Oyuncak seçimi

Otistik çocuklarda görülen kendi kendini güdüleme davranışı yerine oyuncaklarla oyun oynamanın öÄŸretilmesi hedeflerinizden birisi olmalıdır. Bunun için, toplumda kabul görmeyen kendi kendini güdüleme davranışının azaltılmasında uygun olan oyuncaklar seçmeniz gerekmektedir.

         ÇocuÄŸunuzun ihtiyacı olan duyusal motivasyonların saptanabilmesi için onun ne tipte kendi kendini güdüleme davranışı içine girdiÄŸini gözlemleyip notlar alarak gereksinimlerine uygun oyuncakları belirleyiniz.

         Görsel Uyarım

         Otistik çocuk, ışıklara bakar, dönen objelere gözleri takılır, ellerini inceler, parmaklarını gözlerinin önüne getirip oynatır. Görsel uyarım ihtiyacını azaltabilmek için el feneri, dönen lambalar, tekerlek, kum saati, manyetik toplar, ışık çubukları, ışık tabancası, yazı tahtaları, dürbün ve kuruyabilen oyuncaklar vs. gibi oyuncakların alınması uygundur.        

         Ä°ÅŸitsel Uyarım

         Åžarkıları seslendirmeye çalışıp vokal yapar, mırıldanarak ÅŸarkı söyler.Dilini ÅŸaklatır, eÅŸyaların üzerinde parmaklarını tıklatır. Ä°ÅŸitsel uyarıların deÄŸiÅŸtirilmesi için ses çıkaran oyuncaklar seçin. ÖrneÄŸin, düdük, zil, konuÅŸan oyuncaklar, radyo, oyuncak piyano, müzik kutuları, itelendiÄŸinde veya çekildiÄŸinde ses çıkaran oyuncaklar, saç kurutma makinaları vb. kullanılabilir.

         Dokunsal Uyarım

         Çocuk kendi vücudunu okÅŸar, kendini çimdikler, parmağını aÄŸzına sokar, ve ellerine ipleri dolar. Bu tür çocuklar için ise iple hareket eden kuklalar, balık oltaları, mızıka, flüt gibi nefesli müzik aletleri kullanılabilir.

         Vücudun Uyarlaması

         Çocuk vücudunu garip ÅŸekillere sokar, çeÅŸitli pozlar verir, ayak parmakları üzerinde yürür, kafasını yana eÄŸerek dolaşır. Vücut ÅŸeklinden uyarılmasının deÄŸiÅŸtirilmesi için hareket veya pozisyonu deÄŸiÅŸken oyuncaklar seçin. ÖrneÄŸin oyuncak at, üzerinde zıplayabileceÄŸi büyük terapi topları, içinde ve üzerinde dönülebilecek silindirik araçlar, vagonlar, döner büro koltuÄŸu, hamak, salıncak, trombolin vb. kullanılabilir.

         Bu oyuncaklardan bir çoÄŸunu çocuk görür görmez hoÅŸlanacak ve en çok tercih edeceÄŸi oyuncağı haline gelecektir, sürekli aynı oyuncakla oynamak isteyecektir. Bu yüzden, baÅŸka oyuncaklarla oynaması için çocuÄŸu teÅŸvik etmek gerekecektir. Farklı oyuncakları, farklı sürelerle denemelisiniz. ÖrneÄŸin, her oyuncağı bir hafta süreyle deneyebilirsiniz. EÄŸer çocuk bu oyuncaklardan herhangi birisine çok baÄŸlanırsa, o zamanda bu oyuncağı beceri öÄŸretiminde ödül olarak da kullanabilirsiniz. ÖrneÄŸin bir etkinlik süresince uygun oturduÄŸu için en çok sevdiÄŸi (baÄŸlandığı) oyuncağıyla onu ödüllendirebilirsiniz.

OYUNCAKLARLA OYNAMA

         Otistik çocukların oyun oynama biçimleri ve oyuncaklarla oynamaları normal çocuklardan oldukça farklıdır. Genelde bu çocukların bir oyuncakla uygun oynamadıkları gözlenmektedir. Otistik bir çocuk herhangi bir oyuncağı eline aldığında onu döndürme, yuvarlama, elinde tutma ya da atma gibi amaçsız davranışlar göstermektedir.

         Otistik çocukların çoÄŸu çamaşır makinesinde dönen çamaşırları saatlerce izleyebilir. Bunun yanı sıra eline aldığı oyuncak arabasını normal ÅŸekilde sürmek yerine ters çevirerek ve yalnızca tekerlerini döndürerek oynayabilir. Otistik bir çocuÄŸun, oyuncak bir arabayı algılaması ile otistik olmayan bir çocuÄŸun algılaması oldukça farklıdır. Otistik çocuÄŸa göre bu araba yalnızca soÄŸuk, sert, ağır bir nesnedir, metalden yapılmışsa metalik bir tadı vardır ve sallandığında ses çıkarır, tekerleri döndürüldüÄŸünde ise farklı ÅŸekiller oluÅŸturmaktadır.

         Oyun, tüm çocuklarda olduÄŸu otistik çocuklar içinde sosyal geliÅŸim yönünden oldukça önemlidir. Otistik çocuÄŸun bütün gün amacına uygun olmayan ÅŸekilde oyun oynaması onun sizinle ve yaşıtlarıyla iletiÅŸim kurabilmesindeki en önemli araçtan yoksun kalması demektir.

         Otistik çocuÄŸun yetersiz olan oyun becerisini geliÅŸtirebilmek için öncelikle eÄŸitsel amaca yönelik oyuncaklar seçilmelidir. Ä°ç içe giren ve yap-boz türü oyuncaklar, bebekler, oyuncak kamyon ve diÄŸer araçlar otistik çocuÄŸun hayal gücünü kullanma, yaratıcılık ve taklit becerilerindeki yetersizliklerin karşılanmasında oldukça önemlidir.

         Otistik çocukların uygun oyun oynama davranışı kazanabilmesi için öncelikle taklit etme becerilerini geliÅŸtirme konusunda yardımcı olmalı ve oyuna dönüÅŸtürebilecekleri normal yaÅŸantılar sunulmalıdır. ÖrneÄŸin oyuncak çöp kamyonuna sahip çocuk, çöpçünün çöp kovalarını kamyona boÅŸalttığını hiç görmemiÅŸ yada farkında olmamışsa onunla bu oyunu oynamak oldukça zor olacaktır. Ayrıca toplu taşım araçlarına binmeyen ve bunu gözlemlemeyen bir çocuktan oyun ortamında ÅŸoför rolünü oynaması beklenemez. Otistik çocuÄŸun hayali oyun oynamayı öÄŸrenmesine yardımcı olmak amacıyla onu bu tür oyunları oynayan akranlarıyla bir araya getirerek oyuna katılmasını ve onları model alarak anlamlı oyun oynamayı öÄŸrenmeyi saÄŸlamalısınız.

         Otistik çocuÄŸun oyun becerilerinin geliÅŸmesi için öncelikle uygun oyuncaklarla oyun oynama fırsatı saÄŸlanmalıdır, yalnız uygun oyuncak seçimide oyun becerilerinin geliÅŸmesinde yeterli deÄŸildir. Bunun yanında yapılandırılmış oyun ortamı saÄŸlanmalıdır. Hatta ebeveyn veya öÄŸretmende aktif oyunun içinde yer almalıdır. BaÅŸlangıçta çocuÄŸa oyuncak kamyonlarla ve evlerle oynama öÄŸretilebilir. Bu öÄŸretilirken her oyuncaktan ikiÅŸer tane alınması gerekmektedir. YetiÅŸkin kiÅŸi oyuncağını alır ve otistik çocuÄŸu oyuna teÅŸvik eder; “oyuncağını al” veya “haydi oynayalım” yönergelerini çocuk oyuncağını alana kadar tekrar eder. Daha sonraki aÅŸamada oyuncak bebeÄŸi almakla kalmayıp onu kolunuza yatırınız ve çocuÄŸunda aynısını yapması için teÅŸvik edip bu davranışı pekiÅŸtirin. Ayrıca oyuncak bebeÄŸi dizinizde sallayın, uyutun, üzerine örtü örtün, besleyin otistik çocuÄŸunda aynı hareketleri taklit etmelerini saÄŸlayın. Bunlar yapılırken; bebek uyuyor, acıkmış gibi çocuÄŸun oynadığı oyuna ilÅŸkin sözel ifadelerle dikkati çekilmeli ve otistik çocuÄŸun sözel olarak da oyuna katılımı teÅŸvik edilmelidir.

         Oyuncak kamyonla da aynı aÅŸamalar gerçekleÅŸtirilebilir. Kamyonda durur, kalkar, deposuna benzin konulur, üzerine yük yüklenir ve boÅŸaltılır. Hareketleri yaparken bunlar sesli olarak ifade edilir, çocuktan da aynı ÅŸekilde sesli olarak ifade etmesi istenir. Oyuncaklardan birer çift almanın avantajı, çocuÄŸun sizin ondan ne istediÄŸiniz konusunda emin olmasını saÄŸlamaktır. Artık sizi taklit ederken kullanabileceÄŸi kendine ait bir oyuncağı vardır.

BLOKLARLA OYUN OYNAMA

         Bir otistik çocuk için öÄŸrenmesi en kolay aktivitelerden biriside bloklarla oyun oynamaktır. Bu aktivitenin çocuÄŸa öÄŸretilmesi için bir çift blok setine sahip olmak gerekmektedir.

         Bloklarla oynamayı çocuÄŸa öÄŸretmeye hazırlanırken, sizin ve çocuÄŸun birbirinize kolayca ulaÅŸabileceÄŸiniz mesafede ve bloklarında sığabileceÄŸi geniÅŸlikte bir masaya karşılıklı oturmalısınız. BaÅŸlangıçta masada birkaç blok bulunmalı fakat eÄŸitim ilerledikçe blok sayısı artmalıdır. EÄŸer bu büyüklükte bir masa temin edilemiyorsa oyun yerde de oynanabilir.        

         1. basamak: Bloklardan birbirine benzer iki tanesini alın, birini önce kendi önünüze diÄŸerini de çocuÄŸun önüne koyun. Çalışmaya “sen yap” diyerek baÅŸlayabilirsiniz. Kendi bloÄŸunuza dokunup, çocuÄŸu teÅŸvik ederek, kendi bloÄŸuna dokunmasını saÄŸlayıp daha sonrada kademeli olarak teÅŸviklerinizi azaltabilirsiniz. BaÅŸlangıçta sizin bloÄŸunuza dokunabilir. Bunun için kendi bloÄŸuna dokunması için teÅŸvik edip, gerekirse fiziksel yardımda bulunulabilir. Zaman içinde siz kendi bloÄŸunuza dokununca çocukta sizi taklit ederek kendi bloÄŸuna dokunur hale gelecektir. Bundan sonra birlikte bloÄŸu havaya kaldırmak veya masaya koymak gibi daha karmaşık adımlara geçilmelidir.

         2. basamak: Åžimdi çocuÄŸa iki blokla oynama öÄŸretilebilir. Kendi önünüze iki blok alıp, benzerlerini de çocuÄŸun önüne koyarak çalışmaya baÅŸlanır. Åžimdi bloklardan önce birine sonra diÄŸerine dokununuz, çocuÄŸunda aynı hareketi yapması için teÅŸvik ediniz. Siz önünüzdeki iki bloÄŸa dokunduktan sonra çocuÄŸunda kendi bloklarına dokunmasını saÄŸlayana kadar teÅŸvik etmeyi sürdürüp daha sonra bu teÅŸvikleri yavaÅŸ yavaÅŸ azaltınız. Önünüzdeki bloÄŸun üzerine diÄŸer bloÄŸu koyunuz. ÇocuÄŸunda önündeki bloÄŸun üzerine diÄŸer bloÄŸu koymasını teÅŸvik edin, koyma hareketini taklit etmeye baÅŸladıktan sonra onun sizin yaptığınız “kule” yi taklit edebilmesini saÄŸlamak için blok sayısını arttırınız.

         3. basamak: Çocuk bloklarla oynamaya ve yardımsız olarak kule inÅŸa etmeye baÅŸladığında “köprü” inÅŸa etmek gibi daha karmaşık oyunları öÄŸretmeye baÅŸlayabilirsiniz. Öncelikle köprü tarafınızdan inÅŸa edilmelidir. Bu inÅŸa sırasında her basamakta çocuk sözel ve fiziksel yardımla teÅŸvik edilmeli “sende yap” , “benim gibi yap” yönergeleri verilmelidir. Bu komutlar ona sizin yaptığınız ÅŸekle dikkat etmesi gerektiÄŸini anlatan ipuçlarıdır. Sizin yaptığınız ÅŸekli taklit etmeyi öÄŸrendikten sonra hızlı bir ÅŸekilde yaptığınız köprüyü bitirmelisiniz. Åžimdi ona sadece tek tek sizin hareketlerinizi taklit etmeyi deÄŸil “son ürünü” öÄŸretmelisiniz. Çocuk bu yöntemle bir köprü inÅŸa etmeyi bir kez baÅŸardıktan sonra ÅŸimdi kulenin yanına birde köprü inÅŸa edebilir. Böylece çocuk birden çok ÅŸekil yapabilir.

         4. basamak: Çocuk sizi taklit ederek bloklardan çeÅŸitli ÅŸekiller inÅŸa etmek için gerekli olan parçaları öÄŸrendikten sonra siz kendi bloklarınızı ortadan kaldırıp çocuÄŸunuzdan kendi blokları ile çeÅŸitli ÅŸekiller inÅŸa etmesini isteyebilirsiniz. Daha sonra çocuÄŸa bu ÅŸekillerin adlarını öÄŸretebilirsiniz.

KENDÄ° BAÅžINA OYUN OYNAMA

         Ä°lk önce siz onunla beraberken ve oyuna aktif olarak katılımıyla oyun oynamayı öÄŸretin. Önce iki oyuncakla, sonrada yavaÅŸ yavaÅŸ daha fazla oyuncakla oyun oynamayı öÄŸretmelisiniz veya çocuÄŸun resim çizme yada bloklardan bir köprü yapma gibi basit bir görevi yapmasını isteyebilirsiniz. Çocuk oynamaya baÅŸladıktan sonra yavaÅŸ yavaÅŸ onun oyun alanından uzaklaşın ve en sonunda da çocuÄŸu odada bir dakika yalnız bırakacak ÅŸekilde terk edin. Siz odaya geri döndüÄŸünüzde eÄŸer iÅŸi tamamlamışsa veya çocuk hala oyun oynamayı sürdürüyorsa onu coÅŸkulu bir ÅŸekilde taktir edin ve ödüllendirin.

Hazırlayanlar:
AYHAN ASLAN- GÖKSU OLÇUM