Görme Özürlüler Ä°çin Baston Kullanmanın Önemi ve Tarihçesi

 Görme engellilerde en az yardımla yada yardımsız olarak yön bulma ve hareket edebilme yetenegi kazandıran tekniklerin tümüne “bagımsız hareket” denilmektedir.

Bugün baston körlerin bagımsızlaÅŸmasını ve özgürlüklerini simgelestiren en önemli araç haline gelmiÅŸtir. Ancak bugünkü bildiÄŸimiz ilk baston kaza sonucu gözlerini kaybetmiÅŸ olan James Biggs adlı bir fotoÄŸrafçı tarafından 1921 yılında Amerika BirleÅŸik Devletlerinde geliÅŸtirilmiÅŸtir. James Bidds motorlu taşıtlardan kendini korumak için sürücülerin görebilmesi için bastonunu beyaza boyamaya karar verdi. Ancak 1931 yılına kadar beyaz baston topluma mal olan yaygın bir uygulama deÄŸildi. Åžubat 1931' de Fransa' da Guilly D' herbemont adlı bir kiÅŸi ilk defa körlerin katıldığı ulusal beyaz baston hareketi olarak bir kampanya baÅŸlattı. Bu kampanya Rotary kulüp tarafından Ä°ngiltere' de de baÅŸlatıldı. Mayıs 1931' de BBC Radyosu beyaz bastonun uluslararası düzeyde körleri temsil eden bir sembol olarak kabul edilmesini önerdi. Bir kısım Lions kulüp üyeleri 1930 yılında siyah bastonun sürücüler tarafından görülemediÄŸi için beyaz renge boyanmasına karar verdiler ve 1931 yılında Uluslararası Lions kulübü ABD' de körler arasında beyaz baston kulanımını yaygınlaÅŸtırmak amacıyla ulusal bir program baÅŸlattı. Körlerin bastonla güven içinde seyahat hakkını öngören ilk yasal düzenleme ABD' de 1930 yılında gerçekleÅŸtirildi.

Ä°kinci Dünya Savaşı sonunda Amerikalı kör gazilerin ülkelerine dönmesinden sonra bastonun önemi daha da arttı. Bu süreçte Doktor Richard Hoover bağımsız hareket ve mobilite eÄŸitimine uygun bir baston modeli geliÅŸtirdi. Amerikan Ulusal Körler Federasyonu 6 Temmuz 1963 genel kurulunda 15 Ekim' in bütün eyalet yönetimlerince Beyaz Baston Güvenlik Günü olarak kabul edilmesi için çaÄŸrıda bulunulması kararlaÅŸtırıldı. 6 Ekim 1964 yılında ABD Kongresi ve Senatosunun 753 sayılı ortak kararıyla devlet baÅŸkanına her yılın 15 Ekim gününü Beyaz Baston Güvenlik Günü olarak ilan etmesi konusunda yetki verdi. ABD CumhurbaÅŸkanı Lyndon B. Johnson bu karara dayanarak her 15 Ekim' in tören ve etkinliklerle Beyaz baston güvenlik günü olarak kutlanması, beyaz bastonun önemi üzerinde durulması için bir genelge yayınladı.
Ülkemizde 15 Ekim Beyaz Baston Günü maalesef anlamına uygun etkinliklerle deÄŸerlendirilmemektedir. Bence o günün beyaz bastonun önemi ve yaygınlaÅŸtırılması yanında cadde ve sokaklardaki, bina ve istasyonlardaki fiziksel engellerin ortadan kaldırılması için eylem ve mücadele günü olarak deÄŸerlendirilmesi gerekir. Beyaz baston görme özürlü için bir bağımsızlık ve güvenlik sembolüdür. Her koÅŸulda ona rehberlik eden bir arkadaÅŸ gibidir.
Malesef ülkemizde beyaz bastonun görme özürlüler için önemi geç fark edilmiÅŸtir. ÖrneÄŸin 1950' lerde, 60' larda hatta 70' lerde bizim öÄŸrenciliÄŸimiz sırasında kimse bize beyaz bastonun önemini anlatmadı, onun eÄŸitimini vermedi. Bu nedenle görme özürlülerin büyük bir çoÄŸunluÄŸu beyaz baston kullanmayı bir utanç vesilesi olarak görmekteydi. 1980' li yıllara kadar körler okullarında baston kullanma eÄŸitimiyle ilgili bir ders veya kurs yoktu. Uzun yıllar sonra beyaz baston kullanmaya alışma ÅŸansına ulaÅŸanlar geçmiÅŸ yılların eksikliÄŸini çok daha iyi bilirler. Günümüzde de körler okullarında ve rehabilitasyon merkezlerinde beyaz baston eÄŸitimi verilmesine raÄŸmen bazı görme özürlülerin baston kullanma konusunda isteksiz olmaları bu eÄŸitimin eksik bırakılan bir yanı olduÄŸunu göstermektedir. Sanıyorum o da iÅŸin psikolojik yanı olmalı.
Baston kullanmadan gezen görme özürlülerin düÅŸme, çarpma, yaralanma, sakatlanma gibi kazalarla karşılaÅŸma ihtimali, baston kullananlara göre çok daha yüksektir. Baston kullanmaya küçük yaÅŸlarda baÅŸlamanın onu benimseme yönünden çok büyük bir önemi vardır. Kendi başına gezme becerisi kazanan görme özürlülerde motor beceriler daha çabuk geliÅŸir. Vücut organları daha saÄŸlıklı olur. Kendine güven duygusu oluÅŸur. Sosyal etkinliklere daha fazla katılır. Bağımsız hareket yeteneÄŸi olan görme özürlü her yere sürekli taksiyle gitmek zorunda kalmaz. Bu da onun parasal masraflarının bir miktar da olsa, azalmasını saÄŸlar. Görme özürlü bir kiÅŸinin kendi kendine gezip dolaÅŸabilmesini kolaylaÅŸtıran en önemli eÄŸitim, oryantasyon ve mobilite eÄŸitimidir. Oryantasyon, uyum; mobilite ise, hareket demektir. Oryantasyon ve mobilite eÄŸitimi, her çeÅŸit iÅŸaretlerden, ip uçlarından, yönlerden, dönüÅŸlerden, uzaklık iliÅŸkilerinden, seslerden, kokulardan yararlanmak suretiyle çevresini tanıyabilme ve edindiÄŸi bilgi ve teknikleri kullanarak bağımsız ve güvenli hareket edebilme becerisini kapsayan bir eÄŸitimdir. Oryantasyon, bir kiÅŸinin duyularını kullanarak, kendi pozisyonunu ve çevresindeki önemli nesnelerle iliÅŸkisini belirleme sürecini, Mobilite, bir kiÅŸinin çevresinde hareket edebilme kapasitesini, olanağını ve istekliliÄŸini içerir. DuyduÄŸu bir sesin ne olduÄŸunu, bu sesin yönünü, kendisine uzaklığını, en az yanılmayla tahmin edebilme becerisi oryantasyon eÄŸitimiyle kazandırılır. ÖrneÄŸin, yere düÅŸürülen bir nesne bu beceri sayesinde bulunabilir. Bir caddeden karşı karşıya geçerken gelen arabaların seslerini dinleyerek onların ne kadar uzaklıkta olduÄŸu anlaşılabilir. Durakta beklerken arabaların sesinden yaklaÅŸan bir aracın otobüs mü, dolmuÅŸ mu olduÄŸu fark edilebilir. Oryantasyon biliÅŸsel, çevresel, bedensel ve konumsal bir kapsamı olan ve süreklilik taşıyan bir süreçtir.
Oryantasyon ve mobilite eÄŸitimi 4 ayrı sistem içinde verilir: Bunlar, Beyaz baston, rehber köpek, rehber insan ve elektronik araçlardır.Bu sistemler tek tek kullanılacağı gibi zaman zaman aynı anda birden fazlası da kullanılabilir. Bunların içinde en ucuz ve en avantajlı sistem beyaz baston kullanma sistemidir.ÖrneÄŸin bir rehber köpeÄŸin fiyatı 10.000 dolardan baÅŸlamaktadır ve rehber köpek kullanacak görme özürlünün 16 yaşından büyük olması gerekmektedir. Rehber köpek ucuz veya ücretsiz bulunsa bile onun günlük bakım ve beslenme masrafları yüksektir.
Oryantasyon ilkelerinin ve kapsamının belirlenmesinde üç sorunun önemi vardır: Ben ÅŸu anda neredeyim? Nereye gitmek istiyorum? Nasıl gidebilirim? Oryantasyon ve hareket eÄŸitimi sadece bastonun nasıl tutulacağını, nasıl kullanılacağını, boyunun ne kadar olacağını öÄŸrenmekten ibaret bir eÄŸitim deÄŸildir. Görme özürlüler tarafından kullanılan bastonlar metalden, plastikten, aÄŸaçtan, fiber glass veya fiber karbondan yapılmaktadır. ÇeÅŸitli uzunlukta bastonlar vardır. Kimin hangi uzunlukta baston kullanması gerektiÄŸi her insanın kendi boyuna göre deÄŸiÅŸir. Baston uzunluÄŸunun göÄŸüs çukurluÄŸu hizasında olması gerektiÄŸini de, omuz hizasında olması gerektiÄŸini de savunanlar bulunmaktadır.Her ikisinin de avantajları ve dezavantajları vardır. ÖrneÄŸin, omuz hizasında olan bir bastonun kalabalık yerlerde kullanılması çok zordur. Fazla uzun olduÄŸu için, diÄŸer insanların bastonun üzerine basıp kırma ihtimali yüksektir. Görme özürlülerin çoÄŸu göÄŸüs çukurluÄŸu hizasında olan uzunluktaki bastonları kullanmaktadırlar. Bastonun olması gereken boyuttan kısa olması ondan beklenen yararın saÄŸlanmamasına yol açar.
Gençlik veya yetiÅŸkinlik döneminde, sonradan görme özürlü olanlar doÄŸal olarak bir bunalım içine girerler. Bu bunalımların aşılmasında da baston kullanma becerisi kazanmanın çok büyük rolü vardır. Çünkü, baston onun tek başına evden dışarı çıkabilmesini, sosyal ortamlara katılabilmesini saÄŸlar. Bir yere gitmek istediÄŸinde sürekli baÅŸkasına bağımlı olmaktan kurtarır. Görme özürlüler bir yerden bir yere giderken adımlarını veya merdiven basamaklarını saymazlar. Aynı yerden sürekli gelip gittikleri için, aynı merdivenlerden inip çıktıkları için bir yerin uzaklığı, bir merdivenin basamaklarının ne zaman bittiÄŸi hafızasına yerleÅŸir ve hareketleri alışkanlık haline gelir. Görme özürlüler gezerken bastonun yanı sıra çevredeki baÅŸka iÅŸaretlerden de yararlanırlar. ÖrneÄŸin, yürüdükleri yolun, kaldırımın zeminindeki farklılıklar, etraftaki, her türlü sesler, iniÅŸler, yokuÅŸlar, dönüÅŸler, sokak boÅŸlukları, sokak sayıları, kasap, manav, balıkçı, pastane lokanta gibi yerlerden gelen kokular ve sesler o anda nerede bulunduklarını anlamalarına yarayan ve istedikleri yeri bulmalarını kolaylaÅŸtıran iÅŸaretlerdir. Sürekli kendi başına gezen bir görme özürlünün kafasında, gittiÄŸi yolların bir planı oluÅŸur ve karşılaÅŸtığı bütün iÅŸaretleri, dönüÅŸ yönlerini, geçtiÄŸi sokak sayılarını, duyduÄŸu sesleri, yürüdüÄŸü iniÅŸ çıkışları, iki yer arasındaki uzaklıkları ezberine alır. Okullarda uygun olan dersler sırasında, görme özürlülere, sert, yumuÅŸak, girintili çıkıntılı, yokuÅŸ, iniÅŸ, ıslak, kuru gibi iÅŸaret ve ip uçlarından yararlanma becerileri, ön, arka, saÄŸ, sol, yukarı, aÅŸağı, üst, alt gibi yön kavramları, yakın, uzak, uzun, kısa, dar, geniÅŸ, metre, santimetre, yüksek, alçak, sığ, derin, gibi ölçü kavramları, öÄŸretilmelidir. Çocukların kelime hazineleri yetiÅŸkinler kadar zengin olmadığı için oryantasyon ve hareket eÄŸitimi sırasında bir konuyu anlatırken onun anlayabileceÄŸi kelimeleri kullanmak gerekir.
Küçük yaÅŸtaki çocukların boyları kısa süreler içinde deÄŸiÅŸir. Bu nedenle kullanılan bastonların boyları da buna uygun ÅŸekilde deÄŸiÅŸtirilmelidir. Baston kullanmayı öÄŸretirken çocuÄŸun bütün öÄŸretilenleri kısa sürede kavraması beklenmemelidir. Bastonu tutmayı öÄŸrendikten sonra çocuk yavaÅŸ yavaÅŸ kendi başına eÅŸyalara çarpmadan yürüme egzersizleri yapabilir. Görülen hatalar bu sırada düzeltilebilir. 3-4 yaÅŸlarından itibaren görme özürlü çocuÄŸa bir yerden bir yere baston kullanarak gidebilme becerisi kazandırılmaya baÅŸlanmalıdır. Bir görme özürlüye baston kullanma eÄŸitimi verirken ÅŸu basamaklarıı izleyin:

1- Önce bastonun ne iÅŸe yaradığını anlatın. Bastonun elle tutulan ve yere dokunan uçlarının hangi uçlar olduÄŸunu öÄŸretin.

2- Baston kullanmaya yeni baÅŸlayan çocuklar bastonu iki elleriyle tutmaya çalışabilirler. Bastonun iki elle deÄŸil, tek elle tutulacağını gösterin. Bastonun tutarken kolun bel hizasında olacağını, elin hareket ettirileceÄŸini anlatın. Bastonu tutarken baÅŸparmak altta, diÄŸer parmaklar üstte ve iÅŸaret parmağı bastona üstten dokunacak ÅŸekilde yerleÅŸtirileceÄŸini gösterin.

3- Baston kullanırken sürekli aynı yönde deÄŸil bir saÄŸa, bir sola vurarak hareket ettirin. Bastonu saÄŸa sola hareket ettirirken vücut hizasını 5 santimetreden fazla geçmemesine dikkat edin. Baston, vücut hizasını fazla geçtiÄŸi zaman diÄŸer insanların ayağına takılabilir veya bazı insanlar, bastonun üzerine basabilirler, bastonun eÄŸilmesine, kırılmasına veya takılan kiÅŸinin düÅŸmesine neden olabilir.

4- Çocuklar ilk baÅŸlarda bastonu sadece yerde saÄŸa sola kaydırarak kullanma eÄŸiliminde olabilirler. Ancak, zaman geçtikçe yere vurarak yürümelerini ve diÄŸer teknikleri de öÄŸrenmelerini saÄŸlayın. Her adımda baston bir kez yere vurulur. Bastonun ucu kolay hareket edebilmesi için yere çok yakın ÅŸekilde tutulur. Sola adım atınca baston saÄŸa, saÄŸa adım atınca baston sola vurulur.Bastonun iÅŸlevi, adımı atmadan önce bir adım sonraki yolu okumaktır. En önemli kural insanın kendisi hareket halinde olduÄŸu sürece bastonu da hareket halinde olmasıdır. Hiç hareket ettirmeden sadece bastonu elde tutmanın hiçbir faydası yoktur.

5- Çok kalabalık yerlerde baston daha kısa tutun ve saÄŸa sola hareket ettirirken vücut hizanızdan fazla uzaklaÅŸtırmayın.

6- Baston bazen küçük çukur ve engelleri atlayabilir. Bunlara takılıp düÅŸmemek için çok hızlı yürümeyin. Normalden hızlı yürüdüÄŸünüz zaman bastonla engelleri fark etmek zorlaşır veya engelleri farkettiÄŸinizde durmanız, yön deÄŸiÅŸtirmeniz için zaman kalmayabilir. Hızlı yürüyen gören insanlar bile bazen yürürken bir engele takılabilirler.

7- Bir görme özürlüye baston kullanmayı öÄŸretirken ilk zamanlar engelsiz düz yolları tercih edin. Bir duvarı, bir kaldırımı, bir çimeni, bir koridoru takip ederek yukarı aÅŸağı gidip gelme alıştırmalarıyla baÅŸlayın. Baston kullanma çalışmalarında her gün biraz daha uzak mesafeye gidip gelme becerisi kazandırın.

8- EÄŸer üzerinde yürünen zemin düzgünse bastonu yerden kaldırılmadan saÄŸa sola kaydırarak kullanın.

9- Baston bir engele çarptığında engelin sağından veya solundan geçin.

10- Merdiven çıkıp inerken ilk baÅŸlarda alışıncaya kadar bastonla her basamaÄŸa dokunmak suretiyle yürümek daha yararlıdır. Merdiven basamakları geniÅŸ ve düzgünse çocukların korkuluklardan tutmadan baston kullanarak yürümesi saÄŸlanabilir. EÄŸer merdiven basamakları dar ve düzensiz ÅŸekilde ve dönerek çıkılıyorsa, çocuklar bu merdivenlere alışmamışsa, merdiven korkuluklarından tutarak çıkıp inmeleri daha doÄŸrudur. Korkuluklardan tutarken baston öbür ele alınır ve hafif eÄŸik tutularak inerken veya çıkarken basamaklara dokunması saÄŸlanır. Baston daima bir öndeki basamaÄŸa dokunmalıdır. Merdivenlerden inip çıkma konusunda yeterli beceriye sahip olduktan sonra bastonu her basamaÄŸa tek tek dokundurmaya gerek yoktur.

11- Araba sesleri görme özürlüler için dikkatle izlenmesi gereken seslerdir. Bu sesleri dinleyerek yaklaÅŸmakta oldukları bir caddenin ne kadar uzaklıkta olduÄŸunu, karşıya geçerken yolun ne zaman uygun olduÄŸunu anlayabilirler. Ancak, bu beceriler hemen bir anda kazanılamaz. Küçük sokaklardan karşıya geçerken de dikkatli olmak gerekir. Mesafe kısa diyerek sesleri dinlemeden geçmek yanlıştır. Çünkü, aniden hızlı gelen bir araba çıkabilir. Baston kullanarak karşıya geçme alıştırmaları için önce hiç trafik olmayan yolları tercih edin. Daha sonra kalabalık trafiÄŸe sahip caddelerde alıştırmalar yapın. TrafiÄŸin yoÄŸun olduÄŸu yerlerde caddeden karşıya geçerken tek başınıza geçmeyin. Mutlaka birinden yardım isteyin. Çocukların baston kullanarak caddeye çıkması yetiÅŸkinler kadar kısa sürede gerçekleÅŸemez. Gören bir çocuÄŸun bile hemen kendi başına caddeye çıkmasına izin verilmediÄŸi düÅŸünülürse, görme özürlü çocuk için bu hususa daha da dikkat etmek gerektiÄŸi açıktır. TrafiÄŸin çift yönlü iÅŸlediÄŸi caddeleri tek başına karşıya geçmek görme özürlüler için çok daha zordur. Çünkü, her iki yönden gelen sesler yolun boÅŸ olup olmadığını anlamayı engeller. Böylesi durumlarda görme özürlü kiÅŸinin diÄŸer insanlardan yardım istemesi daha doÄŸrudur.

12- Çocuklara, üzerinde yürüdüÄŸü kaldırımların, yolların veya diÄŸer zeminlerin özelliklerini ayaklarıyla fark edebilmelerini öÄŸretin.

13- ÇocuÄŸun bir yerden bir yere giderken adımlarını sayması doÄŸru deÄŸildir. Buna izin vermeyin. Çünkü, adımlarını sayan bir çocuk kendisine yararlı olacak iÅŸaretlere dikkat etmeyi öÄŸrenemez.

14- Önde yürüyen birisini sese göre takip etme becerisi kazandırın.Bastonun çıkardığı yankılanma seslerinden yararlanarak etrafındaki engelleri farketme becerisi kazandırın. ÖrneÄŸin sağında duvar olduÄŸunu, büyük bir engele doÄŸru yaklaÅŸtığını, duvar bittiÄŸinde bir boÅŸluÄŸa geldiÄŸini anlaması, duran bir arabayı önceden hissetmesi, bir aÄŸaca yaklaÅŸtığını farketmesi gibi beceriler kazanması için alıştırmalar yaptırın.

15- Baston kullanarak okuldaki çeÅŸitli bölümleri bulabilmesi için belirli hedeflere yönelik egzersizler yaptırın.

16- Bahçede, oyun oynanan yerlerde baston kullanma alıştırmaları yaptırın.

17- Yön kavramının geliÅŸebilmesi için çocuÄŸun söylenen Yönlere göre hareket edebilmesini öÄŸretin.

18- Bastonla kapıların açık veya kapalı olduklarını anlama becerisi kazandırın.

19- DeÄŸiÅŸik kaldırımlarda bastonla yürüme egzersizleri yaptırın.

20- Belirlenen bir yere gitme ve tekrar baÅŸladığı yere dönme, tarif edilen bir yeri tek başına bulabilme alıştırmaları yaptırın.

21- Yürürken karşılaÅŸtığı problemleri kendisinin çözebilmesini saÄŸlamak için çeÅŸitli ortamlarda alıştırmalar yaptırın. ÖrneÄŸin, yolunu kaybettiÄŸinde, nerede olduÄŸunu öÄŸrenmek için çevresini araÅŸtırması veya yoldan geçen birine bulunduÄŸu yeri sorması için uygulamalı çalışmalar yapın.

22- Küçük çocuklar için bir alıştırma konusunu 10 dakikadan fazla sürdürmeyin. ÇocuÄŸun sıkılmaması için yeni alıştırmalara geçin.

23- Çocuk için dersi ilginç hale getirici yöntemler kullanın.

24- Çalışmalar sırasında eleÅŸtiren sözler yerine övücü sözler kullanın.

25- ÇocuÄŸun yürürken dikkatli olup olmadığını ölçmek amacıyla bastonla alıştırmalar sırasında önüne sandalye, kutu gibi engeller koyun.

26- ÇocuÄŸa çeÅŸitli görevler vererek bunları tek başına baÅŸarmasını saÄŸlayın. ÖrneÄŸin, Sınıftan öÄŸretmenin çantasını getirmesi, kütüphaneden bir kitap getirmesi, birisine mesaj götürmesi, okulun çıkış kapısında beklemesi gibi görevleri baston kullanarak baÅŸarmasını isteyebilirsiniz.

27- ÇocuÄŸun sadece ev ve okul yakınında gezip dolaÅŸmayı öÄŸrenmesi yeterli deÄŸildir. Onunla birlikte otobüse, trene, metro, taksiye binme, asansör ve yürüyen merdivenleri kullanma, alışveriÅŸ yapma, alt ve üst geçitlerden geçme gibi alıştırmalar yaptırın. Bir otobüse ilk defa binmeden önce çocuÄŸa duran bir otobüs içerisinde otobüsün bölümlerini tanıtın. Kart basılacak ya da bilet atılacak yer, elle tutulacak demirler, oturacak yerler biniÅŸ ve iniÅŸ kapıları tek tek gösterilmelidir. DiÄŸer araçlar için de bu yöntemi uygulamak gerekir.

28- Baston kullanarak yürürken çok yavaÅŸ yürümenin de çok hızlı yürümenin de dezavantajları vardır. Çok yavaÅŸ yürümek, mesafe kavramının, ses ve iÅŸaretlerden yararlanma becerisinin geliÅŸmesini zorlaÅŸtırır. Çok hızlı yürümek ise, engeller fark edildiÄŸinde hemen durmak mümkün olmayacağından, çarpma, düÅŸme gibi kazaların meydana gelmesini arttırır.

29- Ä°ÅŸaretlerden yararlanma becerisini kazanmak çocuÄŸun kendine güvenini ve bağımsız hareket yeteneÄŸini geliÅŸtirir. ÖrneÄŸin, bir çeÅŸmenin sesi, bir kaldırımın bozukluÄŸu veya düzgünlüÄŸü, kapıların sayısı, çevrenin akustik özelliÄŸi, akılda tutulduÄŸu zaman varılmak istenen hedefin bulunması da kolaylaşır.

30- Az gören çocuklara baston eÄŸitimi verirken de aynı yöntemler kullanılır. Ancak, bu tür çocukların baston tekniklerini ve avantajlarını tam olarak kavrayabilmesi için belli sürelerde gözlerini bir maske kullanarak kapatın ve eÄŸitime öyle baÅŸlayın.

Görme özürlü için baston ilk baÅŸlarda benimsenmesi zor olan, ancak benimsendikten sonra bırakılması mümkün olmayan yakın bir dost gibidir...

Kaynaklar
www.ozelegitimsitesi.com
www.ozelegitimforumu.com
Halil Köseler
Mutlu Boybey
[1]Aydın, M., “Görme engellilerde bagımsız hareket”,Bizim Kocaeli, 05/2006