Zihinsel Engellilerle Çalışan öÄŸretmenlerin TükenmiÅŸlik Düzeylerine göz atmadan önce öÄŸretmenlerin tükenmiÅŸlik düzeylerini ele alalım..

ÖÄžRETMENLERÄ°N TÜKENMÄ°ÅžLÄ°K DURUMLARI

Son zamanlarda insanlarla yüz yüze iliÅŸkilerle yürütülen mesleklerde çalışan kiÅŸilerin karşı karşıya kaldıkları olumsuzluklardan biri de tükenmiÅŸlik kavramıyla açıklanmaya çalışılmıştır. TükenmiÅŸlik stres, mesleki depresyon…v.b kavramlar ile yakından iliÅŸkili olmakla birlikte onlardan ayrı bir kompleks yapı oluÅŸturmaktadır. TükenmiÅŸlik; yorgunluk, çaresizlik, ümitsizlik duyguları, olumsuz benlik kavramı, iÅŸe-yaÅŸama ve diÄŸer insanlara karşı olumsuz tutumlardan psikosomatik hastalıklara ve iÅŸten ayrılmaya deÄŸin etki alanlarına sahiptir.Maslach ve Jackson tükenmiÅŸliÄŸi; fiziksel bitkinlik, kronik yorgunluk, çaresizlik ve ümitsizlik duyguları, olumuz benlik kavramı geliÅŸimi, iÅŸe, yaÅŸama ve diÄŸer insanlara yönelik olumsuz tutumları içeren fiziksel, duygusal ve mental bir tükenme sendromu olarak tanımlamışlardır (Özer 1998, s.9).

Cunningham öÄŸretmen tükenmiÅŸliÄŸini; uzun süren bir öÄŸretmen stresi sonucunda öncelikle fiziksel, duygusal ve davranışsal çökkünlük özellikleri ile karakterize edilen bir sendrom olarak tanımlarken (Baysal 1995, s.54), Hendrickson ise; öÄŸretme zevki derece derece azalırken, kaygı duygusuyla baÅŸlayan psikolojik, davranışsal ve duygusal yorgunluk olarak tanımlamaktadır (Susanne 2000).

Maslach tükenmiÅŸliÄŸin, üç ayrı durum halinde ortaya çıktığını belirtmektedir. Bunlar; duygusal, kiÅŸisel baÅŸarısızlık ve duyarsızlaÅŸma ÅŸeklindeki tükenmiÅŸlik durumlarıdır.Duygusal Tükenme: Duygusal kaynakların tükendiÄŸi ÅŸeklindeki hislerin attığı görülür. Çalışanlar bu hissettikleri psikolojik yapıları ile daha fazla dayanamayacaklarını düÅŸünürler.DuyarsızlaÅŸma: KiÅŸiler muhatapları hakkında negatif alaycı tutumlara ve duygulara sahip olurlar.KiÅŸisel BaÅŸarısızlık: Özellikle muhataplarının iÅŸleri konusunda, kiÅŸi kendisi hakkında olumsuz deÄŸerlendirmeler yapma eÄŸilimi taşır. KiÅŸi iÅŸindeki baÅŸarısından tatmin olamadığı için kendisini mutsuz hissedebilir (Maslach ve diÄŸerleri 1986).

AraÅŸtırmacılar tükenmiÅŸliÄŸe yol açan pek çok olay ve durum tespit etmiÅŸlerdir. Bunlardan Miller ve Smith (1997) tükenmiÅŸliÄŸin sinsice geliÅŸen bir durum olduÄŸunu belirterek tükenmiÅŸliÄŸe yol açabilecek bazı olayları açıklamışlardır.

Bunlar:Beklenti düzeyinin yüksek olması ve ulaşılması olanaksız olan hedeflere sahip olmak.Zihinsel yorgunluk ve iÅŸ stresi,Kendi kendini aşırı güdülemeye çalışmak,Katı kurallar,Her ÅŸeyi mükemmel yapma isteÄŸi,Ä°nsanlarla sık sık karşı karşıya gelmek,Zamanı gelmeden üst makama terfi etme ÅŸeklindedir.TükenmiÅŸlik belirtileri fiziksel, duygusal ve davranışsal olarak sınıflandırılabilirFiziksel Belirtiler.Yorgunluk ve bitkinlik,Kolay kolay geçmeyen soÄŸuk algınlığı ve gripler,Uykusuzluk, solunum güçlüÄŸü, kilo kaybı, uyuÅŸukluk,Deri ÅŸikayetleri, genel aÄŸrı ve sızılar,Yüksek kolesterol ve kronik kalp rahatsızlığı.Duygusal ve Davranışsal Belirtiler:Çabuk öfkelenme, iÅŸten nefret etme, ÅŸüphe ve ediÅŸe,Alınganlık, takdir edilmediÄŸini düÅŸünme,Ä°ÅŸ doyumsuzluÄŸu, iÅŸe geç gelme, gelmeme,Ä°laç, alkol, sigara alımı ya da alımında artma,Aile çatışmaları, aile ve arkadaÅŸlardan uzaklaÅŸma,Ä°çe kapanma, özgüven ve özsaygıda azalma,sıkıntı,Çaresizlik, konsantrasyon güçlüÄŸü, kolay aÄŸlama, hevessizlik,Unutkanlık, suçluluk,Örgütlenmede yetersizlik,Rol çatışması,Görevlilere fazla güvenmeme, onlardan kaçınma,Çalıştığı kuruma yönelik ilgi kaybı,Bazı iÅŸleri erteleme ya da sürüncemede bırakma,BaÅŸarısızlık duygusu ve çalışmaya direnç gösterme,Hizmet sunduÄŸu insanlara tek tip davranma, onları küçümseme, alay etme,Hizmet verdiÄŸi kiÅŸilerle iliÅŸkiyi erteleme, onlarla yüz yüze gelmeye, telefonla konuÅŸmaya direnç gösterme,ArkadaÅŸları ile iÅŸ konusunda tartışmaktan kaçınma, alaycı ve suçlayıcı olma,Sık sık iÅŸinden ayrılmayı düÅŸünme,Yöneticilerin onları desteklemediklerini, onların iÅŸ performanslarını anlamadıklarını düÅŸünme, iÅŸ çevresine, arkadaÅŸlarına ve yöneticilerine karşı kızgınlık,Duygusal durumdaki dalgalanmalar ve bunların sonucu olarak benlik imajının olumsuz yönde deÄŸiÅŸmeye baÅŸlaması (Çam 1989, s.9-11).

TükenmiÅŸliÄŸin önlenmesine iliÅŸkin araÅŸtırmacılar bazı önerilerde bulunmuÅŸlardır. Croucler’ın (2000) önerileri aÅŸağıdaki ÅŸekilde özetlenebilir.Ruhunuzu rahatlatın ve rahatlama sanatını öÄŸrenin, önünüze problemler çıktığında ÅŸaşırmayın,Zamanınızı düzenli (programlı) kullanın,Uyuyun ve uyku düzeninize dikkat edinYüzün, tenis oynayın, yürüyün,Rahatlayın, en az yirmi dakikalık periyotlarla stresin zararlı etkilerinden uzaklaşın,Küçük spor gruplarına katılın,DüÅŸüncenizi deÄŸiÅŸtirin, benlik tutumlarınızı iyileÅŸtirin,EÄŸlenin, çocuklar gibi olun, bir kitap satın alın, yaÅŸamı ciddiye almayın…

ÖÄžRETMENLERÄ°N TÜKENMÄ°ÅžLÄ°KLERÄ°NÄ° ETKÄ°LEYEN ETMENLER

Okul yöneticilerinden ve müfettiÅŸlerden takdir görüp görmeme durumu, (Takdir gördüÄŸüne inananlar daha az tükenmektedir)Ekonomik durum, (ekonomik durumlarını çok yetersiz gören öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir)ÖÄŸretmenlerin mesleklerindeki yeterlilik durumuna iliÅŸkin algıları, (Kendisini mesleÄŸinde yetersiz olarak algılayan öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir)ÖÄŸretmenlerin öÄŸrencileri ile iletiÅŸim kurma becerilerine iliÅŸkin algıları, (ÖÄŸrencileri ile iletiÅŸim kurma becerilerini yetersiz olarak algılayan öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir)ÖÄŸretmenlerin meslektaÅŸları ile iletiÅŸim kurma becerilerine iliÅŸkin algıları, (MeslektaÅŸları ile letiÅŸim kurma becerilerini, yetersiz olarak algılayan öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir)Mesleki kıdem, (Genç öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir, mesleki kıdem arttıkça tükenmiÅŸlik düzeyleri azalmaktadır)Velilerden takdir görme durumu, (Velilerden takdir görmeyen öÄŸretmenlerin tükenmiÅŸlik düzeyleri önemli ölçüde yüksektir)Çalışılan yerleÅŸim yeri, (Åžehir merkezinde çalışan öÄŸretmenler daha çok tükenmektedir)

ÖNERÄ°LER

Okul yöneticileri ve müfettiÅŸler öÄŸretmenlerin olumlu davranışlarını gerek sözel olarak ve gerekse de yazılı olarak takdir etmekten kaçınmamalıdırlar. ÖÄŸretmenlerin olumsuz özelliklerinden çok olumlu özellikleri üzerinde durmalıdırlar.ÖÄŸretmenlerin mesleki yeterliklerini artırmak ve mesleki açıdan kendilerine güven duyabilmeleri için hizmet içi eÄŸitim programlarına önem verilmelidir.ÖÄŸretmenler öÄŸrencileri ile iletiÅŸim kurma becerilerini geliÅŸtirebilmeleri için iletiÅŸim tekniklerini içeren yayınları okumaya ve öÄŸrendiklerini uygulamaya ağırlık vermelidirler. Bu konuda her okulun kütüphanesi ilgili yayınlarla zenginleÅŸtirilmelidir.ÖÄŸretmenlerin meslektaÅŸları ile uyumlu olmalarında sorun oluÅŸturan durumların saptanmasına iliÅŸkin bilimsel araÅŸtırmalar yapılarak gerekli önlemler alınmalıdır.ÖÄŸretmenlerin sosyal özelliklerini geliÅŸtirebilecekleri ve var olan sosyal özelliklerini kullanabilecekleri ortamlar oluÅŸturulmalıdır.ÖÄŸretmen adaylarına öÄŸretmenliÄŸe baÅŸladıklarında kedilerini bekleyen sorunlar konusunda gerçekçi bilgiler verilerek olumlu bir yapılandırmaya gidilmelidir. Ayrıca yeni öÄŸretmenlerin karşılaÅŸtıkları sorunlar ve bu sorunların çözüm yolları bilimsel olarak araÅŸtırılmalıdır.ÖÄŸrenci velilerine yönelik çocuklarının eÄŸitimi için; okul yönetimi, öÄŸretmen ve veli iletiÅŸiminin önemi konusunda aydınlatıcı çalışmalar yapılmalıdır.Åžehir merkezlerindeki öÄŸretmenlere karşılaÅŸmaları olası bulunan; ulaşım, ev kiralama (barınma), büyük sosyal gruplar içinde yalnızlık … v.b konularda gerekli rehberlik yapılmalıdır. Åžehir merkezlerindeki öÄŸretmenlere karşılaÅŸmaları olası bulunan; ulaşım, ev kiralama (barınma), büyük sosyal gruplar içinde yalnızlık ... v.b konularda gerekli rehberlik yapılmalıdır.                                                                

ZÄ°HÄ°N ENGELLÄ° ÖÄžRENCÄ°LERLE ÇALIÅžAN ÖÄžRETMENLERÄ°N TÜKENMÄ°ÅžLÄ°K STRES DÜZEYLERÄ°.

Zihinsel engelli öÄŸrencilerle çalışan öÄŸretmenlerin tükenmiÅŸliÄŸi ile ilgili olarak yurtiçinde ve yurt dışında yapılan çalışmalar, ilginç sonuçlar vermektedir. Beck ve Gargiula , orta derecede zihinsel özürlülerle çalışan 111 öÄŸretmenin , hafif derecede zihinsel özürlülerle çalışan 113 öÄŸretmenin ve normal çocuklarla çalışan 218 öÄŸretmenin tükenmiÅŸlik düzeylerini Maslach TükenmiÅŸlik Envanterinin üç boyutunda incelemiÅŸ ve beklentilerin tersine normal çocuklarla çalışan öÄŸretmenlerin daha az baÅŸarı ve rekabet duygusu yaÅŸadıklarını ve çocuklara karsı daha duyarsız tutum içinde olduklarını saptamışlardır.

Mc Intyre, 447 Özel EÄŸitim öÄŸretmeninin öÄŸrenci yükü ile tükenmiÅŸlik düzeyleri arasındaki iliÅŸkiyi araÅŸtırmış ve öÄŸrenci sayısının tükenmiÅŸliÄŸin alt boyutları ile iliÅŸkilenmediÄŸini saptamıştır. Johnson, Gold ve Knepper, 20-50 yas arası 135 Özel EÄŸitim öÄŸretmeninin meslekte tükenmiÅŸliklerini incelemiÅŸ ve duygusal bozukluÄŸu olan çocuklarla çalışan öÄŸretmenlerin, öÄŸrenme güçlüÄŸü ve eÄŸitilebilir zihinsel engellilerle çalışanlardan daha sık ve yoÄŸun olarak kendilerini tükenmiÅŸ hissettiklerini belirlemiÅŸlerdir.

Zabel, Dettmer ve Zabel, üstün zekalılar ve zihinsel engellilerle çalışan 601 öÄŸretmende mesleki tükenmiÅŸliÄŸi araÅŸtırmışlar ve üstün zekalılar ile çalışan öÄŸretmenlerin, iÅŸitme engelliler ve duygusal bozukluÄŸu olanlar dışındaki diÄŸer Özel EÄŸitim alanlarında çalışan öÄŸretmenlere göre, duygusal tükenmiÅŸlik alt ölçeklerinde daha riskli olduklarını belirtmiÅŸlerdir.

 Mc Evoy, Nordquist ve Cunningham, zihinsel engelli çocukların deÄŸerlendirilmesinde, normal çocukların sınıf öÄŸretmenleri ile Özel EÄŸitim öÄŸretmenlerini incelemiÅŸ ve öÄŸrencilerin davranış özelliklerini tanımlamada sınıf öÄŸretmenlerinin, Özel EÄŸitim öÄŸretmenlerine oranla daha çok deneyime ve eÄŸitime gereksinimleri olduÄŸunu belirtmiÅŸtir.

Crane ve Iwanicki, Connecticut’da 443 Özel EÄŸitim öÄŸretmeninde stres, tükenmiÅŸlik ve rol çatışmasını araÅŸtırmışlardır. Elde edilen sonuçlara göre, rol çatışması ve rol belirsizliÄŸinin duygusal tükenme ve duyarsızlaÅŸma alt boyutlarında anlamlı olarak farklılaÅŸtığını Saptamışlardır.

Strassmeier, zihinsel engelliler ile çalışan 716 uzman personelin taranmasında % 12’sinin yüksek stres ve tükenmiÅŸliÄŸe yatkın olduklarını izlemiÅŸtir. Bunların eÄŸitim düzeyleri yüksek, yeterlilik duyguları zayıf, tutumları olumsuz olduÄŸu ve meslektaÅŸları ile çatıştıkları belirlenmiÅŸtir.

Frank ve Mc Kenzie , 41 Özel EÄŸitim öÄŸretmenini lisans diplomasi aldıktan sonra 5 yıl boylamsal çalışmada izlemiÅŸ, duygusal tükenmede yavaÅŸ ama sabit bir artış , ileri yaslardaki özürlü çocuklarla ve duygusal bozukluÄŸu olanlarla çalışanların duygusal tükenmiÅŸlik düzeylerinin daha yüksek olduÄŸunu saptamışlardır

Billingsley, üç yıllık izlemsel çalışmasında Tennesee’deki Özel EÄŸitim öÄŸretmenlerinin isten ayrılma oranının % 6-8 arasında deÄŸiÅŸtiÄŸini ve ayrılma nedeni olarak % 52’sinin görevden memnuniyetsizlik gösterdiklerini saptamışlardır.

Sucuoglu ve Kuloglu ’nun da belirttiÄŸi gibi öÄŸretmenlerde tükenmiÅŸliÄŸin ortaya çıkmasında çalışılan çocukların özellikleri, öÄŸretmenlerin çocukları kontrol etmede zorluklarının olması, öÄŸretmenin çalıştığı alanda konunun öÄŸretilmesindeki güçlükler ve öÄŸretmenin öÄŸretim sürecinden doyum saÄŸlayamaması tükenmiÅŸliÄŸe yol açmaktadır. Bu nedenle farklı eÄŸitim ortamlarında, deÄŸiÅŸik özür gruplarındaki çocuklarla çalışan Özel EÄŸitim öÄŸretmenlerinin incelenmesi gerekli olmaktadır.

Kaynaklar
Mutlu BOYBEY
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, 2005: 4
derleme: Mutlu BOYBEY 2007