   OTÄ°STÄ°K VE ASPERGERLÄ° ÇOCUKLARDA Ä°LETİŞİM
   ASPERGER SENDROMU
    Asperger  sendromunda, tipik olarak otistik çocuklarda görülen sosyal iliÅŸki ve iletiÅŸim sorunlarının yanı sıra dar ilgi alanı görülür. Çok  sınırlı konularda ve dar çerçeveli alanlarda derin bilgilere sahiplerdir, bu nedenle bu çocuklara "küçük profesör" yakıştırması yapılır. Otizmden  farklı olarak zamanında konuÅŸmaya baÅŸlarlar; aşırı bilgiçlik ve el becerilerinde özel sorunlar görülür. Bu çocuklar normal veya üstün zekaya sahiptirler. Mekanik oyuncaklara çok düÅŸkündürler ve. ilgi alanı dar olan insanlarla daha iyi yakınlık kurarlar. Amaçsızca  bir takım nesneleri toplayabilirler, öz bakım sorunları yoktur.
   EriÅŸkinlikte ise, kurallara sıkıca baÄŸlı, soÄŸuk ve mesafeli insanlar olarak tanınırlar. Bu  çocukların sosyal hayatında, genelde bir tane çok yakın arkadaÅŸları vardır ve bu kiÅŸinin de sıklıkla dar, kısıtlı ilgi alanları vardır. Duygusal  hayatında hep akılcı ve heyecansız yorumlamalara sahiptir, davranış sorunları görülebilir, jest, mimik ve vücut dilini kullanmada sorunları vardır. [Frith, 1991]. Bu sendromda  genetik iliÅŸki sıklıkla baba ve oÄŸul arasında kurulur. Otizm ve Asperger Sendromu   birbirine dönüÅŸebilir bir nitelik taşır.
   Asperger Sendromu’nun klinik özellikleri ÅŸöyle sıralanabilir: normal dil geliÅŸimi, normal zeka ve hatta bazen üstün zekaya sahip olma, beceriksizlik, bilgiççe, ders veriyormuÅŸ gibi konuÅŸma tarzı, antisosyal ÅŸiddet içeren davranış.
   ASPERGER SENDROMUNUN ÖZELLÄ°KLERÄ° VE STRATEJÄ°LER
       Asperger sendromunu belirleyen 7 tanımlayıcı özellik ve bunu takiben öneriler ve sınıf içi stratejiler vardır. Bu öneriler çocuÄŸun ihtiyaçlarına göre ÅŸekillenmelidir.
 


      AS’lı çocukların küçük deÄŸiÅŸikliklerle baÅŸ etmeleri zordur. EndiÅŸelidirler, kendilerini bekleyen ÅŸeyin ne olduÄŸunu bilmezlerse takıntı derecesinde endiÅŸe duyarlar.                                                                                                                       
 


•   Tahmin edilebilir ve güvenli bir çevre saÄŸlamak
•   Tutarlı günlük rutin saÄŸlamak
•   Sürprizlerden kaçınmak
•   ÇocuÄŸu yeni bir aktiviteye, öÄŸretmene,sınıfa, okula, kampa vs. önceden uyararak korkularını yatıştırmalıdır.   



     AS’lı çocuklar sosyal etkileÅŸimin karmaşık kurallarını anlamada yeteneksizlik gösterirler. Naiftirler. Çok fazla ben-merkezcidirler. Fiziksel temastan hoÅŸlanmayabilirler. Åžakaları anlamazlar. Ses tonları doÄŸal deÄŸildir. Uygun olmayan bakışları ve beden dilleri vardır. Sosyal mesafeyi deÄŸerlendiremezler.
 

•   ÇocuÄŸu arkadaÅŸlarının kızdırmasından koruyun.
•   Daha büyük yaÅŸ gruplarında, sosyal becerisizlik ciddi hale gelince, problemin gerçek bir özür olduÄŸu konusunda akranlarını eÄŸitin.
•   Akranlarınca hayranlık uyandıracak hafıza, kelime hazinesi, okuma yeteneÄŸi gibi özelliklerini ortaya çıkaracak durumlar yaratarak akademik yeterlikleri vurgulayın.
•   AS’lı çocuklarınçoÄŸu arkadaÅŸ ister ama nasıl davranacağını bilemez. ÇeÅŸitli durumlarda nasıl reaksiyon göstereceÄŸi öÄŸretilmeli ve deÄŸiÅŸik sosyal durumlarda kullanılması için rapertuar hazırlanıp verilmelidir.
•   AS’lı çocuklar diÄŸerlerinin duygularını anlamamalarına raÄŸmen doÄŸru davranmayı öÄŸrenebilirler.
•   ÖÄŸretmen duyarlı bir sınıf arkadaşını AS’lı çocuÄŸun durumu ile ilgili eÄŸiterek yanına oturtabilir.
•   AS’lı çocukların inzivaya çekilme eÄŸilimleri vardır.



•   AS’lı çocukların tuhaf ilgileri veya acayip, yoÄŸun tutkuları(alışılmadık ÅŸeyleri saplantı halinde biriktirme gibi) vardır. Ä°lgi alanları konusunda insafsızca konferans verme eÄŸilimindedirler. DiÄŸerlerinin isteklerine aldırmaksızın kendi eÄŸilimlerini takip ederler.



•   AS’lı çocuÄŸun izole ilgi alanı hakkındaki sorularına ve tartışmalarına izin vermeyin.
•   Bu çocuklar övgüye yanıt verirler.
•   AS’lı bazı çocuklar ilgi alanları dışında bir ÅŸey yapmak istemezler. Sınıftaki çalışmanın tamamlanması için kesin kurallar konulmalıdır.


   Özellikle inatçı ve kafa tutan çocuklar için tüm ödevlerin ilgi alanları etrafında toplanarak kiÅŸiselleÅŸtirmesi gerekebilir.
   ÖÄŸrencilere iÅŸlenen konudan ama kendi ilgi alanı ile baÄŸlantılı ödevler verilmelidir.


     Organize olmakta, sınıftaki aktivitelere sürekli odaklanma konusunda zorlanırlar. AS’lı yetiÅŸkinler ilgili olanın ne olduÄŸunu bulup çıkaramaz, dolayısıyla dikkati ilgisiz uyaranlara odaklanır.



•   EÄŸer AS’lı çocuk için sıkı ve disiplinli dış yapılanma gerçekleÅŸtirilmelidir.
•   Süresinde tamamlanmamış sınıf çalışmaları çocuÄŸun kendisine ait zaman içinde tamamlanmalıdır.
•   AS’lı çocuklar bazen inatçı olabilir
•   AS’lı çocuklar düÅŸük konsantrasyon düÅŸük yazma hızı ve ciddi organizasyon bozukluÄŸu, ona verilecek ev ödevini azaltmayı ve/veya ayrı bir odada öÄŸretmen gözetiminde ekstra zaman vererek ödevini tamamlatmayı gerekli kılabilir.
•   AS’lı çocuÄŸu sınıfın önüne oturtun ve dikkatini derse vermek için sık sık sorular yöneltin.
•   Dikkatini toplamadığı zamanlarda çocukla sessiz iletiÅŸim kurmaya çalışın.
•   ÖÄŸretmen aktif bir ÅŸekilde AS’lı çocuÄŸu kendi iç düÅŸünceleri ve fantezilerinden ayırarak gerçek dünyaya yeniden odaklanmaya teÅŸvik etmelidir.



    AS’li çocuklar fiziksel olarak beceriksiz ve sakardır. Motor yetenek gerektiren oyunlarda baÅŸarısızdırlar.


•   Büyük motor problemleri ciddi boyutta ise uyarlayıcı fiziksel eÄŸitim programların gitmesi için yönlendirin.
•   ÇocuÄŸu yarışmaya dayanan sporlara girmesi için zorlamayın.
•   Zamana ve parçalara bölünmüÅŸ ödev verirken çocuÄŸun yazı yazma hızının düÅŸük olduÄŸu dikkate alınmalıdır. AS’li yetiÅŸkinler sınavlarını tamamlamak için akranlarına oranla daha fazla zamana ihtiyaç duyarlar.






    AS’li çocuklar genellikle ortalama ile ortalama üstü zekaya sahiptir ama yüksek düzeyde düÅŸünme ve anlama yeteneÄŸinden yoksundurlar. Düz ve yalın olma eÄŸilimindedirler. Hayalleri somuttur. Soyutlamalrı ise zayıftır. Titiz kılı kırk yaran konuÅŸma stilleri ve etkileyici kelime hazineleri hakkında konuÅŸtukları ÅŸeyi anladıkları gibi yanlış bir izlenim verirler.



•   Ä°stikrarlı ve fazlasıyla bireyselleÅŸtirilmiÅŸ akademik program saÄŸlayın.
•   ÖÄŸrenme korku uyandırıcı deÄŸil, ödüllendirici olmalıdır.
•   Mükemmel hafızalarını onların yararına kullanın.



    AS’lı çocuklar sınıfın istekleri ile baÅŸa çıkacak duygusal güce sahip deÄŸildir. Strese kolaylıkla girerler. Kendilerine güvenleri düÅŸüktür.



•   Streslerini azaltmak için günlük rutinde olabilecek deÄŸiÅŸiklere karşı onu hazırlayın.
•   Ani deÄŸiÅŸiklerden korumak için strese karşı nasıl baÅŸ edeceklerini ÄŸretin.
•   AS’lı çocuk ile olan iletiÅŸimde sakin olun.
•   Özel bir alanda zorluklar görüldüÄŸünde akademik yardım almalıdır.
   OTÄ°STÄ°K ÇOCUKLAR
   Bir iletiÅŸim problemi olarak tanımlanan otizmin en belirleyici özelliÄŸi, iletiÅŸimin temel öÄŸesi olan iliÅŸki kurmakta yaÅŸanan güçlüktür.Otistiklerin çevreleriyle iliÅŸkileri çoÄŸunlukla ihtiyaçları doÄŸrultusundadır.Kendilerine seslenildiÄŸinde bakmayabilir, kucaÄŸa alınmak istendiklerinde reddedebilirler ancak bir ÅŸeye ihtiyaçları olduÄŸunda karşısındakini elinden tutup istediÄŸi ÅŸeye doÄŸru yönlendirebilirler.
   Otistik çocuklar yalnızdırlar fakat kendilerini yalnız olarak görmezler. Ä°nsanları deÄŸil de objeleri, cansız varlıkları tercih etmektedirler çünkü objelere kendi istedikleri gibi davranabilirler. Üç yaşına gelmiÅŸ otistik çocukların en büyük sorunu konuÅŸamamak, dili kullanamamaktır. Bu çocuklar istemedikleri ÅŸeylere karşı saldırgan tavırlar sergilerler veya kendilerine zarar verici davranışlarda bulunurlar.bu ÅŸekilde dili kullanmadan birileriyle iletiÅŸim kurmaya çalışırlar.
   OTÄ°STÄ°K ÇOCUKLARLA NASIL Ä°LÄ°ÅžKÄ° KURULUR
     Otistik çocukla iliÅŸki kurarken, öncelikle göz kontağı kurma, uygun oturma ve basit emirlere uyma gibi en temel becerilerin öÄŸretilmesi çocuÄŸu öÄŸrenmeye hazırlayacaktır.Yine bu becerilerin basitten karmaşığa doÄŸru bir sıra içinde öÄŸretilmesi, çocuÄŸun daha kolay öÄŸrenmesini saÄŸlayacak ve eÄŸitim, uyarıyı verme, yardımları kullanma, doÄŸru tepkileri arama, ödüller ve ceza gibi birçok aÅŸamayı içerecektir.
   EÄŸitime ‘otur’, ‘ellerini dizlerinin üstüne koy’, ‘bana bak’ gibi iki veya üç beceri seçilerek baÅŸlanmalıdır.BaÅŸlangıçta çok fazla becerinin öÄŸretilmemesine ve programın ileriki aÅŸamalarına geçilmeden önce ‘otur’, ‘bana bak’ gibi temel becerilerin en iyi ÅŸekilde kazanılmış olmasına dikkat edilmelidir.
   Otistik Çocukla Ä°liÅŸki Kurmak Ä°çin Atılacak Adımlar
   Otistik çocuklarla karşılaşıldığında ilk göze çarpan ÅŸey; otistik çocuÄŸun göz teması kurmamasıdır.Oysa ki insanlarla iletiÅŸim kurmanın baÅŸlangıç noktası önce bakmaktır, diÄŸer bir deyiÅŸle göz kontağı kurmaktır. Bu nedenle de otistik bir çocukla iliÅŸki kurmak için atılacak ilk adım onunla göz kontağı kurmaktır.
   A) Göz kontağının kurulması aÅŸamaları
   1) Ä°sme karılık olarak göz kontağı
   2) 5 saniye için göz kontağı
   3) Oyun oynarken göz kontağı
   4) uzaktan göz kontağı
   1) Ä°sme karşılık göz kontağı
   Çocukla (tam karşısına) oturun.
   ÇocuÄŸun ismini söyleyin.
   Aynı anda çocuÄŸun sizinle göz kontağı kurabilmesini teÅŸvik etmek amacıyla küçük bir ödülü çocuÄŸun göz seviyesinde tutun.
   Çocuk sizinle 1 saniyelik göz kontağı kurduÄŸunda ödülü hemen ona verin.
   ÖÄŸretim oturumları boyunca çocuÄŸun ismini birkaç kez söyleyin ve ödülü geciktirin.
   Çocuk anında baktığında onu ödüllendirin.
   2) 5 saniye için göz kontağı
   ÇocuÄŸun tam karşısında oturun
   ÇocuÄŸun ismini söyleyin
   Aynı anda çocuÄŸun sizinle göz kontağı kurabilmesini teÅŸvik etmek amacıyla küçük bir ödülü onun göz seviyesinde tutun.
   Ödülü çocuÄŸa vermek için acele etmeden, 5 saniye için onunla göz kontağı kurmaya çalışın.
   Çocuk 5 saniye göz kontağını kurunca ödülü ona verin.

   3) Oyun oynarken göz kontağı

   ÇocuÄŸa oynaması için bir oyuncak verin.
   Çocuk masada oynarken onun tam karşısında oturun.
   ÇocuÄŸun ismini söyleyin.
   ÇocuÄŸun size bakmasını teÅŸvik edin ve tepkiyi ödüllendirin.
   Birkaç denemeden sonra ödülleri ortadan kaldırın
   ÇocuÄŸun hiçbir ödül almadan tepki göstermesini saÄŸlayın.
   4)Uzaktan göz Kontağı
   ÇocuÄŸun adını söyleyin ve size bakmasını saÄŸlayın.
   Size baktığı zaman çocuÄŸu ödüllendirin.
   Birkaç denemeden sonra yavaÅŸ yavaÅŸ ödülleri ortadan kaldırın.
   ÇocuÄŸun hiçbir ödül almadan tepki vermesini saÄŸlayın.
   Zamanla çocukla kendi aranızdaki mesafeyi yavaÅŸ yavaÅŸ artırın (4 adım, 5 adım gibi)
   B) ‘Bana bak’ a karşılık göz kontağı
   ÇocuÄŸun tam karşısında oturun.
   ‘bana bak’ ifadesini kullanın.
   ÇocuÄŸun sizinle göz kontağı kurmasını saÄŸlayın.
   Ödülü kendi gözlerinize yaklaÅŸtırdıkça çocuÄŸun size bakmasını saÄŸlayabilirsiniz.
   ÇocuÄŸun elinizdeki ödüle deÄŸil de sizin gözlerinize baktığından emin olmalısınız.
   Tepkileri ödüllendirin.
   C) Uygun oturma
   Sandalyede doÄŸru bir ÅŸekilde oturmayı öÄŸretmek,ilk öÄŸretilmesi gereken becerilerdendir.bu becerinin öÄŸretilmesinde aÅŸağıdaki aÅŸamalar izlenmelidir:
   Öncelikle çocuÄŸun boyuna uygun bir sandalye seçilir.
   ÇocuÄŸa ‘otur’ uyarısı verilir.
   GerektiÄŸinde fiziksel yardım kullanılarak çocuÄŸun oturması saÄŸlanır.

   Çocuk oturduÄŸunda ödüllendirilir.
   Her uyarıdan sonra daha az yardım verilerek çocuÄŸun oturması saÄŸlanır.
   ÇocuÄŸun kendisi yardımsız oturma hareketini yapana kadar,aÅŸamalı olarak fiziksel yardım azaltılır.çocuk sandalyeye her oturduÄŸunda ödüllendirilir ve zamanla çocuk ile sandalye arasındaki mesafe artırılır.
   BaÅŸlangıçta çocuk sandalyenin yanına kadar getirilip ‘otur’ denirken,sonraki günlerde çocuk sandalyenin 1 adım uzağında iken çocuÄŸa ‘otur’ denir.
   Bunu söylerken yetiÅŸkin eli ile sandalyeyi göstermeli veya sandalyeye oturma taklidi yaparak çocuÄŸa model olmalıdır.
   Çocuk sandalyenin yanında iken ve 1 adım uzağında iken ‘sandalyeye otur’ komutuna doÄŸru tepki verebiliyorsa( yani otur dendiÄŸinde oturuyorsa) çocuk ile sandalye arasındaki mesafe giderek artırılmalıdır.
   Çocuk sadece yetiÅŸkinin uyarısı ile kendi kendine sandalyeye oturabildiÄŸinde,oturma süresi uzatılabilir.
   Çünkü bazı çocukların bir aylık eÄŸitimden sonra sadece 5 dakika süreyle sandalyede oturabildikleri gözlenirken,bazılarının ise daha uzun süre oturdukları görülmektedir.
   D) Basit emirlere uyma
   ÇocuÄŸa ‘gel,al,ver,tut’ gibi basit,tek aÅŸamalı,sözel uyarılar vermek; onun dinleme becerisinin geliÅŸmesine, yetiÅŸkinle göz kontağı kurma sonucunda verilen uyarıyı yerine getirebilmesine yardımcı olacaktır. Bu becerilerin öÄŸretilmesinde aÅŸağıdaki aÅŸamalar izlenilmelidir:
   Çocuk ve yetiÅŸkin belli bir uzaklıkta karşılıklı ayakta durur.
   Çocuk ile göz kontağı kurularak ‘gel’ uyarısı verilir.
   Çocuk yetiÅŸkinin yanına geldiÄŸinde ödüllendirilir.
   (aferin çok güzel geldin denmesi ve istediÄŸi bir oyuncağın verilmesi gibi.)
   Çocuk yetiÅŸkinin uyarısına istenen tepkiyi vermiyorsa,önce el ile ‘gel’ iÅŸareti yapılır.gerekiyorsa yetiÅŸkin, çocuÄŸun yanına gelerek onu fiziksel yardım ile(elinden tutar)kendi bulunduÄŸu yere getirir.
   ÇocuÄŸun ‘gel’ uyarısına yardımsız olarak tepki vermesi için yardımlar aÅŸamalı olarak azaltılır.
   Çocuk yetiÅŸkinin ‘gel’ uyarısına yardımsız olarak tepki verdiÄŸinde, bu becerinin genelleÅŸtirilmesine çalışılmalıdır. YetiÅŸkin farklı ortamlarda da bu uyarıyı vererek, çocuÄŸun istenilen davranışı yerine getirmesini saÄŸlamalıdır.
   Not : çocuÄŸun basit emirlere uyma becerisi gel,al,ver gibi tek aÅŸamalı sözel uyarılar verme ile geliÅŸtirilebilmektedir.






OTÄ°ZMLÄ° ÇOCUKLARIN EĞİTÄ°MLERÄ°NDE
GÖRSEL Ä°PUÇLARININ KULLANIMI
     Otizmli çocuklarda görülen duyusal ve davranışsal problemlerin çözümlenmesi çok önemlidir. Özellikle görsel algının geliÅŸtirilmesi, çocukların dünyayı daha iyi algılamalarını saÄŸlayacaktır. Ayrıca, görsel ipuçlarının kullanımı ile iletiÅŸim becerilerinin geliÅŸimi de desteklenecektir. YaÅŸamamızda çeÅŸitli görsel ipuçları kullanırız. Bunlardan bir bölümü aÅŸağıda belirtilmiÅŸtir.
   

     1. VÜCUT DÄ°LÄ°: Yüz ifadesi, vücudun oryantasyonu ve yakınlığı, vücudun duruÅŸ ÅŸekli;bir nesneye veya kiÅŸiye ulaÅŸma,dokunma, gösterme ve göz kontağı içerir.
   

      2. ÇEVRESEL Ä°PUÇLARI: eÅŸyaların ve mobilyaların düzeni, insanların ve objelerin hareket ve yerleri,yazılı materyalleri (logolar,fiyat etiketleri,afiÅŸler vb.) bize çevreyle ilgili ipuçları verir.
     
      3.ORGANÄ°ZE OLMAK VE BÄ°LGÄ° ALMAK Ä°ÇÄ°N KULLANILAN GELENEKSEL ARAÇLAR:
      Takvimler, günlük planlar,televizyon rehberleri,alışveriÅŸ listeleri, menü, harita, telefon defteri gibi araçlar yaÅŸamımızı kolaylaÅŸtırmak için kullandığımız görsel ipuçlarından bazılarıdır.
     Ä°letiÅŸimimizin %55’ini görsel bilgileri(mimikler, yüz ifadesi, vücut hareketleri gibi), %37’sini sese dayalı ipuçlar (sesin tonu, ÅŸiddeti vb.) ve sadece %7’sini ise, sözel ipuçları oluÅŸturmaktadır. Bu deÄŸerler bize, görsel ipuçlarının hayatımızda ne kadar önemli olduÄŸunu göstermektedir. Bu nedenle, otizmli çocukların eÄŸitimlerinde görsel iletiÅŸim araçlarının kullanılması önemlidir. Bu iletiÅŸim araçlarının kullanım amacı, bağımsızlığı geliÅŸtirmeyi, tercih etmeyi ve sosyal etkileÅŸime girmeyi öÄŸretmektedir.
     Görsel ipuçlarının kullanımı ile çocuklara tercih etme becerisi de kazandırılabilir. Otizmli çocuklar iletiÅŸim problemlerinden dolayı kendi ile ilgili programların kararlarına katılamazlar. Bu duruma baÄŸlı olarak, kendi günlük hayatını istediÄŸi gibi yaÅŸayamadığı için , çocukta öfke nöbetleri ve davranış bozuklukları oluÅŸabilir. Bu nedenle, otizmli çocuÄŸun tercihlerinin anlaşılması ve ona tercih etmeyi öÄŸretmek çok önemlidir.
     
     FotoÄŸraflı ve yazılı programların amacı da otizmli çocuklara tercih(seçim) etmeyi öÄŸretmektedir. Ayrıca, bu programlar sayesinde çocuklar, yaÅŸamın içine aktif olarak katılmayı da öÄŸrenirler. Çevresinde olup bitenler hakkında somut bilgiler alabilirler.
      Bu çalışma sonucunda çocuklar sadece program takibini deÄŸil kendi yaptıklarını sıralamayı, dersten, ödevden ya da ev iÅŸlerinden sonra serbest çalışmaları tercih etmeyi de öÄŸrenirler.

  Otizmde görsel iletiÅŸim tekniklerinin kullanımı:DR. YEŞİM FAZLIOÄžLU, UZM. MERAL EÅžME

   KAYNAKÇA
   Otizmde ilk adım: Aydan AYDIN
   Farklı geliÅŸen çocuklar: Adnan KULAKSIZOÄžLU
   AQ : Selvi BORAZANCI PERSSON
   Pediatrik davranış nörolojisi: Barış KORKMAZ