hd porno porno hd porno porno

─░lgin├ž Bir yaz─▒

1.485 okundu

BrezilyaÔÇÖda ya┼čayan bir yerli halk─▒n hi├žbir ├╝yesi ona kadar bile sayam─▒yor. Dillerinde sadece bir ve iki say─▒s─▒ var. Hatta onlar i├žin renklerin bile ├Ânemi yok. Bu Brezilya yerlilerinin tuhaf ya┼čam bi├žimleri, bilim insanlar─▒ aras─▒nda hararetli tart─▒┼čmalara neden oldu.

BrezilyaÔÇÖn─▒n ya─čmur ormanlar─▒nda, Amazon havzas─▒n─▒ sulayan Maici ─▒rma─č─▒ kenar─▒nda k├╝├ž├╝k bir topluluk ya┼č─▒yor. K├╝├ž├╝k yerle┼čme yerlerinde on ila yirmi ki┼čilik gruplara b├Âl├╝nm├╝┼č olan Piraha halk─▒n─▒n toplam n├╝fusu topu topu iki y├╝z, ├╝├ž y├╝z ki┼či.

Avc─▒ ve toplay─▒c─▒l─▒kla ge├žinen yerliler, avc─▒l─▒k konusunda ustalar ve m├╝thi┼č bir konumlama yetisine sahipler.

Piraha insanlar─▒ d─▒┼č d├╝nyadan neredeyse t├╝m├╝yle kopuk ya┼č─▒yorlar ve hi├ž ilgilenmedikleri Brezilya k├╝lt├╝r├╝yle kayna┼čmak gibi bir niyetleri de yok.

Buraya kadar her ┼čey ola─čan gibi. Sonu├žta yerli halklar─▒n bir├žo─ču a┼ča─č─▒ yukar─▒ benzer bir ya┼čam s├╝r├╝yor.

Parmak say─▒s─▒ da yok

Fakat Piraha halk─▒n─▒ di─čerlerinden e┼čsiz k─▒lan, konu┼čtuklar─▒ dil. Piraha dilinde say─▒ kavram─▒ yok. Say─▒ sistemi sadece bir ve iki say─▒s─▒n─▒n yerine ge├žen “hoi” (s├Âzc├╝k sonuna do─čru k─▒s─▒k sesle okundu─čunda bir, y├╝ksek sesle okundu─čunda iki anlam─▒n─▒ al─▒yor) say─▒s─▒ ve ├╝├ž ya da ├žok i├žin kullan─▒lan baagi say─▒s─▒ndan ibaret.

Piraha dilindeki bu eksikli─či fark eden Columbia ├ťniversitesi psikolinguist Peter Gordon, dilbilimci Daniel Everett ile baz─▒ testler yapm─▒┼čt─▒.

Testlere kat─▒lanlardan ├Ârne─čin f─▒nd─▒k f─▒st─▒k gibi objeleri belli say─▒lara g├Âre s─▒ralamalar─▒ istenmi┼čti. Bu testler say─▒lar─▒n kavran─▒┼č─▒n─▒ g├Âsterecekti.

Gordon, Science dergisinde yay─▒mlam─▒┼č oldu─ču makalesinde, yeti┼čkinlerin ├╝├ž objeye kadar sorun ya┼čamad─▒klar─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Fakat obje oran─▒ sekiz ila ona ├ž─▒kt─▒─č─▒ zaman hatalar da ├Ânemli ├Âl├ž├╝de ├žo─čal─▒yordu. Hatta onun ├╝zerindeki objelerde hata pay─▒ %100ÔÇÖ├╝n ├╝zerindeydi diyor uzman.

─░kinci bir testte, ├╝zerinde birka├ž bal─▒k resminin bulundu─ču bir kutu ve bunun i├žinde bir obje g├Âsterildikten sonra kutu kald─▒r─▒lm─▒┼č ve onun yerine iki kutu konmu┼č masaya.

─░kinci kutunun ├╝zerindeki bal─▒k say─▒s─▒ birinci kutudakinden bir eksik veya bir fazla oldu─ču i├žin bilim adamlar─▒, insanlar─▒n objenin hangi kutuda bulundu─čunu bileceklerini d├╝┼č├╝nm├╝┼čler.

Fakat ne var ki kutular─▒n ├╝zerindeki bal─▒k say─▒s─▒ ├╝├ž├╝ veya d├Ârd├╝ ge├žmedi─či zaman bile kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n sadece %50ÔÇÖsi ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č.

Pirahalarda parmak hesab─▒ da i┼če yaram─▒yor. ├ç├╝nk├╝ kat─▒l─▒mc─▒lar saymak i├žin parmaklar─▒n─▒ kulland─▒klar─▒ zaman bile genelde hatal─▒ yan─▒tlar vermi┼čler.

Bununla birlikte Piraha dilindeki eksiklik sadece say─▒lar de─čil, insanlar sadece ├╝├ž zamir kullan─▒yor, fiillerinde ge├žmi┼č zaman yok. Hatta renkler bile onlar i├žin pek ├Ânem ta┼č─▒m─▒yor. Fakat dilbilimcileri en fazla hayrete d├╝┼č├╝ren nokta, Piraha dilinde yan c├╝mlelerin bulunmay─▒┼č─▒.

Gordon, ger├žekle┼čtirmi┼č oldu─ču testlerle, say─▒ kavram─▒ bilmeyen bir halk─▒n say─▒ saymay─▒ ├Â─črenemeyece─či sonucuna varm─▒┼čt─▒. Dilbilimci b├Âylece bir zamanlar Benjamin Worf taraf─▒ndan ortaya at─▒lan tart─▒┼čmal─▒ bir hipotezi de yeniden canland─▒rm─▒? oldu.

WhorfÔÇÖun ilgi alan─▒ Amerikan ve Orta Amerikan dilleriydi. Bilim adam─▒ Hopi dili ├╝zerinde yapt─▒─č─▒ ara?t─▒rmalarla ve ling├╝istik g├Ârelilik ilkesiyle ├╝nlendi. Bu ilkeyi daha sonra Edward SapirÔÇÖin ├žal─▒┼čmalar─▒yla geli┼čtirip Sapir-Whorf hipotezi olarak sunacakt─▒.

Sapir-Whorf hipotezi en ba┼čta dillerin, d├╝┼č├╝nceleri ne ┼čekilde etkiledi─čiyle ilgili a├ž─▒klamalar getirir.

Hipoteze g├Âre, bir insan─▒n konu┼čtu─ču dil, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ k├╝lt├╝rden ba─č─▒ms─▒z olarak, d├╝┼č├╝ncesini etkilemekte. Yani di─čer s├Âzlerle, dil yap─▒s─▒n─▒n ├ževreyi alg─▒lamada etkili oldu─ču s├Âylenebilir.

Ba┼čar─▒s─▒z ├žaba

O halde yerliler, en az─▒ndan aritmeti─čin temel kurallar─▒n─▒ anlayabilmeliydiler. AvustralyaÔÇÖda ya┼čayan ve Pirahalar gibi sadece bir, iki ve ├žok say─▒lar─▒n─▒ kullanan Aborjinler, k─▒sa bir s├╝re i├žinde fazla zorlanmadan ─░ngilizce ona kadar saymay─▒ ├Â─črenebilmi┼čler.

Ancak Pirahalarda durum farkl─▒. Daniel Everett y─▒llar ├Ânce sekiz ay boyunca Pirahalara hesap yapmay─▒ ├Â─čretmeye ├žal─▒┼čt─▒ysa da kesinlikle ba?ar─▒l─▒ olamam─▒?. Brezilya yerlilerinin hi├žbir ona kadar saymas─▒n─▒ bile ├Â─črenememi┼čler.

Ama insanlar─▒n bu y├╝zden “geri kald─▒klar─▒” s├Âylenemez. Konu┼čma, mekansal alg─▒lama, bal─▒k ve kara avc─▒l─▒─č─▒ konusunda ger├žekten de becerikliler. Demek ki say─▒lar ├Ânem ta┼č─▒m─▒yor onlar i├žin. Yakalad─▒klar─▒ bal─▒klar ya az ya da ├žok. Karada avlad─▒klar─▒ hayvanlar─▒n say─▒s─▒ ikiyi ge├žmiyor. Sava┼čtaki d├╝┼čmanlar bir ya da iki ki┼či veyahut da ├žoklar.

Anl─▒k ya┼čama k├╝lt├╝r├╝

Neredeyse otuz y─▒ld─▒r Piraha insanlar─▒n─▒ inceleyen Everett, sonunda Piraha dili i├žin ilgin├ž bir a├ž─▒klama getirdi: “Dil, k├╝lt├╝rle geli┼čiyor”. Ve EverettÔÇÖe g├Âre Piraha k├╝lt├╝r├╝n├╝n temeli “anl─▒k ya┼čama” dayan─▒yor.

Burada sadece o anda ya┼čananlar ├Ânemli. T├╝m olaylar o anki konu┼čmalarla ili┼čkili. Bu ya┼čam tarz─▒ ise ge├žmi┼čle ilgili karma┼č─▒k ba─člant─▒lar kurmay─▒ engellemekte, dolay─▒s─▒yla da dili k─▒s─▒tlamakta.

Birbirlerine anlatacak ├žok ┼čeyleri olsa bile konu┼čmalar─▒ bizimkinden farkl─▒. Konu┼čulanlar sadece g├╝ncel olaylardan ve g├╝ncel deneyimlerden ibaret. S├Âzc├╝kler, pe┼č pe┼če s─▒ralan─▒yor ve hi├žbir zaman birbirleriyle karma┼č─▒k bir ┼čekilde ili┼čkilendirilmiyor.

Piraha insanlar─▒n─▒n g├╝n├╝ g├╝n├╝ne ya┼čamlar─▒ bireysel veya kolektif d├╝┼č├╝ncenin iki jenerasyonla s─▒n─▒rl─▒ olmas─▒na neden olmakta. Dillerinde sadece k─▒z ├žocuk ve erkek ├žocuk i├žin bir iki terim var. Bu d├╝zlemden uzanan ailevi ili┼čkiler “ya┼čl─▒lar” ve “gen├ž nesiller” gibi genel tan─▒mlar al─▒yor.

ChomskyÔÇÖnin tezi

Everett ├žal─▒┼čmas─▒nda, bu tuhaf k├╝lt├╝r├╝n Piraha dili ve d├╝┼č├╝nce tarz─▒n─▒ ne ┼čekilde etkiledi─čini g├Âsteren kan─▒tlar sunuyor. Bu ┼čekilde hem Sapir-Whorf Hipotezi yanl─▒lar─▒n─▒ hem de “evrensel grameri” savunan Noam ChomskyÔÇÖyi k─▒┼čk─▒rtm─▒┼č oldu.

ChomskyÔÇÖnin tezine g├Âre her dil evrensel bir gramere dayanmakta. Yani her ├žocuk beyninde en ilkel kural sistemiyle d├╝nyaya gelmekte ve bu kurallarla ilk ba─č─▒r─▒┼člar─▒na bile s├Âzdizimi (sentax) ve anlam katmaya ba┼čl─▒yor.

Bu evrensel gramerle tam olarak neyin a├ž─▒klanmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ tart─▒┼čmal─▒ysa da, Chomsky, insan dilinin en ├Ânemli noktas─▒ndan birinin rek├╝rsiyon oldu─čunu s├Âyler.

Bu fenomen, insan d├╝┼č├╝ncesinde yer alan yap─▒n─▒n kendili─činden tekrarlanmas─▒ ┼čeklinde a├ž─▒klanmakta.

Rek├╝rsiyon olmadan ne matematik, ne bilgisayar, ne felsefe ne de senfoniler ├╝retilebilirdi.

Hatta insan, ayr─▒ ayr─▒ d├╝┼č├╝nceleri, d├╝zenlenmi┼č par├žalar olarak g├Ârme ve bunlardan karma┼č─▒k d├╝┼č├╝nceler ├╝retme yetisine sahip olamazd─▒. Ve tabii ki yan c├╝mleler de kuramazd─▒. ├ç├╝nk├╝ insan bunu ancak rek├╝rsif d├╝┼č├╝nebildi─či zaman yapabilir.

Dil-k├╝lt├╝r ba─čl─▒l─▒─č─▒

Dil ve k├╝lt├╝r├╝n birbirine ba─čl─▒ oldu─ču, ├žok ├Ânceleri k├╝lt├╝r bilimi ara┼čt─▒rmalar─▒yla da kan─▒tlanm─▒┼čt─▒. ├çok ├že┼čitli d─▒┼č etkenlere ra─čmen Pirahalar ├Âzel ya┼čam bi├žimlerini ve dillerini iki y├╝z y─▒ldan bu yana korumu┼člard─▒r.

Hatta dillerini ├Â─črenen ve onlar─▒n ya┼čam bi├žimini benimseyenler de toplulu─ča kabul edilmi?tir. Everett yine de yerle┼čimlerin geni┼člemesi ve k├╝reselle┼čmeyle ortaya ├ž─▒kacak farkl─▒ sonu├žlar─▒n, Piraha halk─▒n─▒n ya┼čam bi├žimini olumsuz y├Ânde etkilemesinden endi┼čeli.

─░lgin├ž bir tez

Birka├ž y├╝z ki┼čilik yerli halk─▒n dili ├╝zerine hararetli tart─▒┼čmalar s├╝rerken Amerikal─▒ psikolog Steven Pinker ilgin├ž bir tez att─▒ ortaya. Pinker diyorki e─čer Pirahalarda yan c├╝mleler yok ise rek├╝rsiyon, insan dilinin e┼čsizlili─čini a├ž─▒klayan bir kaynak olamaz. Ve bu durumda da evrensel gramerin bir par├žas─▒ de─čildir.

O halde bu sorunun ├ž├Âz├╝lmesi i├žin Pirahalar─▒n da di─čer yerli halklar gibi rek├╝rsif d├╝┼č├╝nebildiklerinin kan─▒tlanmas─▒ gerek. Fakat EverettÔÇÖe g├Âre Pirahalar bu yetiye s─▒rf k├╝lt├╝rleri izin vermedi─či i├žin sahip de─čiller.

Ve ortada ba┼čka bir sorun daha var. Pirahalar─▒n dilini ┼čimdilik EverettÔÇÖten ba┼čka hi├ž kimse bilmiyor. Dolay─▒s─▒yla da dilbilimcinin tezini ne ├ž├╝r├╝tmek ne de kan─▒tlamak m├╝mk├╝n.

Konu bir├žok dilbilimcinin, psikologun, etnografyac─▒n─▒n ve di─čer bir├žok bilim adam─▒n─▒n ilgisini ├žekti. Bu y─▒l i├žinde bir├žok ara┼čt─▒rmac─▒n─▒n b├Âlgeye gidip Piraha dilinin gizlerin incelemeleri bekleniyor. Tabii bunlar─▒n aras─▒nda en ba┼čta ChomskyÔÇÖnin ├ževresinden iki dilbilimci de bulunuyor.

rehabilitasyon.com

www.ozelegitimsitesi.com
www.ozelegitimforumu.com

%d blogcu bunu be─čendi: