Zihinsel geliÅŸim açısından görme yetersizliÄŸi olan çocukların uygun kavram geliÅŸimi saÄŸlayabilme ihtiyacı onlara sunulan uyaranlarla aldıkları ipuçlarının doÄŸruluÄŸuna dayanır. Görme yetersizliÄŸi olan çocuk, çevresi hakkındaki bilgileri birinci derecede iÅŸitsel ve dokunsal süreçte öÄŸrenir. Görme yetersizliÄŸi olan çocuÄŸun zihinsel geliÅŸimi daha yavaÅŸ ya da farklı ÅŸekilde geliÅŸir.

Ä°ÅŸitme duyusu, bireye gerekli girdileri/bilgileri verir; ama iÅŸitme duyusu, görmeden daha ağır geliÅŸir. Bunun sonucu olarak görme yetersizliÄŸi olan çocukların geliÅŸim evreleri yavaÅŸ olur. Zihinsel geliÅŸim açısından dokunma ve iÅŸitme ile saÄŸlanan bilgiler görme duyusuna kıyasla daha fazla zaman aldığı için, daha yavaÅŸ bilgi saÄŸlanır.

Görebilen ve görme yetersizliÄŸi olan tüm bebekler için dokunma birincil bilgi kaynağıdır. Ä°ÅŸitsel girdilerin/bilgilerin birincil kanal haline gelebilmesi için zaman gerekir. Bu nedenle ilk aylarda bebekle iletiÅŸimde mümkün olduÄŸunca ona dokunmak ve yanında olmak ön plana çıkmaktadır. Görebilen bir çocukta kavramları oluÅŸturmada görsel bilgi kullanımı oldukça önemli ve ilk sırada yer almaktadır. Görmeye kıyasla duyma daha kısıtlı bir deÄŸer taşımakta, dokunma ise uzaktaki çok büyük, çok küçük, kırılgan ya da tehlikeli objeler hakkında uygun deneyimler sunamamaktadır. Bu nedenle görme yetersizliÄŸi olan çocuklar daha fazla dokunsal ve iÅŸitsel deneyimlere ihtiyaç duymaktadırlar.

•  BebeÄŸinizin ellerinin boÅŸ kalmasına izin vermeyin. BebeÄŸinize çıngırak, diÅŸ halkası ve sıkılınca ses çıkaran oyuncakların yanı sıra evde bulunan plastik kap, kaşık, mandal ve kutu gibi eÅŸyaları da verin. Bunları tanıması, kavraması, elinden bırakması ve fırlatması için onu yönlendirin. Farklı yapı, büyüklük ve ÅŸekillerdeki nesneler, bebeÄŸin oyundan sıkılmasını engeller, ilgisini çeker ve bu ÅŸekilde bebeÄŸiniz yaÅŸayarak ve etkin bir ÅŸekilde öÄŸrenir.

•  Oyuncağın yada nesnenin nasıl kullanılacağını bebeÄŸinizin elinden tutup yönlendirerek ona gösterin; bebeÄŸinizi yapılanı tekrar etmesi için teÅŸvik edin.

•  Önce kendi vücut kısımlarınıza, sonra da çocuÄŸunuzun vücut kısımlarına (burun, ağız, kulak, saç, el ve ayak gibi) dokunarak isimlerini söyleyin, tekerlemeler söyleyerek çeÅŸitli oyunlar oynayın.

•  DeÄŸiÅŸik sesler çıkaran nesneleri farklı yönlerde hareket ettirerek, bebeÄŸinizin iÅŸitme duyusu yardımı ile başını yada vücudunu çevirerek bunları takip etmesini saÄŸlayın.

•  Sizin gözetiminizde dolap ve çekmeceleri boÅŸaltıp tekrar yerleÅŸtirmesine izin verin. Bu sırada ona eÅŸyaların özelliklerini ayrıntıları ile anlatın.

•  Bloklar, farklı büyüklükte toplar ve iç içe geçen kutuların yanı sıra mandal, makara gibi farklı nesneler vererek bunları tanımasını saÄŸlayın ve birlikte kutulara doldurma-boÅŸaltma oyunları oynayın.

•  BebeÄŸinizle dolgu oyuncaklar, evcilik oyuncakları (oyuncak bardak, kaşık, ütü, bebek vb.) kullanarak çeÅŸitli oyunlar oynayın.

•  Ä°ç içe geçen kutuları ve küpleri ne yaptığınızı ona anlatarak ve onun eli, sizin elinizi tutar konumda iken üst üste koyun ve daha sonra ondan devirmesini isteyin.

•  Basmalı, itmeli, parmaklarını kullanabileceÄŸi ve neden-sonuç iliÅŸkisini görebileceÄŸi oyuncaklar hazırlayın.

•  Farklı dokularda ve boyutlarda deÄŸiÅŸik sesler çıkaran toplar ile oyunlar oynayın.

•  Farklı doku ve boyutlarda kağıtlar kullanarak, katlama, kesme, karalama ve temel çizgiler çizme çalışmaları yapın. ÇeÅŸitli kalınlıklarda ipler ile çizgiler ve geometrik ÅŸekiller oluÅŸturarak bunları çocuÄŸa tanıtın.

•  ÇocuÄŸunuzun rafya, kurdele, bant vb. yapıda malzemelere dokunmasına ve bunları kullanmasına izin verin.

•  KumaÅŸ, karton, düÄŸme, pamuk, zımpara vb. nesneleri farklı sayfalara yapıştırıp bu sayfaları birleÅŸtirerek kitap oluÅŸturun.

Bebekler, yeni doÄŸan döneminden itibaren sese tepki göstermeye baÅŸlarlar. Bu tepkiler duydukları seslerin anlamlarını bildiklerinden deÄŸil, ÅŸartlandıkları ve bu sesleri çok duydukları içindir. Bu geliÅŸme, görme yetersizliÄŸi olan çocuklarda ilk somut kelimelere tepki göstermek ÅŸeklinde olmayabilir. Görebilen bir çocukta görsellik, görme yetersizliÄŸi olan bir çocukta ise ses önemlidir. Görme yetersizliÄŸi olan çocukların kendilerini yalnız hissetmelerini engellemek için düzenli olarak çeÅŸitli sesler dinletilmelidir. Önemli olan nokta; radyonun sesinin sürekli açık tutulmamasıdır. Bu durum, çocuÄŸun çevresiyle ilgilenmesine engel olabilmektedir.

Görme yetersizliÄŸi olan çocuklarla konuÅŸmak, eÅŸyaların isimlerini söyleyerek, tanıtarak dokunmasını saÄŸlamak, onunla oynamak, dil geliÅŸiminde normal geliÅŸmeyi saÄŸlar. ÇocuÄŸun konuÅŸmasına fırsat verilmeli ve kullandığı sözcüklerin anlamları zenginleÅŸtirilmelidir. Görme yetersizliÄŸi olan çocuklar, yüz ifadelerini ve hareketleri göremediklerinden dokunma duyusu duyguların ifadesini anlamada büyük önem taşımaktadır.

Görebilen çocuklar anne babalarıyla göz kontağı kurabilir, onların yüzüne bakar ve gülümserler. Bu anne babanın etkileÅŸimini pekiÅŸtirir. Anne-baba çocuÄŸun ilgisini çeken nesneleri arayıp bulur. Onlar hakkında konuÅŸur. Görme yetersizliÄŸi olan bebeklerin anne babalarıyla göz kontağı kuramaması nedeniyle iletiÅŸimde ve dolayısı ile jest ve mimiklerde azalma olur. Görme yetersizliÄŸi olan bebekler, dikkat çekmek için sözlü iletiÅŸim yerine aÄŸlama, mızmızlanma davranışları gösterebilirler. Bu durumda anne-babaların ses tonlarını çok iyi kullanmaları ve dokunsal uyaranlarla bunu desteklemeleri gerekmektedir.

•  ÇocuÄŸunuzun konuÅŸmasını geniÅŸletin. ÖrneÄŸin; çocuÄŸunuz “top” dediÄŸinde siz, “evet, senin büyük/yumuÅŸak topun” diyerek bahsedilen nesne veya olayların özelliklerine deÄŸinin.

•  KonuÅŸurken ona yaklaşıp dokunun, bazen yüzünü yavaÅŸça kendinize doÄŸru çevirin.

•  Sesinizin tonunu deÄŸiÅŸtirin ve ÅŸarkı söyleyin. Bebek ÅŸarkıyı dinlerken ellerinizle onun ellerini kavrayarak ÅŸarkının ritmine göre el çırptırın.

•  Taklit etme yolu ile onun dikkatine, gülümsemesine ve çıkardığı seslere karşılık verin.

•  BebeÄŸinizi hareket ettirirken “hoop, hop” veya oyuncak araba ile oynarken “düüt, düüt” gibi sesler çıkarın.

•  BebeÄŸinize müzikli, sıkılınca veya sallanınca ses çıkaran oyuncaklar alın. Oyuncağın çıkardığı sesi sözel olarak tekrarlayın. (Örnek: Çın çın, pam pam, buu buu gibi).

•  Siz konuÅŸurken, bebeÄŸinizin sizin yüzünüze dokunmasına ve ağız hareketlerinizi hissetmenize izin verin.

•  BebeÄŸinize dolgu oyuncaklar verin ve bu oyuncaklarla birlikte oynayın. Önce kendi vücudunda, daha sonra oyuncak bebekte vücut kısımlarına dokunarak ve onun da dokunmasını saÄŸlayarak bu kısımları isimlendirin.

•  Onu sıklıkla dışarı çıkarın ve onunla çevresinde duyduÄŸu sesler, kokular ve hissettiÄŸi farklı durumlar (rüzgarın yüzüne vurması yada havanın nemli olması vb.) hakkında konuÅŸun. BebeÄŸinizi çevredeki sesleri (kedi sesi, akan suyun sesi, rüzgar sesi, veya zilin sesi gibi) fark etmesi için teÅŸvik edin. Bu sesleri taklit etmesini isteyin.

•  ÇocuÄŸunuzun evde yaptığınız etkinliklere katılmasına izin verin, onunla yaptığınız iÅŸler ve o gün planladığınız günlük iÅŸler hakkında konuÅŸun.

•  Oyun ve konuÅŸmada hareket içeren kelimeler kullanın ( ÖrneÄŸin; oturalım mı?, yürüyelim mi? vb.).

•  ÇocuÄŸunuz birden sessizleÅŸtiÄŸinde, çevredeki seslerden olayları anlamaya çalıştığını düÅŸünerek ona bu sesleri dinlemesi için fırsat verin, daha sonra bu sesleri ve kaynağını açıklayın.

•  ÇocuÄŸunuzla karşılıklı oturun ve ellerinden tutup yönlendirerek blokları, kutuları üst üste koyma, yan yana sıralama, blokları sayma çalışmaları yaparak birlikte oynayın.

•  ÇocuÄŸunuza günlük yaÅŸantısında karşılaÅŸtığı durum, nesne ve olayları içeren kısa hikayeler anlatın yada kasetlerden dinletin ve bu hikayeleri nesneler kullanarak canlandırın (alış-veriÅŸ yapma vb.)

•  Oyuncakları toplarken, tek tek dokunarak oyuncaklarının isimlerini söyleyin ve daha sonra çocuÄŸunuzun da bu oyuncaklara dokunarak isimlendirmesini isteyin.

•  ÇocuÄŸunuzla birlikte müzik eÅŸliÄŸinde dans edin. Hızlı müzikle hızlı hareketler, yavaÅŸ müzikle yavaÅŸ hareketler yaparak, “hızlı-yavaÅŸ” kavramlarını öÄŸrenmesine yardımcı olun.

•  ÇocuÄŸunuza bazı konu ve kavramları, çevre seslerini (“yaÄŸmur yaÄŸar, şıp şıp şıp” gibi) içeren ÅŸarkılar ve rontlar öÄŸretin.

•  ÇeÅŸitli sesleri teybe kaydedin ve bu seslerin kaynağı olan nesneleri, çocuÄŸunuza göstermeye çalışın. ÇocuÄŸunuzdan teypten duyduÄŸu sesin kaynağı olan nesneyi bulmasını isteyin (ÖrneÄŸin, köpek sesi-köpek maketi vb.).

Çocuklar, çevrelerindeki nesneleri ve kendi vücutlarını keÅŸfetmek için hareket ederler. Bu hareket kapsamında nesnelerle yapılan kavrama, tutma gibi etkinlikler çocukların nesneyi tanımasını ve vücut kısımlarını nasıl kullanacakları bilgisini kazanmalarını saÄŸlar.

0-3 yaÅŸ grubunda çocuklardan beklenen en temel fiziksel geliÅŸim basamakları aÅŸağıda sıralanmıştır:

•  Önündeki nesneye uzanır ve kavrar

•  Kollarından destek alarak yüzükoyun yatarken başını ve göÄŸsünü kaldırır

•  Kendisini bir yere destekleyerek oturur

Fiziksel geliÅŸim, yukarıda da belirttiÄŸimiz gibi; emekleme, tutunarak ayaÄŸa kalkma, tutunarak yürüme, yalnız başına yürüme vb. bir sıra izler. Görme yetersizliÄŸi olan bir bebek ancak kulak-el birlikte çalışmasını kurduktan sonra emeklemeye baÅŸlayacaktır. Bebeklerin emeklemeleri, çevrelerindeki iÅŸitsel ve dokunsal uyaranlara ulaÅŸma çabasından kaynaklanır. Çevresinde duyduÄŸu bir sesin kaynağına ulaÅŸma becerisi ise birinci yılın sonuna doÄŸru geliÅŸebilecektir.

Görme yetersizliÄŸinden etkilenen çocuklarda duruÅŸ ve yürüyüÅŸ sorunları gözlenebilir. Bunların nedeni, yeterince hareket etmemekten dolayı kasların güçlenmeyiÅŸi ve anne-babaların düÅŸüp zarar göreceÄŸinden korkarak çocuklarına yürüme fırsatı vermemeleridir. Görme yetersizliÄŸi olan çocukların bedensel duruÅŸlarında karşılaşılan problemler dengenin yetersiz olmasından ve kasların daha az güçlü olmasından kaynaklanmaktadır.

Az görmeyle doÄŸan çocuklar, hareket geliÅŸimlerini özürle birlikte çevrelerini araÅŸtırma yoluyla geliÅŸtirmektedirler. Dolayısıyla az gören ve kör çocuklarda normal geliÅŸim düzeyleri gecikebilir. Bu çocuklar yüzükoyun pozisyonunda uyumada zorlanabilirler. Sürünme ve emekleme aÅŸamaları da gecikip, sıklıkla 2 yaşından sonra yürümeyi öÄŸrenirler.

Bebekler 4 aylık olduÄŸunda uzandığı nesnenin görüntüsünü kavramaya baÅŸlar. Görme engelli çocuklar ise 11. aya kadar ses çıkaran oyuncaklara uzanmayabilirler. Ä°ÅŸittiÄŸi sese doÄŸru yönelerek oyuncağı almak, görerek almaya göre daha karmaşıktır. Onların dünyaları kollarının uzanabildiÄŸi alan kadardır. Dolayısıyla görme engelli çocuklar eÅŸya kavramlarını dolambaçlı yollardan öÄŸrenmek zorunda kalırlar. Bu bebekler ilk önce uzandıkları mevcut objelerin varlığını ve sesini anlamaya çalışırlar. Çünkü dokunarak ve iÅŸiterek eÅŸya kavramını geliÅŸtirmede daha fazla zamana ihtiyaç duyarlar, dolayısıyla da gören çocuklara göre farkında olma fonksiyonlarını baÅŸarmada daha fazla zaman alabilir.

•  ÇocuÄŸunuz destekle yürümeye ve nesneleri çekmeye hazır olduÄŸunda, çocuÄŸunuza araba, küçük sandalye vb. itilen çekilen oyuncaklar saÄŸlayın.

•  Çok basit marangozluk (plastik) aletleri vererek belli deliklere, kalın plastik çivileri çakması için çocuÄŸunuza model olun ve onu yönlendirin.

•  BebeÄŸinize dokunmadan önce onunla konuÅŸun.

•  BebeÄŸinizi mümkün olduÄŸu kadar sık hareket ettirin.

•  BebeÄŸinizi beslerken ona dokunun ve onunla konuÅŸun.

•  BebeÄŸiniz yatarken ara sıra pozisyonunu deÄŸiÅŸtirin.

•  BebeÄŸiniz başını kaldırmaya çalışırken zilli bir topla, yumuÅŸak bir balonla yada adını seslenerek ona yardımcı olun.

•  BebeÄŸinizle sık sık konuÅŸun.

•  BebeÄŸinize farklı yüzeyler ve kumaÅŸlara dokunması için fırsat verin.

•  BebeÄŸinize vücudunu tanıması için yardımcı olun.

•  BebeÄŸinize vücudunu hareket ettirmesi için yardımcı olun.

•  BebeÄŸinize kendi ellerini farkına varmasına yardımcı olun.

•  BebeÄŸinizin yatağının kenarına sesli oyuncaklar asın.

•  BebeÄŸinizin ellerine deÄŸiÅŸik eÅŸyalara dokunması için rehberlik edin.

•  BebeÄŸinizin oturmasına yardımcı olun.

•  BebeÄŸinizin deÄŸiÅŸik mesafelerdeki oyuncaklara uzanmasına yardımcı olun

•  ÇocuÄŸunuzun bir amaca yönelik hareket etmesini isteyin.

•  ÇocuÄŸunuza emeklemesi için yardımcı olun.

•  ÇocuÄŸunuzun keÅŸfetmesi için yerlere deÄŸiÅŸik oyuncaklar bırakın.

•  ÇocuÄŸunuz emeklemeyi baÅŸardıktan sonra emekleyerek merdiven çıkmasına cesaretlendirin.

•  ÇocuÄŸunuza ayakta durmayı öÄŸretin.

•  ÇocuÄŸunuza ellerinden tutarak yürümesine yardımcı olun.

•  ÇocuÄŸunuza yürürken kol ve bacak hareketlerini fiziksel yardımla gösterin.

•  ÇocuÄŸunuz iterek hareket ettirebileceÄŸi büyük arabalardan çok hoÅŸlanır. Bu tip oyuncaklar onun dengesini geliÅŸtirmeye de yardım eder.

•  ÇocuÄŸunuzun yürüyebileceÄŸi mesafeyi zaman içinde yavaÅŸ yavaÅŸ arttırın.

•  ÇocuÄŸunuza merdiven inip çıkmayı öÄŸretin.

•  ÇocuÄŸunuza çeÅŸitli boyutlardaki kutuları nasıl iç içe yerleÅŸtireceÄŸini gösterin. Takmalı-sökmeli oyuncaklar vererek oynaması için teÅŸvik edin, birlikte oynayın.

SosyalleÅŸme becerileri, diÄŸer insanlarla birlikte yaÅŸamayı ve onlarla etkileÅŸimde bulunmayı içeren davranışlardır. SosyalleÅŸme becerilerinin geliÅŸimi, çocuÄŸun kendi çevresinde uygun ÅŸekilde kabul görmesi, sorumluluk paylaşımı ve böylece özgüven duygusunun ve diÄŸer alanlarındaki becerilerin geliÅŸiminde ona katkıda bulunur.

Görebilen çocukların çoÄŸu tarafından kendiliÄŸinden öÄŸrenilen günlük yaÅŸam becerilerinin, görme yetersizliÄŸi olan çocuklara sistematik olarak öÄŸretilmesi gerekmektedir. Küçük bir çocuÄŸun sosyal ortamlarda kendini yeterli hissetmesi ve olumlu benlik geliÅŸtirmesi, uygun etkileÅŸim kurma yollarına sahip olması ile saÄŸlanabilir.

•  BebeÄŸinizle konuÅŸurken yada oynarken, yüzünüzün onunla aynı seviyede olmasına özen gösterin ve yüzünüze dokunmasına izin verin.

•  BebeÄŸinize günde birkaç saat hafif, rahatlatıcı müzik dinletin. Hareketli müziklerde onun ellerini birbirine vurarak müziÄŸe eÅŸlik etmesini saÄŸlayın.

•  BebeÄŸiniz yabancılara alışabilmesi için zaman zaman anne babanın yanında tanımadığı kiÅŸileri de görmelidir. Bu nedenle farklı ortamlara bebeÄŸinizle birlikte katılmaya çalışın. Bu kiÅŸilerin bebeÄŸinizle iletiÅŸim sürecini baÅŸlatmasına yardımcı olun.

•  Günlük yaÅŸantı sırasında bebekten ayrılırken onu öpmek, el sallamak, geri dönüldüÄŸünde onu kucaklamak, ‘merhaba' diyerek selamlamak sosyal becerilerin ve alışkanlıkların kazanılmasını destekleyecektir.

•  BebeÄŸinizi çaba ve baÅŸarılarından dolayı ödüllendirin. “Aferin”, “cici” gibi sözel ifadelerin yanı sıra alkışlama, kucaklama gibi ödüller de verin.

Öz bakım davranışlarının geliÅŸimi, çocuÄŸun kabulünü arttırarak ailenin ve toplumun mutlu ve bağımsız bir bireyi olma çabasında çocuÄŸa yardımcı olur.

Banyo yapma, giyinme, yemek yeme ve tuvalet eÄŸitimi, çocuÄŸun günlük yaÅŸamındaki temel etkinliklerdir. Her çocuÄŸun, bu becerileri öÄŸrenmek için hazır olduÄŸu yaÅŸ deÄŸiÅŸiklik göstermektedir. Burada önemli olan; çocuÄŸun yapamayacağını düÅŸünerek onun yerine bunları yapmak deÄŸil, onun kendi ihtiyaçlarını karşılayabilir hale gelmesi için ona fırsat vermek ve yardımcı olmaktır. BaÅŸlangıçta eÄŸitimci ya da anne-baba model olmalı ve etkinliÄŸi anlatmalı, daha sonra elini çocuÄŸun elinin üzerine koyarak beceriyi yapmasında fiziksel olarak ona destek olmalı ve çocuk beceri kazandıkça bu desteÄŸi azaltmalıdır.