Büyüme, hücre sayısı ve büyüklüÄŸünün artışıyla vücut hacmi ve kitlesinin artışıdır. GeliÅŸme ise hücre ve dokuların yapı ve içeriÄŸinin deÄŸiÅŸimiyle bedensel olgunlaÅŸmayı ifade eder.

Çocukluk çağı, erkek ve diÅŸi üreme hücrelerinin birleÅŸmesi ile baÅŸlar ve ergenliÄŸin tamamlanmasına kadar devam eder. ÇoÄŸunlukla bu iki kavram bir arada deÄŸerlendirilir. Çocukluk dönemini diÄŸer dönemlerden ayıran en önemli özellik, gebeliÄŸin baÅŸlangıcından ergenliÄŸin tamamlanmasına kadar devam eden bir büyüme ve geliÅŸme süreci oluÅŸudur. Büyüme ve geliÅŸme bu evrede zaman zaman daha hızlı seyreder. DoÄŸadaki diÄŸer canlıların yaÅŸam süreçleriyle karşılaÅŸtırıldığında çocukluk çağı insanda çok daha uzundur.

Çocuklar sürekli büyüyen ve geliÅŸen organizmalar olmaları sebebiyle, saÄŸlık durumlarını bozan her türlü etken, büyüme ve geliÅŸme süreçlerini yavaÅŸlatabilir, hatta durdurabilir. 0 - 1 yaÅŸ ya da süt çocukluÄŸu dönemi olarak ifade edilen devrede, büyüme hızının belirgin olarak yüksek oluÅŸu nedeniyle, maruz kalınan etkenler büyüme ve geliÅŸme sürecinde daha ağır ve kalıcı deÄŸiÅŸiklikler yaratır.

Normal büyümenin tarifi oldukça güçtür. Ancak kabaca, hastalık belirtisi göstermeyen, yaşına uygun bedensel büyüme ve olgunlaÅŸma, ruh ve zeka geliÅŸimi sergileyen bir çocukta büyüme ve geliÅŸmenin normal olduÄŸunu söyleyebiliriz. YaÅŸa uygunluk, toplumda daha önce saÄŸlıklı çocuklarda yapılmış geniÅŸ çaplı araÅŸtırmalarla ortaya konmuÅŸ olan normal büyüme eÄŸrilerine göre deÄŸerlendirilir. Büyüme ve geliÅŸme durumunun yaÅŸa göre normal, geri ya da ileri olduÄŸunun belirlenmesi, çocuklarda klinik muayenenin en önemli bölümünü oluÅŸturur.

ÇOCUKLUK DÖNEMLERÄ°

Çocuklar büyüme süreci içinde deÄŸiÅŸik dönemlerden geçerler. Her birinde farklı sorunların görülebildiÄŸi bu dönemler, doÄŸum öncesi ve doÄŸum sonrası olmak üzere önce iki gruba ayrılır, daha sonra kendi içinde alt gruplar halinde tasnif edilir (Tablo 1).

Tablo I

-------------------------------------------------------------------------------------------------

I... DoÄŸum Öncesi ( Anne karnında geçirilen ) Dönem

A) Embriyonal Dönem ( 0 - 10 hafta )

B) Fetal Dönem ( 10 haftalıktan doÄŸuma kadar )

II.. DoÄŸum Sonrası Dönem

A) YenidoÄŸan Dönemi ( 0 - 4 hafta )

B) Süt ÇocukluÄŸu Dönemi ( 1 ay - 12 ay )

C) Oyun ÇocukluÄŸu Dönemi ( 1 - 3 yaÅŸ )

D) Okul Öncesi Dönemi ( 4 - 5 yaÅŸ )

E) Okul ÇocukluÄŸu Dönemi ( kızlarda 6-10 yaÅŸ, erkeklerde 6-12 yaÅŸ )

F) Ergenlik Dönemi ( kızlarda 10-18 yaÅŸ, erkelerde 12-20 yaÅŸ )

-------------------------------------------------------------------------------------------------

Sevgili anne ve babalar, Tablo 1'de gördüÄŸünüz, gebeliÄŸin baÅŸlangıcından ergenliÄŸin sonuna kadar olan evrelere, ilgili bölümlerde ayrıntılı olarak deÄŸinilecektir. Kendine özgü karakteristikleri nedeniyle her dönemde fizyolojik ve patolojik bulguların sınırları birbirinden farklı olduÄŸundan, dönemlerin her biri kendi özellikleri çerçevesinde deÄŸerlendirilecektir.

Ä°ntrauterin Dönem

Günümüzde yaÅŸamın döllenmeyle baÅŸladığı kabul edilmektedir. Ä°ntrauterin dönem dediÄŸimiz gebelik süresi, bebeÄŸin doÄŸumdan sonraki yaÅŸam standardını belirleyen en önemli evredir.

Büyüme ve geliÅŸme, en hızlı seyrini anne karnındaki dönemde gösterir. Özellikle gebeliÄŸin ikinci yarısında boy ve tartı artışı daha da belirgindir. 10. haftada bütün organ taslakları tamamlanmıştır. Grafik 1'de, gebelik haftasına göre bebeklerin büyüme eÄŸrilerinde görüldüÄŸü gibi anne karnındaki 12 haftalık bir bebeÄŸin ağırlığı 18 gram, boyu 6,5 cm kadardır. 16. haftada ağırlık 135 gram, boy 16 cm olur. Bundan sonra sırasıyla haftalara göre tartı / boy deÄŸerleri: 20. haftada 340 gr / 25 cm, 24. haftada 570 gr / 33 cm, 28. haftada 900-1000 gr / 37 cm, 32. haftada 1600 gr / 40,5 cm, 36. haftada 2500 gr / 46 cm, 40. haftada 3400 gr / 51 cm kadardır.

Sevgili anne ve babalar, çocuÄŸunuzun büyüme ve geliÅŸmesinin çeÅŸitli faktörlerden etkilenebileceÄŸini unutmamalısınız. BebeÄŸinizin büyüme ve geliÅŸmesinde yavaÅŸlama saptandığında daha sık ve yakın takibe girmeniz gerekmektedir. Günümüzde bebeÄŸin gebelik evresi bir muamma olmaktan çıkmıştır. Yeni metodlarla bebeÄŸinizin durumu belirlenebilmektedir.

Ä°ntrauterin dönemin baÅŸlangıcı olan embriyonal dönemde (0-10 hafta) bebek, dış etkilere karşı son derece hassastır. ÇoÄŸu doÄŸumsal anormallikler bu dönemde maruz kalınan etkenler sonucu meydana gelmektedir. Bu nedenle gebeliÄŸin ilk haftalarında, diÄŸer dönemlerden çok daha dikkatli olunmalıdır.

Fetal dönem 11. haftada baÅŸlar ve doÄŸuma kadar devam eder. Bu dönemde doku ve organların olgunlaÅŸma süreci ile hızlı büyüme gerçekleÅŸmektedir. Fetal büyümenin deÄŸerlendirilmesinde rahim büyüklüÄŸü, ultrason, son adet tarihi ve bebeÄŸe ait ölçümler gibi parametreler kullanılmaktadır.

Fetal dönemde, özellikle gebeliÄŸin ikinci yarısında bebeÄŸin büyüme ve geliÅŸmesi belirgin olarak hızlanmaktadır. AÅŸağıdaki tabloda sunulduÄŸu gibi *bebeÄŸe, *anneye, *plasentaya ve *çevreye baÄŸlı nedenler bebeÄŸin geliÅŸimini çok çeÅŸitli yönlerden etkileyebilirler. Bu faktörlerin önemli bir bölümü, giriÅŸimde bulunulduÄŸunda bebeÄŸin geliÅŸimini iyi yönde etkileyebilecek özelliklerdir.

Sevgili anneler, hayatınızın en önemli evresi olan gebelik döneminde saÄŸlığınıza özen gösteriniz. Yeterli ve dengeli besleniniz. Düzenli olarak gebelik kontrollerinizi yaptırınız ve zararlı çevresel faktörlerden kaçınınız.

Böylece bebeÄŸiniz kendi genetik potansiyeli doÄŸrultusunda en uygun ÅŸekilde büyüme ve geliÅŸme gösterecektir.

Tablo II

-------------------------------------------------------------------------------------------------

Fetal Büyümeyi Etkileyen Faktörler

I. BebeÄŸe Ait Nedenler:

* Irk

* Cinsiyet

* Genetik

* Kromozom anomalileri

* Fetal infeksiyonlar

* DoÄŸumsal anomaliler

* ÇoÄŸul gebelik (ikiz, üçüz, vb.)

II. Anneye Ait Nedenler:

A) Ä°nfeksiyonlar

B) İnfeksiyon Dışı Nedenler

* Boy

* YaÅŸ ( <18, >35 )

* Azalmış besin alımı

* Gebelikte yetersiz tartı alımı

* DoÄŸum öncesi düÅŸük kilo

* Yetersiz bakım

* Ä°laç bağımlılığı, sigara ve alkol

* Kronik hastalık (kalp, böbrek, ÅŸeker hast., astım..)

* Yüksek tansiyon

* Sık doğumlar

III. Plasentaya Ait Nedenler

Plasenta, anneyle bebek arasında oksijen ve besin alışveriÅŸini saÄŸlayan, "eÅŸ" olarak da adlandırılan bölümdür.

* Ä°nfeksiyon

* Plasenta tartısı

* Plasentada iletim bozukluÄŸu

* Plasenta tümörleri

* Plasentanın kısmen ayrılması

* Ä°kizden ikize kan geçiÅŸi

IV. Çevresel Nedenler

* Çevre Hijyeni

* Radyasyon

* Yüksek irtifa

Sevgili anne ve babalar, gördüÄŸünüz gibi bebeÄŸin anne karnında büyümesini etkileyen birçok faktör mevcuttur (Tablo II: I-IV. Maddeler). Bunlardan herhangi biri bebeÄŸinizin büyümesini yavaÅŸlatabilir. Hamilelik esnasında hekim denetiminde yapılacak düzenli takiplerle, büyümeyi etkileyen faktörler geç kalınmadan kontrol altına alındığında, anne karnındaki dönemde büyüme normal olacak, saÄŸlıklı bir bebek dünyaya gelecektir.

YenidoÄŸan Dönemi

DoÄŸumdan sonraki ilk 4 hafta yenidoÄŸan dönemidir. Dünyaya yeni gelmiÅŸ olan bebek, dış ortama hızla uyum saÄŸlamak durumundadır. Anne karnındaki ideal dönem artık sona ermiÅŸtir. Kendi vücut ısısını kendisi düzenlemek, solunum, kan dolaşımı ve sindirim faaliyetleri gibi iÅŸlevlerini kendisi yerine getirmek zorundadır. Bu devrede uygun oda sıcaklığının saÄŸlanması ve anne sütüyle beslenme son derece önemlidir.

Her annenin sütü kendi bebeÄŸi için özeldir. Erken doÄŸum yapan annenin sütü hızlı büyüyen ve yaşıtlarını yakalamaya çalışan prematüre bebeÄŸin beslenmesi için yeterli miktarda protein, yaÄŸ ve kalori içermektedir.

Sevgili anneler, bebeÄŸinizin en iyi ÅŸekilde beslenmesini, büyüme ve geliÅŸmesini saÄŸlayan anne sütünü ondan esirgemeyiniz. BebeÄŸinizi doÄŸar doÄŸmaz ilk yarım saat içinde mutlaka emziriniz!..

Anne sütü ilk 4-6 ay saÄŸlıklı büyüme ve geliÅŸme süreci için tek başına yeterlidir!..

Sevgili anne ve babalr, yenidoÄŸan bebeÄŸinizin diÄŸer dönemlerden farklı olarak hastalık belirtisi olmayan bazı fizyolojik özellikleri vardır ki bu özel durumları bilmenizin son derece yaralı olacağı kanısındayım.

SaÄŸlıklı bir yenidoÄŸanın cilt rengi gül kurusu pembesidir. DoÄŸumu izleyen ilk saatlerde daha koyu olabilir, ancak birkaç saat içinde normale döner. Koyu kırmızı renk devam ediyorsa kan hücrelerinin fazlalığı söz konusu olabilir. Solukluk ise kansızlığı düÅŸündürür. Her iki durumda da gerekli kan tahlilleri yapılarak nedene yönelik tedavi ugulanmalıdır.

Normal yenidoÄŸanlarda göz kapaklarında el, kol ve bacaklarda hafif ödem saptanabilir. DoÄŸumu izleyen birkaç gün içinde kendiliÄŸinden düzelir. Ciltte küçük damar geniÅŸlemeleri görülebilir, çok belirginse doktorunuza danışınız. Kalça ve sırtta kurÅŸuni mavi renkte doÄŸum lekesi olabilir, herhangi bir hastalığa delalet etmez, 1 yaşına kadar kaybolur. Prematüre bebeklerde ciltte bol miktarda tüy bulunabilir, kısa sürede dökülür.YenidoÄŸanların yaklaşık %40'ında yüzde inci beyazı renkte, toplu iÄŸne başı büyüklüÄŸünde kabarıklıklar görülebilir, tedavi gerektirmez. Bazen anneden geçen hormonların etkisiyle bebeÄŸin yüz ve boynunda sivilceler oluÅŸabilir, kız çocuklarda vaginal akıntı olabilir, tedavi etmeye gerek yoktur, kendiliÄŸinden geçer. Yine aynı nedenle yenidoÄŸan bebeÄŸin memeleri ÅŸiÅŸ olabilir. Kesinlikle sıkılmamalı, düzelme zamana bırakılmalıdır.

Süt ÇocukluÄŸu, Oyun ÇocukluÄŸu ve Okul Öncesi Dönemi

Süt çocukluÄŸu dönemi 1 - 12 ay, oyun çocukluÄŸu 1 - 3 yaÅŸ, okul öncesi çocukluk dönemi 4 - 6 yaÅŸ arasındaki evredir. Bu evreler birbirleriyle olan yakın iliÅŸkileri nedeniyle bir arada ele alınmışlardır.

Süt çocukluÄŸu dönemi, yenidoÄŸan döneminden sonra insan yaÅŸamındaki en önemli evrelerden biridir. BebeÄŸin doÄŸum sonrasında en hızlı büyüdüÄŸü dönemdir. Bir yaşın sonunda çocuk, doÄŸum ağırlığının 3 misline, boyu 1.5 misline ulaşır. Tablo III)

Tablo III

-----------------------------------------------------------------------------------------------

Yaş (aylar)................Tartı *(gr/ay).........................Boy* (cm/3 ay)

0 - 3 Ay.....................600 - 1000..................................8

4 - 6 Ay.....................600 - 800...................................8

7 - 9 Ay.....................400 - 600...................................4

10 - 12 Ay..................400 - 600..................................4

-----------------------------------------------------------------------------------------------

* 0 - 12 ay çocukların üçer aylık dönemlerde tartı artışı aylık, boy artışı 3 aylık artış olarak belirtilmiÅŸtir.

Süt çocuÄŸunda önceleri en hızlı büyüyen bölüm baÅŸtır. 6. aydan sonra göÄŸüs çevresi geniÅŸler, 9. aydan sonra kol ve bacakların büyümesi öne geçer. Beyin, sinir ve kasların geliÅŸimi baÅŸtan ayaÄŸa doÄŸru olan bir rota izler. Bu nedenle çocuk önce başını tutar, sonra oturur, daha sonra yürüyebilir. ÇocuÄŸun istemli hareketler yapma, anlama, etrafla ilgilenme, istediklerini belirtme yetenekleri geliÅŸir.

Sevgili anne ve babalar, çocuÄŸunuzu tabloda sunduÄŸumuz rakamsal deÄŸerlerle kıyaslamayınız. Ancak büyüme-geliÅŸme eÄŸrisinde kendisine ait yerini bularak takibini yapabilirsiniz. EÄŸride normalden sapma (özellikle düÅŸüÅŸ) gördüÄŸünüzde doktorunuzla temasa geçerek altta yatan bir sorun olup olmadığının araÅŸtırılmasını saÄŸlayınız. (Beslenmeyle ilgili sorunlar, infeksiyon hastalıkları vb..).

Vücut Ağırlığı

Ortalama doÄŸum ağırlığı 3000-3500 gram kadardır. Ä°kinci ve üçüncü çocukların doÄŸum kilosu birinciden, erkeklerinki kızlardan fazladır. Zamanında doÄŸan bebekler normal olarak ağırlıklarının % 5-10'unu, erken doÄŸanlar tartılarının % 10-15'ini ilk bir iki hafta içinde kaybederler. Buna fizyolojik kayıp adı verilir.

Çocuklar ilk 6 ay içinde ayda 600-1000 gram, sonraki 6 ay içinde ayda 400-600 gram ağırlık kazanırlar. Bir bebek 5. ayda doÄŸum ağırlığının 2 katına, bir yaşın sonunda 3 katına, üç yaÅŸ sonunda 4 katına çıkar. 7. yaşın sonunda 7 katına ulaşır. 2 yaşından büyük çocuklarda normal vücut ağırlığını kabaca hesaplamak için YaÅŸ X 2 + 8 formülü kullanılabilir. Bulunan rakam ortalama deÄŸerdir.

Sevgili anne ve babalar, her çocuk kendi büyüme eÄŸrisinde izlenmeli, ne kendi kardeÅŸleriyle, ne de diÄŸer ailelerin çocuklarıyla karşılaÅŸtırılmalıdır.

Boy UzunluÄŸu

DoÄŸumda boy uzunluÄŸu 48 ile 52 santimetre arasında deÄŸiÅŸmekle birlikte ortalama 50 cm kadardır. Sonraki 3 ay içinde 8 cm, ikinci 3 ay içinde 8 cm, üçüncü 3 ayda 4 cm, dördüncü 3 ayda yine 4 cm boy uzaması olur. Çocuklar ilk yaÅŸ sonunda doÄŸum boylarının yarım katı olan 75 santimetreye, dört yaşında iki katına, 13 yaşında 3 katına eriÅŸirler. Ä°ki yaşından büyüklerde yaklaşık boy uzunluÄŸunu bulmada YaÅŸ X 5 + 80 formülü kullanılabilir. Elde edilen rakam ortalama boy uzunluÄŸudur. Normal deÄŸerler ise çok geniÅŸ bir yelpazeye dağılır.

Sevgili anne ve babalar, ağırlıkta olduÄŸu gibi her çocuÄŸun boy geliÅŸimi yine kendi eÄŸrisi üzerinde izlenmeli, baÅŸka çocuklarla hatta kendi kardeÅŸleriyle bile kıyaslanmamalıdır.

BaÅŸ Çevresi

BaÅŸ çevresi doÄŸumda ortalama 35 cm kadardır. 3. ayda 40,5 cm, 6. ayda 43 cm, 1 yaşın sonunda 46 cm olur. YenidoÄŸanda baÅŸ ve göÄŸüs çevreleri eÅŸittir. Birinci yaÅŸtan sonra göÄŸüs çevresi baÅŸ çevresinden büyük olur.

Süt çocuklarında baÅŸ çevresinin her ay ölçülmesi çok önemlidir. BaÅŸ çevresi eÄŸrileri üzerinde deÄŸerlendirilen normalden sapmalar derhal ele alınmalı, nedenleri ciddiyetle araÅŸtırılmalıdır. Bu sayede örneÄŸin kısaca beyin içinde su birikmesi olarak tarif edebileceÄŸimiz "hidrosefali"nin erkenden tanınması ve hasar meydana gelmeden tedavi edilmesi mümkün olabilir. Benzer ÅŸekilde mikrosefali ( küçük kafa ) de tespit edildiÄŸinde gecikmeden nedenleri araÅŸtırılmalı, sebebe yönelik tedavi yapılmalıdır.

DiÅŸ GeliÅŸimi

DiÅŸ geliÅŸimi çocuklarda büyüme ve geliÅŸme süreciyle doÄŸrudan iliÅŸkili bir parametre olmamakla birlikte çocuÄŸunuzun beslenmesi yönünden önem arzettiÄŸinden diÅŸ geliÅŸimine de kısaca deÄŸineceÄŸim.

Ä°lk diÅŸ çıkarma zamanı daha çok ırsi eÄŸilimlere baÄŸlıdır. Ä°lk diÅŸ ortalama 4 - 9. aylar arasında çıkar. Ancak 15 aya kadar gecikmesi de normal kabul edilir. DiÅŸ çıkarma sırasında hafif ateÅŸ, ishal, huzursuzluk görülebilir.

Yerel içme suyunda flor yeterli deÄŸilse, diÅŸ çürüklerinden korunmak için kalıcı diÅŸler çıkana dek günde 0,25 mg florun ağızdan verilmesi uygun olur. Sevgili ebeveynler, saÄŸlıklı bir diÅŸ geliÅŸimi için çocuÄŸunuza diÅŸ fırçalama alışkanlığını mutlaka kazandırmalı, çocuk diÅŸ hekimlerince düzenli takibini saÄŸlamalısınız.

Kemik GeliÅŸimi

Kafada 6 adet bıngıldak bulunur. Bunların önde yeralan büyüÄŸü ve arkadaki küçük olan elle kolayca farkedilir. Ön bıngıldak dışındakiler bir kaç ay içinde kapanırlar. Öndekinin kapanması ise 3 ile 18 aylar arasında gerçekleÅŸir. Kapanmadaki gecikmeler doÄŸumsal tiroid bezi yetersizliÄŸi, D vitamini eksikliÄŸi gibi hastalıkları öncelikle akla getirir. AraÅŸtırma sonuçlarına göre nedene yönelik tedavi yapılır.

Kemiklerin geliÅŸimi esnasında baÅŸ büyüklüÄŸünün vücuda oranı, kulaç mesafeleri gibi bedensel oranlarda önemli deÄŸiÅŸiklikler olur. Çocuklarda oturma yüksekliÄŸi geliÅŸmeyi deÄŸerlendirmede çok yaralı bir göstergededir. Boy uzunluÄŸundan oturma yüksekliÄŸinin çıkarılmasıyla bacak mesafesi elde edilir. Heriki deÄŸer için de normali yansıtan eÄŸriler mevcuttur. Grafikler üzerinde yapılan deÄŸerlendirmeler, büyüme bozukluklarının erken tanısını olanaklı kılar. Kemik geliÅŸimiyle igili bir sorun olduÄŸunda bu konuda yetiÅŸmiÅŸ uzman bir hekim tarafından deÄŸerlendirilmesi gerekmektedir.

Okul ÇocukluÄŸu Dönemi

6 yaşından cinsel olgunlaÅŸma belirtilerinin baÅŸladığı ergenlik dönemine kadar çocuÄŸun geliÅŸmesindeki baÅŸlıca özellikler, gittikçe anne babaya olan yakın ilginin azalması; öÄŸrenme, yarışma, ödev, sorumluluk ve baÅŸarma duygularının yerleÅŸmesidir.

Ä°lkokula yeni baÅŸlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır. Sınıfa annesiyle birlikte girmek, sınıfta durmamak, sıraya oturmamak, altını ıslatmak, altını kirletmek, aÄŸlamak, derste gezinmek, birÅŸeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. Bazı çocuklarda okul fobisi görülebilir. Bu aşırı okul korkusu aslında okuldan korkma deÄŸil, anneye aşırı bağımlı olan çocuÄŸun, okula gitmekle annesinden ayrılması sırasında ortaya çıkan anneden ayrılma korkusudur.

Okula uyum sorunlarının çözümü için okula yeni baÅŸlayan çocukta okuma yazma öÄŸrenmekten önce evdeki olumlu iliÅŸkinin okulda da sürdürülmesi, bir tür anne baba modeli olan öÄŸretmenin çocuÄŸa duygusal doyumu saÄŸlayacak ÅŸekilde davranması ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluÅŸturması gereklidir.

Sevgili anne ve babalar, aynı yaÅŸtaki çocukların tartı ve boy deÄŸerleri tıpatıp aynı olamayacağı gibi, aynı nörolojik ve ruhsal geliÅŸim özelliklerini sergilemezler. Bu nedenle yaÅŸa uygun beceriler deÄŸerlendirilirken, her bir çocuÄŸun istenen tüm hareketleri yapması beklenmez. Ancak normalden sapmalar varsa, doktorunuza baÅŸvurarak nörolojik ve psikolojik durumunun deÄŸerlendirilmesini saÄŸlamanız çok yararlı olur.

Ergenlik Dönemi

Ergenlik, çocukluktan eriÅŸkinliÄŸe geçiÅŸ sürecidir. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından baÅŸlatılır ve sürdürülür. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinse özgü dış görünüm özelliklerinin geliÅŸmesi, büyüme ve kemik olgunlaÅŸmasında belirgin hızlanma, vücut oranlarında ve bedensel yapıda deÄŸiÅŸiklik, ergenlik sürecinin özelliklerini oluÅŸturur.

Vücutta ergenliÄŸe yol açan hormonal deÄŸiÅŸikliklerin baÅŸlamasından sonra dış görünümdeki ilk deÄŸiÅŸiklikler kız çocuklarında 10 (8-13), erkeklerde 12 (9,5-15) yaşında ortaya çıkar. DeÄŸiÅŸikliklerin tamamlanması genellikle 3-5 yıl sürer. Ergenlik döneminin sonunda -kızlarda otalama 16, erkek çocuklarda 18 yaşında- bireyin büyüme ve geliÅŸmesi büyük ölçüde tamamlanmıştır.

Adolesans, kimi zaman ergenlikle eÅŸ anlamda kullanılmakla birlikte aslında, hayatın bu devresinde vücutta oluÅŸan biyolojik deÄŸiÅŸikliklere eÅŸlik eden ruhsal geliÅŸme ve psikososyal deÄŸiÅŸiklikleri de kapsayan bir terimdir.

Ergenlikte Büyüme ve GeliÅŸme

Boy Büyümesi

Ä°lk 4 yaÅŸtan sonra büyüme hızı erkek ve kız çocuklarında benzer ÅŸekilde yılda 5-7 cm gibi oldukça duraÄŸan bir gidiÅŸ gösterir. Ergenlik belirtilerinin baÅŸlamasıyla beraber cinsiyet hormonlarının vücut kitlesini arttırıcı etkisiyle boy uzamasında belirgin bir hızlanma görülür.

Kız çocuklarında ergenlik erkeklere kıyasla 2 yıl daha erken baÅŸlar. Bu nedenle büyüme hızlanması da kızlarda daha erken olur. 10-12 yaÅŸlar arasında kız çocukları erkeklerden daha iri olurlar. Ergenlikte büyümenin en hızlı olduÄŸu "büyüme hızı doruÄŸu" kızlarda ortalama yılda 9 cm, erkeklerde ortalama yılda 10,5 cm'dir. Ergenlik sürecinin daha geç baÅŸlaması erkek çocuklara büyümede aÅŸağı yukarı 2 yıl kadar bir süre kazandırır. Kalıtım faktörlerinin etkisine baÄŸlı olarak ergenliÄŸe eriÅŸme yaşı çok deÄŸiÅŸken olduÄŸundan büyüme hızı doruÄŸunun görüldüÄŸü yaÅŸ da bir çocuktan diÄŸerine farklılık gösterir. Bu nedenle aynı yaÅŸtaki iki çocuÄŸun ergenlik belirtilerinin baÅŸlayıp baÅŸlamamış olmasına göre boy ve vücut yapılarında büyük farklılıklar olması doÄŸaldır.

Boy uzaması ergenliÄŸin son evrelerinde giderek yavaÅŸlar, kızlarda 16-18, erkeklerde 18-20 yaÅŸlarında hemen hemen durur. Ancak 30 yaÅŸa dek omurga büyümesinin bir miktar daha devam etmesi sebebiyle 3-4 milimetrelik bir artış gözlenebilir.

Kilo Artışı

Okul öncesi döneminden ergenliÄŸin baÅŸlangıcına kadar olan evrede, boy büyümesine koÅŸut olarak yıllık tartı artışı, 2-3 kilogram arasındadır. Ergenlikte vücut ağırlığı kızlarda yaklaşık 16 kg, erkeklerde 20 kg artar. Erkek çocuklarda kas geliÅŸmesi ve iskelet kitlesinin artması vücut ağırlığının artmasında önemli pay alırken, kızlarda tartı artışı büyük ölçüde yaÄŸ depolanması sonucudur.

Kemik Büyümesi ve OlgunlaÅŸması

Ä°lk önce el ve ayakların büyümesi hızlanır. Bunu ön kol ve bacaklar, daha sonra üst kol ve uylukların uzaması izler. Ardından enine büyüme hızlanır. Kalçalar, göÄŸüs ve omuzlar geniÅŸler. Kızlarda kalçaların, erkeklerde omuzların geniÅŸlemesi belirgindir.

Yüz kemikleri hızla büyür, yüz görünümü deÄŸiÅŸir. Çene uzar ve kalınlaşır, burun büyür, profil deÄŸiÅŸir.

Ergenlik öncesi kemik olgunlaÅŸması kızlarda 2 yıl daha ileridir. Bu nedenle kız çocuklarda epifizler daha erken kapanır. Boy artışı erkeklerde 17-18 yaÅŸlarına kadar sürerken, kızlarda büyüme 15-16 yaÅŸlarında durur.

Ergenlik Dönemiyle Ä°lgili Sorunlar

Vücuttaki yapısal deÄŸiÅŸikliklere ve çevreye uyum gerektiren bu dönem son derece duyarlı olunması gereken bir devredir. Çocukluktan çıkıp eriÅŸkinliÄŸe ilk adımını atan insanın bedeninde ve biyolojik iÅŸlevlerinde meydana gelen deÄŸiÅŸikliklere alışması ve kabullenmesi, ayrıca fiziksel deÄŸiÅŸiklikleri nedeniyle çevresindekilerin kendisine karşı davranışlarına alışması gerekmektedir. Yine bu dönem okulda kendisinden beklenen sorumlulukların arttığı, içgüdülerini kontrol ederek davranışlarında ölçülü olmasının beklendiÄŸi bir dönemdir. GeleceÄŸi için meslek seçimi ve yaÅŸam biçimi gibi konularda karar vermesi gerekmektedir.

Sevgili ebeveynler, çocuÄŸunuzun hem bedensel hem de ruhsal deÄŸiÅŸimlerin yarattığı karmaÅŸanın içinde boÄŸuÅŸtuÄŸu eriÅŸkinliÄŸe geçiÅŸ sürecinde, anne ve babasının mutlak desteÄŸine gereksinimi vardır. Ona bir eriÅŸkin gibi yaklaÅŸmanız, sevgi ve ilginizi hissettirmeniz, sorunlarını anlamaya çalışmanız kuÅŸkusuz çok yararlı olacaktır.

BÜYÜME VE GELÄ°ÅžMEYÄ° ETKÄ°LEYEN FAKTÖRLER

Kalıtım ve Ailesel Faktörler

Toplumun genelinde büyümeyi etkileyen en önemli etken kalıtımdır. Kalıtım ( ırsiyet ), öncelikle boyla iliÅŸkilidir, ancak ÅŸiÅŸmanlık ve zayıflık gibi fiziksel özellikler de etkilenir. Büyüme geriliÄŸinden kuÅŸkulanılan bir çocukta bu durumun kalıtımla ilgili olabileceÄŸine karar vermede, anne babanın ve varsa kardeÅŸlerin özelliklerini deÄŸerlendirmek büyük önem taşır. Kısa boylu ailelerin çocukları kısa, sarışın olanların çocukları açık renkli olmaya eÄŸilimlidir.

Cinsiyet

Büyüme geliÅŸme süreci kız ve erkek çocuklarda farklıdır. DoÄŸumda kızların tartısı daha düÅŸüktür. DoÄŸum tartıları aynı olan erkek ve kız çocuklar karşılaÅŸtırıldığında kızlar daha ileri bir geliÅŸme düzeyi gösterirler. Ergenlik dönemine erken giren kızlar hızlı büyür, ancak çabuk dururlar. Erkeklerde kas dokusu daha fazla geliÅŸir, boy daha uzun olur.

Beslenme

Beslenme, büyüme ve geliÅŸmeyi etkileyen en önemli çevresel faktördür.

ÇocuÄŸun iyi büyüyebilmesi için yeterli ve dengeli beslenmesi, bu besinleri sindirmeye yeterli bir barsak etkinliÄŸi bulunması gerekir. Süt çocukluÄŸu döneminde yetersiz beslenmeden boydan çok tartının öncelikle etkilendiÄŸi bilinmektedir.

ÇoÄŸu kez beslenme kökenli bir kansızlık geliÅŸtiÄŸinde, iÅŸtah azalmasına yol açarak problemin artmasına neden olur. Bu durumda kansızlığın düzeltilmesi, asıl sorunun çözülmesi için uygulanan tedavilerin baÅŸarısını arttırır.

Sevgili ebeveynler, büyüme yetersizliÄŸi düÅŸünülen bir çocukta alınan günlük besinlerin yeterli olup olmadığı mutlaka bir hekim tarafından hesaplanmalı, eksiklik söz konusu ise uygun beslenme ÅŸemalarıyla tartı alımı, olması gereken sürece oturtulmalıdır.

Hormonal Durum

Normal büyüme için bir çok hormona ihtiyaç vardır. SaÄŸlıklı çocuklarda hormonlar uygun miktarlarda salgılanır. Hipofiz bezinin salgıladığı "büyüme hormonu" boyca büyümeyi, tiroid bezinin salgıladığı "tiroid hormonu" geliÅŸme ve olgunlaÅŸmayı saÄŸlar. Ergenlikte böbrek üstü bezi, testis ve yumurtalıklardan salınan hormonlar da büyümeyi etkiler.

Büyüme hormonu yetersizliÄŸi durumunda boy kısa kalırken, konjenital hipotiroidi dediÄŸimiz doÄŸumsal tiroid bezi yetersizliÄŸinde zeka da etkilenir.

Sevgili anne ve babalar, erken tanı konulursa her iki hastalığında tedavisi oldukça baÅŸarılıdır. Ayrıca, hormon bozukluklarına baÄŸlı büyüme geliÅŸme bozuklukları son derece nadirdir. Ancak diÄŸer nedenler tam teÅŸekküllü bir merkezde yapılacak tetkiklerle bertaraf edildikten sonra düÅŸünülebilir.

GebeliÄŸe Ä°liÅŸkin Faktörler

BebeÄŸinizin saÄŸlıklı doÄŸması yanında normal tartı ve boya sahip olabilmesi için gereken koÅŸulların kendine özgü karakteristikleri nedeniyle gebelik dönemi, yaÅŸamın diÄŸer evrelerine göre son derece önem arzetmektedir.

GebeliÄŸin ilk üç ayında annenin geçirdiÄŸi virus infeksiyonları çocuk için zararlıdır. Anne hamileyken kızamıkçık geçirdiÄŸi taktirde çocukta kalpte bozukluk, katarakt, sağırlık, küçük kafa ve zeka geriliÄŸi ortaya çıkabilir.

Gebelik süresince ve özellikle ilk haftalarda annenin aldığı ilaçlar dikkatle seçilmelidir. Bu dönemde alınan ilaçlar ve sigara içimi gibi etkenler bebeÄŸi etkiler, doÄŸuÅŸtan bozukluklara yol açabilir.

Hamilelikte röntgen, radyum gibi ışınlar çocukta küçük kafa, bel bölgesinde yarık ya da kese, zeka geriliÄŸi ve uzuvlarda bozukluklara yol açabilir.

Hamilelikte hormon bozuklukları bebeÄŸe zarar verebilir. ÖrneÄŸin ÅŸeker hastalığı olan annelerin çocukları iri doÄŸarlar. Tosuncuk diyebileceÄŸimiz bu çocuklarda kalp, akciÄŸer ve metabolizma bozuklukları görülebilir.

Sevgili anneler, doÄŸacak bebeÄŸinizin saÄŸlığı için gebeliÄŸiniz esnasında mutlaka bir kadın hastalıkları ve doÄŸum uzmanının kontrolü altında olun, sigara, ve alkolden uzak durun, rastgele ilaç kesinlikle kullanmayın.

Kronik Hastalıklar

SaÄŸlıklı olarak dünyaya gelen bir bebekte kalıtımsal olarak gelen ya da sonradan edinilen kimi hastalıklar müzminleÅŸerek büyüme ve geliÅŸme sürecini olumsuz yönde etkileyebilir. Bu hastalıklar arasında kronik karaciÄŸer hastalığı, kronik böbrek yetersizliÄŸi, romatizmal hastalıklar sayılabilir.

Büyüme geriliÄŸi, astım ve diÄŸer allerjik hastalıklarda da ortaya çıkar. Bunların tümünde sebep kullanılan ilaçlar deÄŸildir. Hastalığın kendisi de gerilikte baÅŸlıbaşına önemli bir faktördür. Ağır akciÄŸer infeksiyonları ve morarmayla seyreden kalp hastalıklarında da büyüme olumsuz yönde etkilenir.

Çocukların sonraki dönemlerde yaşıtlarını ne ölçüde yakalayacakları, hastalığın seyri ve süresi, baÅŸlangıç yaşı, iyileÅŸme sonrası geride kalan büyüme süresi ve iyileÅŸmenin tam olup olmaması gibi bir çok faktöre baÄŸlıdır.

SONUÇ

Sevgili anne ve babalar,

Çocuklarda normal büyüme ve geliÅŸmenin izlenmesi, normalden sapmaların belirlenmesini, böylece hastalıkların erken tanısını ve önlenmesini olanaklı kılar. SaÄŸlam çocuk takibinde tam bir fiziksel muayene yanında boy, ağırlık ve baÅŸ çevresi ölçümleri yapılır. Düzenli ve birbirlerini izleyen ölçümler tek ölçümlerden çok daha yararlıdır. Çünkü belirli bir çocukta saptanan deÄŸerler normal sınırlar içinde olsa bile, çocuÄŸun kendine özgü büyüme grafiÄŸinden sapmalar belirlenebilir.

Bu nedenle, çocuÄŸunuzun büyüme ve geliÅŸmesini siz de izleyiniz. Elde ettiÄŸiniz deÄŸerleri, bölüm sonunda verdiÄŸim eÄŸrilere iÅŸleyip, normalden sapmalar mevcutsa doktorunuza baÅŸvurarak yardım isteyiniz. Böylece sorun kısa sürede çözülecek, çocuÄŸunuzun saÄŸlığına yeniden kavuÅŸması sizi mutlu edecektir.