅŸ ve bu doÄŸrultuda hizmet veren kurumlardır.

Milli EÄŸitim Bakanlığı (Özel Özel EÄŸitim Ä°lköÄŸretim Okulları ve Özel Özel EÄŸitim Kursları) veya Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na (Zihinsel, Spastik ve Ä°ÅŸitme-KonuÅŸma Özürlüler Rehabilitasyon Merkezleri) baÄŸlı olarak açılmış olan özel özel eÄŸitim ve rehabilitasyon kurumlarının nihai amacı engelli bireyi toplum içerisinde kendi kendine yeterli hale getirmek ve böylece onların topluma kazandırılmasını saÄŸlamaktır.

Bu kurumlar, özel eÄŸitime ihtiyacı olanlara yönelik yapılan inceleme, tespit ve araÅŸtırmalar çerçevesinde elde edilen sonuçlara göre yeni hizmet modelleri geliÅŸtirmeyi ve bu alana katkı saÄŸlamayı hedeflemektedir.

Kurumlara, çeÅŸitli nedenlerle bireysel özellikleri ve eÄŸitim yeterlikleri açısından akranlarından beklenen düzeyden anlamlı farklılık gösteren bireyler kabul edilir. Ağır, orta ve hafif düzeyde zihinsel yetersizliÄŸi olanlar ile öÄŸrenme yetersizliÄŸi olanlar; iÅŸitme, görme, ortopedik ve sinir sistemlerinin zedelenmesi ile ortaya çıkan yetersizliÄŸi olanlar; dil ve konuÅŸma, sosyal ve duygusal uyum ve özel öÄŸrenme güçlüÄŸü olanlar; birden fazla alanda yetersizliÄŸi olanlar; otistik, down veya rett sendromlular; oryantasyon, hiperaktif ve öÄŸrenme güçlüÄŸüne sahip olanlar bu hizmetlerden yararlanabilirler. Dolayısıyla farklı engel grupları bu hizmet ağından yararlanma imkanı ve fırsatı bulabilmektedir.

Bu hizmetler özel olarak ve amaca uygun bir ÅŸekilde oluÅŸturulmuÅŸ ortamlarda verilmektedir. Bu ortamlar; eÄŸitim programlarının öngördüÄŸü bilgilerin ve davranış kalıplarının öÄŸretildiÄŸi, günlük yaÅŸayış faaliyetlerinin ve becerilerinin kazandırıldığı, varolanların geliÅŸtirildiÄŸi, motor fonksiyonlarının artırıldığı ve uygulamaların yapıldığı mekanlardır. Özel eÄŸitime uygun olarak hazırlanmış bu mekanlarda geliÅŸtirilen teknik, yöntem ve materyaller uygulama alanı bulmakta ve böylece bunların geliÅŸtirilmesi imkanı doÄŸmaktadır.

Bu mekanlar, engel türlerine göre yapılandırılmakta ve bu alanda eÄŸitim görmüÅŸ meslek elemanlarınca yönetilmektedir. Kurumlardaki bireylerin eÄŸitim ve rehabilitasyonu; sosyal hizmet uzmanı, psikolog, psikolojik danışman, fizyoterapist, özel eÄŸitim uzmanı, çocuk geliÅŸimi ve eÄŸitimi uzmanı, konuÅŸma terapisti, el sanatları ve uÄŸraşı terapisti, özel eÄŸitim sınıf öÄŸretmeni gibi meslek elemanlarından oluÅŸan ekip tarafından ekip çalışması ilkelerine uygun olarak yürütülmektedir. Ayrıca doktor ve hemÅŸire gibi saÄŸlık elemanları, üniversitelerden akademisyenler ile çeÅŸitli kurumlarda görev yapan meslek elemanlarının desteÄŸi, görüÅŸü ve gerektiÄŸinde gönüllü olarak katkıları alınmaktadır. Yardımcı personel olarak çocuk eÄŸiticisi, sekreter, ÅŸoför, teknik eleman ve hizmetli olmak üzere çeÅŸitli personel çalışmaktadır. Bu nedenle bu kurumlar önemli bir istihdam alanı oluÅŸturmaktadır.

Bunların yanı sıra özel eÄŸitim ve rehabilite hizmetlerine ihtiyaç duyan bireylerin eÄŸitim ve öÄŸretimleri sonucu, kendine ve topluma faydalı kiÅŸiler olarak yetiÅŸebilmeleri ve istihdamları için uygun iÅŸyerleri araÅŸtıran, engelli istihdamına elveriÅŸli iÅŸ kolları ile ilgili olarak motive edici, rehberlik ve koordinatörlük hizmetleri veren ve onlara bu konuda gerekli rehberliÄŸi yapan özel kurumlar engelli bireylerin de çalışma yaÅŸamına girmesinde pay sahibi olabilmektedir.

Özel kurumlar, özel eÄŸitim ve rehabilitasyonla ilgili olarak hazırlanan yazılı ve görsel materyalleri elde ederek ailelerin ve toplumun bilgilendirilmesinde kullanmaktadır. Ayrıca, kendi bünyesinde engelliler alanına iliÅŸkin bilimsel araÅŸtırma ve geliÅŸtirme faaliyetlerinde bulunarak, bu faaliyetleri çeÅŸitli etkinlikler çerçevesinde kamuoyuna duyurmaktadır. Böylece engelliliÄŸin bilinen ve bilinmeyen pek çok nedenleri eÄŸitim yoluyla az ya da çok kamuoyuna duyurularak genel anlamda toplumun bu konuda bilinçlenmesi saÄŸlanmış olmaktadır.

Dolayısıyla toplum içerisinde bireyle birlikte aile önemli bir yer tutmaktadır. Engelli bireyin kabulü, bakımı, yetiÅŸtirilmesi ve topluma kazandırılmasında ailenin yeri çok çok büyüktür. Özel eÄŸitimde ise engelli birey ailesine yaklaşımlar ve aile eÄŸitimleri bu açılardan önemini artırmaktadır. Günümüz modern eÄŸitim anlayışı bireyin bütün yönleri ile devamlı surette geliÅŸmesini amaçlar. Modern eÄŸitim aileyi kendi bünyesi dışında bırakamaz. Özel eÄŸitimde aile eÄŸitimi modern eÄŸitimin ayrılmaz bir parçasıdır. O halde bu anlayışla kurulan özel kurumlar, aile eÄŸitim faaliyetlerini kendi kapsamına alacak ÅŸekilde örgütlemekte ve engelli bireyin bir “kiÅŸi” ve bir “bütün” olarak geliÅŸmesini hedeflemektedir. Bireyin bütün yönleri ile devamlı surette geliÅŸmesini hedefleyen Özel Kurum’lar, aile eÄŸitim faaliyetlerini kendi kapsamına alacak ÅŸekilde programlarını oluÅŸturmaktadır. Bu programlar sayesinde aile içinde yaÅŸanan olumsuz deÄŸiÅŸim ve dengelerde, aile üyelerinin ve özellikle çocukların bu dönemleri daha az zararla atlatabilmesi için sürekli olarak aileye psikolojik ve sosyal destek verilmektedir.

Engellilerin gerek bedensel gerekse ruhsal özellikleri nedeniyle kendi yakın çevrelerinde ve toplum içerisinde aÅŸağılanmadan bağımsız hareket edebilmeleri ve toplumda yaÅŸayan bireylerle iletiÅŸim ve etkileÅŸim kurabilmeleri için uygun ortamlar hazırlamak, onların yarınlarını güvence altına almalarını saÄŸlamaya yönelik destek oluÅŸturmak özel eÄŸitim ve rehabilitasyon sürecinin bir parçasını oluÅŸturmaktadır.

Tüm bu anlatılanları kendisine hedef edinmiÅŸ olan “Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları” çeÅŸitli nedenlerle birçok sorunla karşı karşıya kalabilmektedir.

Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumlarının KarşılaÅŸtığı Sorunlar ve Bu Sorunlara Çözüm Önerileri

Genel olarak hizmet veren veya üretim yapan tüm kurumların yaÅŸamsal sürecinde birtakım sıkıntıları söz konusu olduÄŸu gibi özel özel eÄŸitim ve rehabilitasyon kurumlarının da birtakım sıkıntıları söz konusudur.

Özellikle günümüz piyasa ÅŸartlarındaki istikrarsızlık, kanunların yetersizliÄŸi veya uygulanmasındaki güçlükler ve ticari güvende yaÅŸanan sıkıntılar bu sorunların sac ayaklarını ve ana kaynaklarını oluÅŸturmaktadır.

Sorunların artması veya bu kurumların hizmet üretmek yerine sorunlarla baÅŸ etmeye çalışması beraberinde hiçte göz önüne getirilmeyen, asıl sonuçları engelli birey ve ailesine yansıyan/yansıyacak olan bir tabloyu karşımıza getirmektedir.

KuÅŸkusuz; engellilikle karşı karşıya olmak baÅŸta engelli bireyi ve ailesini, engelli bireyle yaÅŸayan yakınlarını ve genel olarak da toplumun bütününü kapsayan sorunları da beraberinde taşır. Ancak hiçbir sorun çözümsüz deÄŸildir. Çözüm üretirken mevcut yaklaşımlar yıkıcı nitelikte olmamalıdır. Engellinin yetenek ve kapasitesini geliÅŸtirmeye yönelik önlemlerin alınması bu alanda hizmet üreten kurumların sorunsuz iÅŸleyiÅŸi ile yakından ilgilidir. Sorunları çözümlenmeye çalışılan hizmet kurumları sorunsuz hizmet verme çabası içerisinde olacaktır.

Bu nedenle özel kurumların iÅŸleyiÅŸ ve ekonomik sorunlarını en aza indirebilmek, büyük ölçüde gelir kayıplarını önleyebilecekleri ve rahat çalışabilecekleri bir iÅŸleyiÅŸin olmasına baÄŸlıdır. Bu da konuyla ilgili tedbirlerin bir an önce alınmasını zorunlu kılmaktadır.

Ülkemizde engellileri kapsayan yasal düzenlemelere baktığımızda; eÄŸitim, saÄŸlık, istihdam ve topluma tam katılım konularındaki yasaların içeriklerinde kurumların ve engellilerin haklarının korunmaya çalışıldığını görmekteyiz. Ancak, bu yasaların uygulamaya yansımasında pek çok aksaklığın olduÄŸu bir gerçektir.

Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları, gerek iÅŸleyiÅŸinden gerekse hizmet verdiÄŸi kiÅŸi ve ailelerden kaynaklanan bir çok sorunla karşı karşıya kalabilmektedir. Bu sorunların bazılarını ve çözüm önerilerini ÅŸu ÅŸekilde sıralamak mümkündür:

1. Engellilerin sorunları genel olarak deÄŸerlendirildiÄŸinde sorunlarının gözardı edilemeyecek boyutlara ulaÅŸtığı görülmektedir. Bu nedenle engellilerin sorunlarının farklı boyutlarını inceleyen ve birbirini tamamlayan çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu çalışmaları yapan ve yapacak olan özel kurumların bu çabalarının göz ardı edilmemesinde ve desteklensinde fayda olacaktır.

2. Yukarıda da belirtildiÄŸi gibi Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları Milli EÄŸitim Bakanlığı veya Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na baÄŸlı olarak açılmakta ve faaliyet göstermektedir. Dolayısıyla devletin farklı kurumlarına baÄŸlı olarak faaliyet gösteren bu kurumların farklı iÅŸleyiÅŸlerinden kaynaklanan sıkıntıların giderilmesinde bu farklılık göz önünde bulundurulmalıdır. Hiç bir kurumun tek başına engelli sorunlarını çözümlemede yeterli olmayacağı açıktır. Dolayısıyla engellilere hizmet götüren kurumların iÅŸbirliÄŸi yapması ve eÅŸgüdümlü çalışması zorunludur.

3. Her alanda olduÄŸu gibi özel eÄŸitim ve rehabilitasyon alanında da ihmallerin ve istismarların olması ihtimaldir. Sonuçta bir kurumun yapmış olduÄŸu bir hatanın bedeli tüm kurumlara yansıyabilmektedir. Bu da meslek elemanlarınca yürütülen ve ciddi ve ehil insanların elinde iÅŸleyen kurumları yıpratabilmektedir.

4. Özel eÄŸitimle ilgili meslek elemanlarının üniversitelerin ilgili bölümlerinden sınırlı sayıda mezun olması ve alanla ilgili yetiÅŸmiÅŸ personelin yetersizliÄŸi çok önemli sorunlardan birisidir. Engellilere yönelik çalışan uzman personelin sayısal yetersizliÄŸi giderilmelidir. Bu sayısal yetersizlik üniversiteler veya ilgili kurumlar tarafından açılacak olan eÄŸitim ve uzun süreli programlar ile giderilebilir.

5. Özel eÄŸitim hizmetlerinden yararlanabilmek için ön koÅŸul niteliÄŸi taşıyan saÄŸlık kurulu raporu almak engelli ve ailesi için zor bir süreç içermektedir. Her yıl saÄŸlık kurulu raporunun yenilenmesi engelli bireyi ve aileyi zor durum bırakmaktadır. Kaldı ki genellikle belirlenen bir yıl gibi bir süre özel eÄŸitim için çok kısa bir süredir. Bu sürenin kısalığı engelli bireyin özel kuruma devam sorunlarını da beraberinde getirmektedir. Özel eÄŸitim hizmetlerinin bedelinin ilgili kurumlarca ödenmesi için bütçe uygulama talimatına göre her yıl yeniden rapor alma koÅŸulunun kaldırılmasının ve saÄŸlık kurulu raporunun geçerlik sürelerinin en az üç yıl olmasının saÄŸlanması gerekmektedir.

6. Engelli birey için saÄŸlık kurulu raporu alırken engelli birey ve ailesine hastaneler tarafından kolaylık saÄŸlanması, defalarca hastaneye gidip gelmesinin önlenmesi, “kolaylık poliklinikleri”nden ivedilikli ve hoÅŸgörülü bir biçimde yararlanabilmesi saÄŸlanmalıdır. Böylece ailenin üzerinden önemli bir yük kalkmış, bu doÄŸrultuda özel kurumlar tarafından verilen eÄŸitim de sırf saÄŸlık kurulu raporu nedeniyle kesintiye uÄŸramamış ve verilen eÄŸitim aksamamış olacaktır.

7. Özel eÄŸitim ve rehabilitasyon hizmetine ihtiyaç duyan engelli bireylerin eÄŸitim ve rehabilitasyon ücreti belirli ölçülerde bütçe uygulama talimatı doÄŸrultusunda velisinin baÄŸlı bulunduÄŸu kurum (Emekli Sandığı ve SSK) tarafından karşılanmaktadır. Ancak BaÄŸ-Kur ve sosyal güvencesi olmayanlar bu hizmetin dışında kalmaktadır. Sosyal güvenlik kapsamı dışındakiler için bu sorun Özel Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumlarının hizmetlerinden yararlananlar oranında ücretsiz eÄŸitimleri yasal biçimde saÄŸlanabilir ve bu kurumlara bu hizmetlerinin karşılığı olarak belirli ölçülerde vergi muafiyeti getirilebilir.

8. Sosyal Sigortalar Kurumu Sigorta Müdürlükleri, Emekli Sandığı, Bakanlık ve Genel Müdürlükler’e baÄŸlı saymanlıklar engellilerin eÄŸitim, tedavi ve rehabilitasyonlarının karşılığı olan ücreti engelli bireyin velisine ödeme yapmaktadır. Dolayısıyla yapılmış ödemelerin özel kurumlara geç yansıması veya velinin ödemeyi geciktirmesi özel kurumları zor durumda bırakabilmektedir. Bu nedenle ilgili saymanlıkların hizmet karşılığı yapacakları ödemeleri doÄŸrudan özel kurumlara yapması bu sorunu çözecektir.

9. Sosyal Sigortalar Kurumu’na baÄŸlı müdürlüklerinden alınan engellilerin eÄŸitim, tedavi ve rehabilite hizmetleri karşılığı ücretlerin alınabilmesi için çok sayıda evrakın hazırlanması aileleri olduÄŸu kadar kurumları da yıpratmaktadır. Bu nedenle mümkün olduÄŸunca kırtasiyeciliÄŸin azaltılması ailelerin ve kurumların iÅŸini kolaylaÅŸtıracaktır.

10. Özel kurumlar tarafından engellilere verilen eÄŸitim, tedavi ve rehabilite hizmetleri karşılığı ücretlerin özel kurumlara tek elden yapılması aslında alanda yaÅŸanan kargaÅŸayı tamamen kaldıracaktır. ÖrneÄŸin bu ödemeler tamamen Maliye Bakanlığı bünyesinde kurulacak olan bir birim tarafından yürütülebilir.

11. Özel kurumların ödemiÅŸ olduÄŸu yüksek vergi tahakkukları ve katma deÄŸer vergisi oranının yüksek oluÅŸu bu kurumları ekonomik yönden zor durumda bırakabilmektedir. Bu nedenle uygun vergi indirimi veya muafiyetlerin yapılabilmesi ve buna yönelik birtakım kolaylıkların getirilmesi kurumların daha saÄŸlıklı iÅŸleyiÅŸini saÄŸlayacaktır.

12. Engellilerin yaÅŸamış oldukları dönem ve bugünkü insan iliÅŸkileri göz önüne alındığında sosyal çevrenin engelliler için çok önemli olduÄŸu belirlenmiÅŸtir. Sosyal destek sistemi olarak adlandırılan bu iliÅŸki ağının canlı tutulabilmesi her ne kadar engellinin maddi yeterliliklerine baÄŸlı olduÄŸu düÅŸünülse de toplum içerisinde bu iliÅŸki ağının güçlendirilmesine yönelik olarak, sosyal moral propagandalarının yapılması gerekmektedir.

Sonuç

Özel bir eÄŸitim ve uzmanlık alanı gerektiren özel özel eÄŸitim ve rehabilitasyon hizmetlerinin iÅŸleyiÅŸi her nedense sadece ekonomik boyutları ile ele alınmaktadır. Oysa bu durum bir çok boyutu ile deÄŸerlendirilebilir. Alanda yapılan güzel çalışmaları, yine alanda karşılaşılan sıkıntılar gölgelemektedir.

Nüfusu ve sorunlarına karşılık bir çok ihtiyaçları artan engellilerin, yaÅŸadıkları çevrenin deÄŸiÅŸen demografik, psikolojik ve sosyo-ekonomik koÅŸullarına uyum saÄŸlamalarında özel özel eÄŸitim ve rehabilitasyon kurumlarının üstleneceÄŸi rol giderek önem kazanmaktadır.

Genel bir yaklaşımla özel eÄŸitime ve rehabilitasyona ihtiyaç duyan bireylere hizmet veren özel kurumların bu alanla ilgili kamu kurumları ile eÅŸgüdüm içerisinde hizmet programları üretmesi ve uygulaması engellilere verilecek hizmetlerin etkinliÄŸini ve verimini artıracaktır.

Özel eÄŸitim ve rehabilitasyon alanının vazgeçilmez kurumları olan özel özel eÄŸitim ve rehabilitasyon kurumları; toplumdaki özel eÄŸitim ve rehabilitasyon hizmetlerine ihtiyaç duyan bireylerin ve grupların ihtiyaçlarının karşılanmasında devlet hizmetinin yanı sıra devlet hizmetlerini tamamlar nitelikte ve özel eÄŸitim ve rehabilitasyon hizmetleri anlayışına uygun olarak verdiÄŸi hizmetlerle alandaki ihtiyacı gidermektedir.

Günümüz ÅŸartlarına uygun nitelik ve kalitede hizmet vermek amacını ilke edinmiÅŸ olan ve mevcut rezerv kapasitesi, fiziksel donanımı, tecrübeli uzman kadrosu ve özellikle ileriye yönelik kalıcı bilimsel plan ve programları ile hizmetlerini sürdüren bu kurumlara duyulan ihtiyaç gün geçtikçe artmaktadır.

Sonuç olarak, engellinin toplum içerisinde üretken ve katılımcı bir birey olmasını, onun bağımlılığını en aza indirgeyecek kapasite geliÅŸtirmesini, tüketici olmaktan çıkıp üretici olmasını, kendine güveninin artmasını, hizmetlerde çaÄŸdaÅŸ teknolojilerin kullanılmasını, mevcut kaynakları yükseltecek ve yeni kaynaklar oluÅŸturacak yeterli finansmanın saÄŸlanmasını öngören bir politika oluÅŸturmaya ve böyle bir politikaya yaklaşım sürecine ihtiyaç vardır. Böylece ayrımcılık gözetmeyen, geliÅŸmiÅŸ olmanın temeli olan insanının toplum içerisinde eÄŸitilmiÅŸ ve üretken birey olmasına katkıda bulunacak, engellinin insan hak ve özgürlüklerine ve özerkliÄŸine, sosyal güvencesine sahip çıkacak, yasalar oluÅŸturacak ve bu yasaları uygulamaya aktaracak “engelliler politikası”na ihtiyaç duyulmaktadır. Sosyal Devlet olmak bunu gerektirir. Demokratik ve Sosyal Devlet, engellisine sahip çıktığı gibi bünyesinde yer alan ve hizmet anlayışında olan kurumlarına da sahip çıkar.

* Sosyal Hizmet Uzmanı, Tüm Özel EÄŸitim ve Rehabilitasyon Kurumları DerneÄŸi (ÖZERK DER) kurucu üye ve yönetim kurulu üyesi.

kaynak:http://www.korlerfederasyonu.org.tr/said.htm