§ BebeÄŸiniz sizin yedirdiÄŸiniz katı yiyeceklere alıştıktan sonra, bebeÄŸinizin eline sevdiÄŸi yiyeceklerden küçük parçalar vererek (verdiÄŸiniz yiyeceÄŸin özelliklerini tanımlayarak) yine sizin gözetiminizde yemesi için fırsat verin.

§ BebeÄŸinizin bardağı tutması, ileri aylarda da bardaktan su içmesi ve yardımla kaşığı aÄŸzına götürmesi için ona yardımcı olun. BaÅŸlangıçta bardaÄŸa ya da kaseye çok az miktarda sıvı koyun.

§ BebeÄŸinizi giydirirken onunla ne yaptığınız, hangi giysisini giydirdiÄŸiniz ve hangi vücut kısmına dokunduÄŸunuz vb. hakkında konuÅŸun.

§ Åžapkasını, çoraplarını, baÄŸları çözülmüÅŸ ayakkabılarını vb. giysilerini çıkarması için çocuÄŸunuza fırsat verin.

§ Sizin gözetiminizde kendi yemeÄŸini kaşık kullanarak yemesine fırsat verin.

§ Bağımsız olarak bardak, kaşık kullanması için fırsatlar saÄŸlayın.

§ DiÅŸlerini fırçalaması ve peçete kullanması için yemek sonrasında bunları yaptığınızı anlatarak ve bunlara iliÅŸkin sesleri dinleterek ona model olun.

3-6 yaÅŸ döneminde, soyut düÅŸünme ve diÄŸer karmaşık kavramların geliÅŸimi hızlanmaktadır. Ancak görme yetersizliÄŸi olan çocuklar bu noktada yavaÅŸlık göstermektedir. Çünkü görme yetersizliÄŸi olan çocuklar, bu bilgileri diÄŸer kiÅŸilerin kendileri için yapmış oldukları tanımlamalardan elde etmek zorundadırlar. GeliÅŸim basamaklarında ve soyut kavramların kazanılmasında öncelikle bir genel kavram oluÅŸmaktadır. GeliÅŸim aÅŸamasında görme yetersizliÄŸi olan çocukların görme duyusu dışında saÄŸlayacakları ipuçları çok önemli olduÄŸundan, bunlar saÄŸlanmadığı takdirde geliÅŸimsel gerilikler gözlenebilir.

Bu dönemde oyun, kavram geliÅŸimini saÄŸlamak açısından önemlidir. Zihinsel geliÅŸim, merakı keÅŸfetme, neden-sonuç iliÅŸkisi oyun ortamında daha kolay, daha kalıcı ve eÄŸlenceli bir ÅŸekilde çocuÄŸa kazandırılabilir. Çocuklar, keÅŸfedici oyunlarla problem çözme becerisini de kazanmaktadırlar( Ä°pe farklı renklerde çamaşır asma gibi).

Taklit, becerilerin öÄŸrenilmesinin önemli bir yoludur. Görme yetersizliÄŸi olan bebekler, taklit becerilerini diÄŸer kiÅŸilerin beden hareketlerini kendilerinin üzerinde bırakmış oldukları duygular çerçevesinde ortaya koyabilirler. Bu nedenle dokunsal deneyimlerin artırılması çocuÄŸun taklit becerisini, dolayısı ile de zihinsel geliÅŸimi destekler.

Görme yetersizliÄŸi olan bir çocuk kavramları oluÅŸturma sürecinde, daha çok iÅŸitme ve dokunmaya baÄŸlı kalacağından tüm kavramların dokunsal yada iÅŸitsel yaÅŸantıyla öÄŸretilmesi gerekmektedir. Bu alanda çocuÄŸunuzu desteklemek için;

•  ÇocuÄŸunuza ev ortamında tüm odaları gezdirin ve bu odaların özellikleri hakkında sözel olarak ayrıntılı bilgi verin.

•  Ä°ki nesne arasındaki farklılıkları ifade etmesi üzerinde çalışın.

•  Ä°ki tane birbirine benzeyen, bir tane benzemeyen nesneden oluÅŸan bir nesne grubundan, aynı nesneden birini çocuÄŸa verin. Elindeki nesnenin diÄŸer nesnelerden hangisine benzediÄŸini dokunarak bulmasını isteyin.

•  Ä°ki tane benzer, iki tane farklı nesneden oluÅŸan bir nesne grubunun içinden çocuÄŸa iki farklı nesne verin. Elindeki nesneleri benzerleri ile eÅŸleÅŸtirmesini isteyin.

•  Çocuktan nesneleri, iÅŸlevlerine ve deÄŸiÅŸik özelliklerine göre sınıflandırmasını isteyin. ÖrneÄŸin çatal, kaşık yemek yememiz için gerekli bir araçtır. Metal kaşık, plastik kaşık vb. sınıflandırılması gibi.

•  Yaprak, kozalak, taÅŸ, dal parçaları, kuÅŸ tüyü vb. nesneleri toplayarak biriktirmesine izin verin. Bu nesnelerin özellikleri hakkında çocuÄŸunuzla konuÅŸun.

•  ÇeÅŸitli nesnelere çocuÄŸunuzun dokunmasına izin vererek, bu nesnelerin sayıları (az yada çok oluÅŸları), nasıl kullanıldıkları ve benzer olup olmadıkları hakkında onunla nesnenin tüm özelliklerini açıklayarak konuÅŸun. Ona nesneyi tanıması için zaman tanıyın.

•  ÇocuÄŸunuza deÄŸiÅŸik dokuda nesneler vererek bunları keÅŸfetmesi için fırsat yaratın. ÖrneÄŸin; yumuÅŸak, sert, pürüzlü, kaygan, ıslak nesneler verin. Bu nesnelerin özelliklerini ve dokunulunca verdiÄŸi hissi, çocuÄŸunuzun anlayacağı dilde tanımlayın.

•  BebeÄŸiniz ile çevreye gezintiler yaparken, onun nesnelere dokunmasına izin vererek, büyük-küçük, sıcak-soÄŸuk, içinde-dışında gibi kavramları doÄŸal ortamda öÄŸrenmesini saÄŸlayın.

•  ÇocuÄŸunuzun çevresinde tanıdığı nesnelerin ÅŸekillerini kartona çizip keserek, bu ÅŸekillerin etrafında parmaklarını gezdirmesine fırsat verin. Åžeklin özelliklerini anlatın (ÅŸeklin bu kısmı, yuvarlak yada sivri vb.).

•  Aynı ÅŸekilleri farklı malzemeler kullanarak ikiÅŸerli setler olarak hazırlayın. ÇocuÄŸunuzdan bunlara dokunarak aynı malzeme ile yapılmış olanları eÅŸleÅŸtirmesini isteyin.

•  Farklı ÅŸekilleri tek bir malzeme kullanarak ve her ÅŸekilden iki tane olacak ÅŸekilde hazırlayın. ÇocuÄŸunuzdan aynı ÅŸekilde olanları eÅŸleÅŸtirmesini isteyin.

3-4 yaÅŸlarındaki çocuklar, kelime daÄŸarcıklarını hızla geliÅŸtirirler. Hem yeni sözcükler öÄŸrenir, hem de daha önce öÄŸrendikleri sözcükleri daha esnek kullanmaya baÅŸlarlar. Duygularını, düÅŸüncelerini, iliÅŸkilerini anlatabilirler. Kız çocukları, erkek çocuklara göre dili daha erken dönemde ve daha becerikli bir ÅŸekilde kullanırlar. 5-6 yaÅŸlarındaki çocukların dil kullanımı, bir yetiÅŸkininkine benzer, sosyal etkinliklerde konuÅŸma artmaktadır.

KonuÅŸmaya yeni baÅŸlayan görme yetersizliÄŸi olan çocuklar konuÅŸmalarında bir takım cümleleri anlamsız ÅŸekilde tekrar ederler. Bunun nedeni, çocuÄŸun saatlerce televizyon karşısında oturması gibi, iletiÅŸim anlamı taşımayan dil yaÅŸantılarına maruz kalmasıdır. Burada iÅŸitsel uyarım vardır, ancak çocuk için anlamlı iÅŸitsel girdiler/bilgiler yoktur. Bunun yerine az sayıda da olsa çocukla iletiÅŸim içindeyken ona dile iliÅŸkin girdiler/bilgiler vermek, dil geliÅŸimi açısından yararlıdır. Görme yetersizliÄŸi olan çocuklarda dil geliÅŸimini desteklemek için çocuÄŸun istek ve ihtiyaçlarını tahmin etmek yerine onun ifade etmesini beklemek, dokunduÄŸu nesnelerin isimlerini söylemek, bunlarla ilgili konuÅŸmak, çocuÄŸun yaptığı hareketleri betimlemek ve kavramları anlatmak yerine doÄŸrudan yaÅŸantılar saÄŸlamak gerekmektedir.

Görme yetersizliÄŸi olan çocuklarda çevrenin etkisiyle olgunlaÅŸma düzeyi deÄŸiÅŸken olabilir, bu da hareketlerin kazanılma sırasını, hızını ve düzeyini yavaÅŸlatabilir. Bu alanda yapacağımız yoÄŸun çalışmalar ve egzersizler ile çocuÄŸun yaşının gerektirdiÄŸi geliÅŸim düzeyine ulaÅŸması saÄŸlanabilir.

DoÄŸuÅŸtan görme engelli çocukların hareket geliÅŸimleri gecikmektedir. Bunun nedeni; oyun ve aktiviteler sırasında eÅŸyalara uzanma ve bulmada problem yaÅŸaması, her iki elini vücudunun önünde bir araya getirmede zorluk, hareket sırasında görsel uyaranların olmaması ve çocukların çevreden aldıkları uyaranların eksik olmasıdır.

Görme engelli çocuklar genelde gören yaşıtları gibi aynı zamanlarda emekleyemez ve yürüyemezler. Kas zayıflıkları nedeniyle fizik tedaviye ihtiyaç duyarlar. Bazı görme özürlü bebeklerde beyin özürlerinin de bulunması fizik tedavi almalarını gerektirir.

•  Tekmelemek için büyük deniz topları, fırlatma ve yakalama için küçük toplar vererek onunla oynayın.

•  Sandalye veya koltuÄŸa tırmanıp yanınıza oturması için ona yardım edin.

•  ÇocuÄŸunuzun koordinasyon geliÅŸimine yardımcı olması için; sandalye, üç tekerlekli bisiklet, oyuncak araba, sallanan at, salıncak vb. oyun araçlarını kullanmasına fırsat verin.

•  ÇocuÄŸunuzu sık sık çocuk bahçesine götürerek sallanma, tırmanma, kayma, dengede yürüme, merdiven inme-çıkma vb. etkinlikler yapmasına fırsat verin.

•  Bir kutu veya sepet içine oyuncaklarını, küçük eÅŸyalarını doldurup boÅŸaltmasını saÄŸlayın.

•  Masa yada muÅŸamba üzerinde oyun hamuru (plastrin) ile sıkma, yuvarlama ve deÄŸiÅŸik ÅŸekiller yaratma denemeleri yapmasına fırsat verin.

•  Ev dışı oyun alanlarında oynayabilmesi için özellikle kum havuzu bulunan yerleri tercih edin ve yanınızda kova, kürek, tırmık, elek gibi kum oyuncakları bulundurun.

Görme yetersizliÄŸi olan küçük çocuklara, konuÅŸurken diÄŸer kiÅŸiye bakma ve dikkat etme, baÅŸkalarını oyuna katılmaları için davet etme, birisi ile karşılaÅŸtıklarında önce o kiÅŸi ile el sıkışmalarını öÄŸretme, onların akranları tarafından daha fazla sosyal kabul görmelerine yardımcı olur. ÇocuÄŸa sosyal etkileÅŸimlerinde gösterebileceÄŸi davranışları öÄŸretme ve bunları yerleÅŸtirme, uygun olmayan davranışlarını ortadan kaldırma, çocuÄŸun kendini güvenli ve yeterli hissetmesini saÄŸlayarak sosyal geliÅŸimini olumlu yönde etkileyen yaklaşımlardır.

•  ÇocuÄŸunuza baÅŸarabileceÄŸi sorumluluklar verin (Örn: Masa hazırlanırken masaya tuzluk götürmesini istemek gibi). ÇocuÄŸunuz baÅŸarılı olduÄŸunda veya kendisinden beklenen davranışı yerine getirdiÄŸinde uygun ödüllerle onu ödüllendirin.

•  ÇocuÄŸunuz yanlış davranışlarda bulunduÄŸunda; hoÅŸlandığı etkinlikleri kısıtlayarak ve bunu neden yaptığınızı ona anlayabileceÄŸi ÅŸekilde anlatarak bu davranışını tekrarlamasına engel olun.

•  ÇocuÄŸunuzun doÄŸruları deneme-yanılma yoluyla öÄŸrenmesine fırsat verin. Bazen yanlış yapmasına sabır gösterin, yanlışını fark etmesini ve düzeltmesini saÄŸlayın.

•  Problem durumlarında çocuÄŸunuzu dinleyin. Onu dinlediÄŸinizi ve anladığınızı ona hissettirin.

•  ÇocuÄŸunuzun cinsellikle ilgili sorularına onun anlayabileceÄŸi ÅŸekilde cevap verin.

•  ÇocuÄŸunuzu ilgilendiren bütün konularda kararı onunla birlikte verin. Hangi yaÅŸta olursa olsun, her fırsatta onun fikrini sorun.

•  Çevreye gezintiler yaparak çevreyi gözlemlemesini ve sosyal kuralları yaÅŸayarak öÄŸrenmesini saÄŸlayın (alış veriÅŸ yapmak, eÄŸlenmek vb.).

•  ÇocuÄŸunuzla yapamayacakları üzerine deÄŸil, yapabilecekleri üzerine konuÅŸun.

Görebilen çocuklar özbakım alanındaki becerilerin çoÄŸunu, çevrelerindeki günlük yaÅŸam etkinliklerini gözleyerek kendiliklerinden öÄŸrenmektedirler. Görme yetersizliÄŸi olan çocuklar ise; bu becerileri kendi baÅŸlarına kazanamazlar. Bu nedenle çocuklara bu becerilerini geliÅŸtirebilmeleri için gerekli destek verilmeli, ancak özellikle bu yaÅŸ döneminde çocuÄŸun tüm bunları tek başına yapma isteÄŸi ve sosyal kabulü için bunun gerekliliÄŸi dikkate alınarak ihtiyaç duyduÄŸu düzeyde yardımda bulunulmalıdır. Ayrıca, çocuklara uygun malzemeler verilmeli, yeterli zaman tanınmalı, onlara karşı sabırlı olunmalı ve çabaları mutlaka ödüllendirilmelidir.

Görme yetersizliÄŸi olan çocuklar ilkokula geldiÄŸinde mantıklı bir düÅŸünce sisteminden yoksun olurlar. Çevre koÅŸulları ve uyarıcıların yetersiz oluÅŸu nedeniyle henüz sezgisel düÅŸünce basamağında bulunup eÅŸyaları ve nesneleri tek boyut üzerinde düÅŸünürler. EÅŸyaların ve nesnelerin ağırlık ve hacim deÄŸiÅŸmezliÄŸini, korunum ilkesine baÄŸlı bir biçimde düÅŸünme yeteneÄŸinden yoksundurlar. ÇocuÄŸun geliÅŸimine uygun eÄŸitim ortamları planlanıp desteklendiÄŸinde, iÅŸitme ve dokunma duyularını kullanarak nesnelerin fiziksel yapısında miktar, hacim, sayı vb. özelliklerinde deÄŸiÅŸme meydana gelmeyeceÄŸini anlarlar.

Çocukların zihinsel yapıları, problemleri zihinsel olarak çözebilecek olgunluÄŸa gelse bile bu dönemde bir problemin çözülmesi somut nesnelerle baÄŸlantılıdır. Anne-babalar ve eÄŸitimciler uygun model olup nesneleri somut olarak tanıtabilirlerse karmaşık problemleri çözmede iyi bir rehber olabilirler.

•  Basit ve anlaşılır kurallar koyun.

•  ÇocuÄŸun istek ve ihtiyaçlarını uygun koÅŸullarda ve zamanında karşılayın.

•  Çevresindeki olgu ve olayların farkında olabilmesi için yaÅŸantılar kazandırın.

•  Derslerinde, çocuÄŸun yetersiz kaldığı konularda, gerektiÄŸi kadar yardım edin.

•  Gereksiz bilgilerle çocuÄŸun ilgisini dağıtmayın.

•  ÖÄŸrendiÄŸi bilgileri pekiÅŸtirmesi için sorular sorun. Tekrar yaptırın. •  Temel kavram ve becerileri öÄŸrenmesi için planlı bir eÄŸitim ortamı düzenleyin.

•  Odasını toplama alışkanlığı kazandırın.

•  Kıyafetlerini kendisinin seçmesine izin verin.

•  Küçük alışveriÅŸler yapmasına izin verin.

•  Sorumluluklar vererek davranışlarını izleyin, olayların baÅŸlangıç ve sonucunu birlikte deÄŸerlendirin.

•  Basit problemleri çözmesine izin verin.

Görme yetersizliÄŸi olan çocukların görsel uyarıcılardan yeterince yararlanamaması taklit ve ifade gücünü azaltır. OluÅŸan bu farkı diÄŸer duyularını yoÄŸun bir ÅŸekilde kullanarak telafi eder. Yine görsel girdilerin yetersizliÄŸinden dolayı çevresinde olan olayların ipuçlarını yakalaması konusunda zorlanacağından, olayların nedenleri ve sonuçları hakkında bilgi sahibi olması zorlaşır. Bu nedenle görme engelli çocuklara çevresinde olan olayların nedenleri oluÅŸ ÅŸekilleri ve sonuçları hakkında betimleme yapılarak bilgi verilmeli, olayları detaylarıyla anlatması için ortam yaratılmalıdır.

Bebeklik ve okul öncesi dönemlerde olduÄŸu gibi bu dönemde de çeÅŸitli deÄŸiÅŸiklikler, geliÅŸmeler meydana gelir. Geç çocukluk döneminde çocuk, bireyselleÅŸmenin adımlarını atarak bir birey olarak toplumda yer almaya baÅŸlar.

Ä°lkokulun ilk üç sınıfında çocukların büyümesinde gittikçe yavaÅŸlama görülmektedir. DoÄŸuÅŸtan gelen ve ilk çocukluk yıllarında da devam eden erkek çocukların, kız çocuklarına kıyasla biraz daha iri görünmeleri bu sınıflarda da devam eder. Bu dönemde ağırlık artışı da boy uzaması gibi yavaÅŸtır. Ä°lkokulun son yıllarına doÄŸru kız çocuklarının ergenliÄŸe girmesi nedeniyle ağırlıkları ve geliÅŸimleri erkek çocuklarına göre daha hızlıdır. Hareket becerilerinde her iki cinste de geliÅŸmeler gözlenir. Büyük ve küçük kasları sportif etkinliklere ve oyunlara katılabilecek olgunluÄŸa eriÅŸmiÅŸtir. Erkek çocukların ince motor koordinasyonunda sorunları vardır.

Görme yetersizliÄŸi olan çocuklarda kız ve erkek cinsiyetine uygun olarak boy ve ağırlık artış hızı 7-11 yaÅŸ çocuklarının fiziksel geliÅŸim özellikleri ile ölçülür. Ancak görme yetersizliÄŸinden fazlaca etkilenen ve gerekli uyarıcıların yetersiz veya zamanında verilememesi durumunda farklılıklar gözlenebilir.

Bu dönemde çocuk sürekli canlı ve hareketlidir. Sokakta oynanan oyunlara karşı isteklidir. ÇocuÄŸun sokakta oynanan hareketli oyunlara katılması ve baÅŸarılı olabilmesi için; gereken bedensel olgunluÄŸa eriÅŸmesi, kendine fırsat tanınması, deneyim kazanması ve kendine güvenmesi fiziksel geliÅŸiminde istenilen davranışları göstermesi için önemlidir.

Görme yetersizliÄŸi olan çocukların kaba motor ve ince motor geliÅŸimlerinde sinir sistemine baÄŸlı gerilikler gözlenebilir. Uygun görülen fizik hareketlerinin tekrarı ve planlı bir eÄŸitimle ince ve kaba motor becerilerinin daha aktif duruma ulaÅŸması saÄŸlanabilir (ÖrneÄŸin,hamurla oynama, tırmanma merdivenini kullanma gibi).

ÇocuÄŸun okula gitmesiyle birlikte sosyal davranışlarında büyük bir geliÅŸme olmuÅŸtur. ArkadaÅŸlar ve öÄŸretmenin çocuk üzerindeki etkisi artarken anne-babanın etkisi giderek azalmaya baÅŸlamıştır. Yaptığı iÅŸler için beÄŸeni toplamak, arkadaÅŸları ve yetiÅŸkinler tarafından takdir edilmek bu dönemdeki çocukların gereksinimleri arasındadır. Aksi halde yaptıklarının deÄŸersiz olduÄŸuna inanmakta ve aÅŸağılık duygusuna kapılmaktadır. Yetersizlik ve aÅŸağılık duygusu bu dönemdeki en büyük problemdir. Takdir görmeyen, güven duygusu geliÅŸtirilmeyen çocuklarda aÅŸağılık duygusu geliÅŸir, çevre ile saÄŸlıksız iliÅŸkiler kurmalarına, uyum güçlüÄŸü çekmelerine ve gelecekteki öÄŸrenmelerini olumsuz etkilemesine neden olur.

Çocuklara verilecek sorumluluklarla baÅŸarılı olabilecekleri alanlarda kendisini denemesine fırsat verilir. “Ben baÅŸarılıyım” inancı ile kiÅŸilik geliÅŸimi olumlu etkilenen çocuk, bir sonraki geliÅŸim dönemine güvenle girer.

Görme yetersizliÄŸi olan çocukların saÄŸlıklı bir kiÅŸilik geliÅŸtirmesi, çevresiyle uyum içerisinde olması, topluma kaynaÅŸması için temel ve fiziksel ihtiyaçlarının zamanında karşılanması gerekir. Ä°htiyaçları zamanında karşılanan çocuk güvenli, huzurlu, çevresiyle uyumlu bir kiÅŸilik geliÅŸtirir.

Anne-babalar ve öÄŸretmenler çocuÄŸun içinde bulunduÄŸu geliÅŸim özelliklerini dikkate alıp onunla doÄŸru iletiÅŸim ve etkileÅŸim kurarak çocuÄŸun kiÅŸilik ve sosyal geliÅŸiminde belirleyici olabilirler. Düzenlenecek planlı öÄŸrenme-öÄŸretme ortamıyla çocuk bir sonraki geliÅŸim evresine olumlu yaÅŸantılar ve güvenle hazırlanır.

0-6 yaÅŸ döneminde görme yetersizliÄŸi olan çocuÄŸun ailesinin yaÅŸantısı, sosyo-ekonomik ve kültürel yapısı onun, kiÅŸilik ve sosyal geliÅŸimi üzerinde etkili olmaktadır (çocuÄŸun yetersizliÄŸinin aile tarafından kabul görmesi, ailenin bilinçlendirilmesi ve yapılacakları araÅŸtırarak harekete geçmesi vb).

Ergenlik zihinsel geliÅŸim soyut iÅŸlemler döneminin baÅŸladığı süreç olarak kabul edilir. Yani uzay, ölüm gibi kavramların geliÅŸtiÄŸi dönemdir. Soyut düÅŸüncenin ön koÅŸulu beyin ve beden koordinasyonun olgunlaÅŸmasıdır. Bunu izleyen süreçte ergenin yaÅŸantısının zenginliÄŸi, sosyalleÅŸme süreci, zihinsel geliÅŸimin temelini oluÅŸturur.

Bu özellik onun geleceÄŸe yönelik olarak düÅŸünme yeterliliÄŸini arttırır, geliÅŸtirir. Hayal gücü ergenlik döneminin diÄŸer zihinsel özellikleri arasında yer alır. Yaratıcı düÅŸünme ve hayal gücünün birleÅŸmesiyle ergen, yeni tasarımlar, kurgular oluÅŸturarak çok deÄŸiÅŸkenli ve olasılıklı düÅŸünme alışkanlığı geliÅŸtirir. ErgenliÄŸin son dönemi olarak kabul edilen 17-18 yaÅŸ bu dönemin olgunlaÅŸma sürecidir.

Ergenlik döneminde kiÅŸide soyut düÅŸünebilme yeterlilikleri geliÅŸir. 7-12 yaÅŸlarında çocuÄŸun gösterdiÄŸi performans, verilen uyarıcılar, planlanmış eÄŸitim ortamları; çocuÄŸun ergenlik dönemindeki zihinsel geliÅŸiminde etkili olacaktır. Özellikle görme duyusu geliÅŸmemiÅŸ çocuklarda somut düÅŸünceden soyut düÅŸüncelere geçiÅŸte temel bilgiler güçlü deÄŸilse soyut düÅŸünceleri, davranışları, kavramları anlaması zorlaÅŸacaktır, dolayısıyla geliÅŸimi yaşıtlarından geride kalacaktır.

Anne babaların görme yetersizliÄŸi olan gence verebilecekleri en büyük destek; yorulmadan, inançlarını kaybetmeden, mümkün olduÄŸu kadar iÅŸitme ve dokunma duyularını ön plana çıkararak çocuklarının yanlarında olup onları eÄŸitim öÄŸretimde desteklemeleridir.

Ä°nsanın hayatındaki ikinci hızlı büyüme devri bu çaÄŸda baÅŸlar. Kızlar ile erkekler arasındaki büyüme farkı en çok kendini bu çaÄŸda gösterir. Kemikler henüz yumuÅŸaktır. Ağır iÅŸlere karşı dayanıksızdır. Organlar arasında düzenli bir koordinasyon kurulamadığı için ergen bu yaÅŸlarda oldukça beceriksizdir. Bu çağın en büyük özelliÄŸi hızlı bir geliÅŸme oranı ile birlikte kızların ve erkeklerin buluÄŸa ermeleridir.

Görme engellilerin fiziksel geliÅŸimi de aynı süreci izler. Görme duyusundaki herhangi bir problem çocuÄŸun fiziksel geliÅŸimini direk etkilemediÄŸi için geliÅŸiminde fark görülmez. Ancak yetersizliÄŸe dayalı olarak bazı çocuklarda sinir sisteminin etkilenmesi kas ve sinirlerde geliÅŸim bozuklukları oluÅŸturur, hareket becerilerinde geriliÄŸe neden olabilir. Bunu önlemek amaçlı fizik tedavi programları düzenlenebilir, ayrıca destek eÄŸitim programlarıyla geliÅŸimdeki gerilik önlenebilir.

Testisler ve penis büyüme baÅŸladıktan bir yıl sonra cinsiyet organları çevresinde koltuk altı ve yüzde kıllanma ortaya çıkar. 16-17 yaÅŸlarında sakallar çıkar, yaÄŸ ve ter bezleri büyür bunun etkisi yüzde yaÄŸlanma ve sivilcelenmeye neden olur. Kaslar gövde ve bacaklardan fazla geliÅŸir. Bir süre kollar ince kalır, boy ağırlık atılım yaptığında diÄŸer geliÅŸmelerde bunu eÅŸlik eder.

Ses deÄŸiÅŸikliÄŸi erkekler 13 yaÅŸta baÅŸlayıp 16 yaşına kadar sürer. 12-14 yaÅŸları arasında göÄŸüs baÅŸlarında kabarma ve sertlikler ortaya çıkar. Bunun nedeni meme bezlerinin büyümesidir, geçicidir. Sertlik daha sonra kaybolur.

Kalça ve göÄŸüsler önce geliÅŸir. Kalçalar büyür ve yuvarlaklaşır. Ay hali baÅŸladıktan sonra göÄŸüsler geniÅŸler, meme bezleri geliÅŸir. Kalça ve göÄŸüsler geliÅŸtikten sonra cinsel bölge kıllanması baÅŸlar. Ä°lk ay halinden hemen önce yada sonra ses deÄŸiÅŸikliÄŸi gerçekleÅŸir. Çocuksu derin melodili bir ses haline gelir. 12-15 yaÅŸlarında ise geliÅŸir.

Cinsel geliÅŸimde görülen bu özellikler görme engelli çocuklarda da bireysel ayrılıklar gözetilerek farklı zaman dilimlerinde ortaya çıkarak belginleÅŸir. Görme engelli çocuklarda cinsel duyuların uyarılmasında “iÅŸitme, dokunma, koklama” duyuları önemli rol oynar. Görme gücünden yoksun olan kiÅŸi karşı cinsten ancak bu kanallar yoluyla uyarıcı etkiler algılayabilmektedir. Bu yüzden dokunma, koklama ve iÅŸitme ile ilgili uyaranların cinsel duyguların ayaklanmasında ve doyurulmasında görenlerden fazla rol oynadığı düÅŸünülebilir.

Gençlik çağı bağımsızlık çağıdır, genç evden kopar çevreye yönelir. Spora ilgi artar. GeliÅŸen kaslarını çalıştırmak, enerjisini boÅŸaltmak için en uygun araç spordur. Sporun herhangi bir dalında kazanacağı baÅŸarı güven duygusunu arttırır. Daha da önemlisi toplu sporlar gence yaşıtlarıyla kaynaÅŸma fırsatı verir. Onların bağımsızlık çabasında oluÅŸları, sorunlarının benzerliÄŸi, kümeleÅŸmeye yol açar. Ana-babasından kopma eÄŸilimi onu yalnız bırakmıştır. Bu boÅŸluÄŸu yeni yakınlıklar ve iliÅŸkiler kurarak doldurmak ister. Yaşıtlarının davranışlarını giyim kuÅŸam ve beÄŸenilerini benimser. Onlar gibi argo konuÅŸur ve kendine dert ortağı seçer. ArkadaÅŸ kümesi içinde baÄŸlılığa ve dayanışmaya önem verir. Genç, gurupta kalmak için kendini arkadaÅŸlarının etkisine bırakır. Evde arkadaÅŸlarının eleÅŸtirilmesini tepki ile karşılar. Anne-baba ise gencin kötü arkadaÅŸlara uyup baÅŸtan çıkacağından korkar. KuÅŸkusuz gençlik çağında ortaya çıkan deÄŸiÅŸikliklerin tümü olumsuz deÄŸildir. Ruhsal alanda yaÅŸanan çalkantı yanında pek çok olumlu geliÅŸme gözlenir. Gencin düÅŸünme yeteneÄŸinde önemli bir sıçrama olur. Soyut kavramları daha iyi anlar ve kullanır. Ä°lgi alanı geniÅŸler ve çeÅŸitlilik kazanır. Ä°leride seçeceÄŸi meslek ile ilgili konulara eÄŸilir. Bir ÅŸeyler yapmak, baÅŸarılı olmak, kendini kanıtlama eÄŸilimi güçlenmiÅŸtir. Toplumsal olaylara ilgi artar. Toplumsal konularda görüÅŸler ileri sürer.

Bu dönemde birey hayatı anlar. Davranışlarını buna göre ÅŸekillendirir.

Görme yetersizliÄŸi olan çocukların sosyal geliÅŸiminde gecikme olduÄŸu ve yaşıtlarıyla daha az vakit geçirdikleri gözlenmektedir. Bunun nedenlerinden biri görme yetersizliÄŸi olan çocukların çevreden gelen uyarıcıları almada zorlandıkları, bir diÄŸeri ise çevreyle iletiÅŸim ve etkileÅŸim kurmada yaÅŸanan zorluklardır. Görme yetersizliÄŸi olan çocukların yakın çevresi ve arkadaÅŸ grubunda kabul görmeleri, toplumla bütünleÅŸmeleri bakımından önem taşır. Anne babalar gencin görme yetisinin olmamasından veya az olmasından dolayı çevreden gelebilecek zararlardan korkarlar, çocuklarının tehlikelerden korunamayacaklarını düÅŸünerek kendilerine bağımlı olmalarını isterler. Soysal geliÅŸimin temeli olan bağımsızlık ilkesi anne baba tarafından engellendiÄŸi için gencin sosyalleÅŸme süreci uzamaktadır. Bu durumun önlenmesi için anne babanın korumacı tutum yerine gencin de katılımının saÄŸlandığı demokratik tutum ve davranış benimsenmelidir.

Bu dönemdeki ergenler duygu ve düÅŸüncelerini inançla savunur. Haksızlıklara karşı acımasız bir durum takınır. YaÅŸama gerçeklere pek aldırmadan toplum düzeni birden deÄŸiÅŸsin eÅŸitsizlikler ortadan kalksın ister. Hakça bir düzenden doÄŸruluktan eÅŸitlikten yanadır. BaÅŸlangıçtaki hiçbir ÅŸeyi beÄŸenmeyen tutumu giderek yerinde eleÅŸtirilere ve yorumlara dönüÅŸür. Kısacası ilk gençlik çağı fırtınalı bir dönemdir. Genç kendi kendisiyle çevresiyle sürekli bir savaÅŸ içerisinde görülür. Bu çeliÅŸkili duruÅŸ ve davranışlar bu dönem için olaÄŸan sayılır. Ancak kimi gençte bu dönem gürültülü geçer. Kimisi de daha az çalkantılı atlatır. Genç ergen duygusal açıdan dengesizdir. Bu yaÅŸta dengesizlik son haddine ulaÅŸmıştır. GözyaÅŸları aniden yerini kahkahaya bırakır. Kendine güven güvensizliÄŸe, bencillik vericiliÄŸi, umut umutsuzluÄŸa dönüÅŸmüÅŸtür. Bu dalgalanmalar kiÅŸiler arası iliÅŸkilerde kendini gösterir, özellikle karşı cinse arkadaÅŸlıklarda sık rastlanır.

Görme yetersizliÄŸinden etkilenmiÅŸ olan genç duygusal ifadelerini dışa vurmakta ve dış uyaranları anlamakta farklı yöntem kullanır. ÖrneÄŸin görme engelli genç için dokunmak; tanımak ve hissetmektir. ÇocuÄŸa bilinçsiz konulan engeller onun içe dönük yada abartılı davranışlar geliÅŸtirmesine neden olur. Duygu iniÅŸ çıkışları daha yoÄŸun yaÅŸanır, çok deÄŸiÅŸkendir, ilgi ve sevgiye ihtiyacı vardır. Sevgi gören genç güven duygusunu geliÅŸtirerek istenilen davranış deÄŸiÅŸikliklerini göstermede daha baÅŸarılıdır.

Yapılacak kaynaÅŸtırma eÄŸitim programları ve etkinlikleri ergenin çevre ile kuracağı iletiÅŸim ve etkileÅŸimlere hazır olmasını saÄŸlar. Duygu bozukluÄŸunu en aza indirir.