hd porno porno hd porno porno

YET─░┼×K─░NL─░K PS─░KOLOJ─░S─░-8

1.290 okundu

─░─░─░. ORTA YILLARDA TOPLUMSAL YA┼×AM

Gen├ž yeti┼čkinlikte oldu─ču gibi orta ya┼čl─▒l─▒kta da, ki┼činin ba┼čta gelen
iki b├╝y├╝k sorumlulu─čundan biri, benli─činin i├ž d├╝nyas─▒n─▒ d├╝zenlemek,
di─čeri de bir d─▒┼č d├╝nya ├Ârg├╝tlemektir. Bu d─▒┼č d├╝nya aile, i┼č ve
toplumsal ├ževreden olu┼čmaktad─▒r.

:::::::::::::::::

1. Aile

Gen├ž yeti┼čkinlik d├Ânemi incelenirken, e┼č se├žimi, ailenin kurulu┼ču,
kar─▒-koca rollerinin benimsenmesi, ilk ├žocu─čun do─ču┼ču ve anababa
rol├╝ ├╝zerinde durulmu┼čtu. Bu b├Âl├╝mde de orta yeti┼čkinlik y─▒llar─▒n─▒n
aile ya┼čam d├Âng├╝s├╝ incelenecektir. ├çocuklar─▒n yeti┼čtirildi─či bu d├Ânem
ailenin ayn─▒ zamanda en ├žok u─čra┼č verdi─či d├Ânemdir. Yeti┼čen ├žocuklar─▒n
aileye y├╝kledi─či ekonomik y├╝k olduk├ža b├╝y├╝kt├╝r. Aileyi ge├žindiren
ki┼či kazanc─▒n─▒n en y├╝ksek d├╝zeyine ancak 45-50 ya┼člar─▒ aras─▒nda
ula┼čabilmektedir. Aileye ├žocuklar─▒n kat─▒lmas─▒ ekonomik y├╝k├╝
artt─▒rd─▒─č─▒ gibi harcanan zaman─▒ da artt─▒rmakta, anababaya oturup ba┼čba┼ča
konu┼čacak zaman b─▒rakmamakta, yorgunluk ve ileti┼čimsizlik cinsel
ya┼čamlar─▒n─▒ da etkilemektedir. Bu a─č─▒r y├╝k├╝n alt─▒ndan ancak anababa
olman─▒n sorumlulu─ču ve ├Âzverisi ile kalk─▒labilmektedir.

Yeti┼čkinlikteki aile ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝n evreleri ve bu evrelerde
ge├žen y─▒llar Tablo 17’de g├Âsterilmi┼čtir.

Okul ├ža─č─▒nda ├žocuklar─▒ olan ailelerde ├žocuk, okul, sokak, kom┼ču
ili┼čkilerini ya┼čayarak b├Âylece yeni ya┼čam alanlar─▒na girmektedir. ├çocuk
yeni ├ževrelerde yeni deneyimler edinirken aile de onun gidi┼č
geli┼člerindeki g├╝veni sa─člamaya ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Bu d├Ânemde aileler
okul ve e─čitim konusunda da olduk├ža bilgi ve g├Âr├╝┼č sahibi olurlar. Ergen
├žocu─ču olan ailede ise ergenlik, hem aile hem de ├žocuk i├žin en zor
d├Ânemlerden biridir. Ergen, ailenin ├žocukluktan beri telkin etti─či pek
├žok kural─▒ s─▒namaya ba┼člar. Aile ergene hem duygusal destek sa─člamak,
hem de belirli s─▒n─▒rlar i├žinde ba─č─▒ms─▒zl─▒k vermek aras─▒ndaki nazik
dengeyi tutturabilmek zorundad─▒r. Bu d├Ânemde baba d─▒┼čarda i┼čiyle
u─čra┼čmaktad─▒r, ergen de ├žo─ču zaman evin d─▒┼č─▒ndad─▒r. Anne ise evdedir
ve ├žok ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Yorgun anne ve baban─▒n kar─▒koca ili┼čkisi epeyce
zorla┼čm─▒┼čt─▒r ve bunal─▒m evrelerinden ge├žmektedir. Evlili─čin ilk y─▒llar─▒
gibi 40-45 ya┼člar aras─▒ da bo┼čanmalar─▒n en ├žok oldu─ču d├Ânemdir. Ailenin
yerle┼čtirme merkezi olarak i┼člev g├Ârd├╝─č├╝ sonraki d├Ânemde ├žocuklar
evlenerek ya da i┼če girerek evden ayr─▒lmaktad─▒rlar. ├çocuklar
evde olmad─▒─č─▒ndan anababa birbiri i├žin sadece kar─▒koca rol├╝n├╝ oynamak
durumundad─▒r. Baban─▒n mesle─činin doruk noktas─▒nda olmas─▒, annenin
evde yaln─▒z kalmas─▒ ve bu arada menopoza girmesi nedeniyle ailede
zor g├╝nler ya┼čanabilir. Anababal─▒k sonras─▒ aile ya da “bo┼č yuva”
├žocuklar─▒n yerle┼čtirilmelerinden emeklili─če kadar ge├žen s├╝rede ya┼čan─▒r
ve a┼ča─č─▒ yukar─▒ 15 y─▒l s├╝rer. Kar─▒koca sonunda ba┼čba┼ča kalm─▒┼č, ailenin
ekonomik durumu rahatlam─▒┼čt─▒r. Kimileri i├žin bu d├Ânem evlili─čin
ilk y─▒llar─▒na d├Ân├╝┼č gibidir, kimileri i├žinse bir s─▒k─▒nt─▒ ve ├ž├Âk├╝nt├╝ d├Ânemi
olabilir. Bu d├Âneme ula┼čm─▒┼č aile iki g├Ârevle y├╝kl├╝d├╝r: Kendi
ya┼čl─▒ anababalar─▒na bakmak ve kendi ├žocuklar─▒n─▒n ├žocuklar─▒na b├╝y├╝kbaba,
b├╝y├╝kanne olmak.

Tablo 17

Yeti┼čkinlikte Aile Ya┼čam D├Âng├╝s├╝ Evreleri

Evreler – Y─▒llar

1. Evli ├žift (├žocuksuz) – 2 y─▒l

2. ├çocuklu aile (ilk ├žocuk. do─čum-30 ay) – 2.5 y─▒l

3. Okul├ža─č─▒ ├Âncesi aile (ilk ├žocuk. 30 ay-6 ya┼č) – 3.5 y─▒l

4. Okul├ža─č─▒ ailesi (ilk ├žocuk. 6-13 ya┼č) – 7 y─▒l

5. Ergen ├žocuklu aile (ilk ├žocuk. 13-20 ya┼č) – 7 y─▒l

6. Yerle┼čtirme yeri olarak aile (ilk ├žocu─čun ayr─▒lmas─▒ndan
son ├žocu─čun ayr─▒lmas─▒na kadar) – 8 y─▒l

7. Orta ya┼čl─▒ anababalar (bo┼č yuvadan emeklili─če kadar) – 15 y─▒l

8. Aile ├╝yelerinin ya┼članmas─▒ (emeklilikten e┼člerin ├Âl├╝m├╝ne
kadar) – 10-15 y─▒l

Kaynak: E.G.Duvall, Family Development, 1971, aktaran Schiamberg
ve Smith, 1982.

Neugarten ve Weinstein, orta s─▒n─▒ftan 50-60 ya┼člar─▒ndaki deneklerde
b├╝y├╝kbaba ve b├╝y├╝kanne olma doyumunu ve bi├žimlerini ara┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.
Bulgular, deneklerin d├Ârtte ├╝├ž├╝n├╝n b├╝y├╝k-anababal─▒ktan doyum
bulduklar─▒n─▒, ├╝├žte birinin ise rahats─▒zl─▒k ve d├╝┼čk─▒r─▒kl─▒─č─▒ ya┼čad─▒klar─▒n─▒
g├Âstermektedir. Bu rol├╝n anlam─▒ deneklerce farkl─▒ yorumlanmaktad─▒r.
Kimileri bu rol├╝ bir t├╝r biyolojik yenilenme (torunlar─▒nda yeniden
gen├žle┼čme) ya da biyolojik s├╝reklilik (aile ├žizgisinin s├╝rmesi) olarak
g├Ârmektedir; kimileri bu rol├╝n bir t├╝r duygusal doyum olana─č─▒
verdi─čini belirtmektedir (i┼č g├╝├ž y├╝z├╝nden ge├žmi┼čte kendi ├žocuklar─▒na
veremedi─čini ┼čimdi torunlar─▒na vermek). Kimileri torunlar─▒ i├žin kaynak
insan olduklar─▒ duygusunu ta┼č─▒rken, di─čerleri de ├žocuklar─▒ndan elde
edemediklerini torunlarından bulmayı ummaktadırlar. Çok sayıda
olan kimileri de torunlar─▒ndan olduk├ža uzakt─▒rlar (“├žok g├╝zel bir olay
ama hi├ž vaktim yok!”).

Neugarten ve Weinstein 5 t├╝r b├╝y├╝kanababal─▒k bi├žimi saptam─▒┼člard─▒r:
a) Keyif arama ili┼čkisi: Torunlar─▒yla sadece sevmek i├žin ilgilenirler,
onlar─▒n bak─▒m─▒ndan ve yeti┼čtirilmesinden sorumlu olmazlar. b)
Resmi ili┼čki: ─░li┼čki ├žok azd─▒r, sadece belirli g├╝nlerde bulu┼čmayla s─▒n─▒rl─▒
kal─▒r. c) Vekil anababa olma ili┼čkisi: ├ľl├╝m, ayr─▒lma, bo┼čanma
gibi nedenlerle torunlara bakmay─▒ ├╝stlenmek s├Âz konusudur. d) Ailenin
sa─čduyusu olma ili┼čkisi: B├╝y├╝kanne ya da baban─▒n beceri ve deneyimlerinden
yararlanma, ak─▒l isteme ili┼čkisidir. e) Uzak ili┼čkiler: Toplumsal
ya da co─črafi a├ž─▒dan aralar─▒nda uzun mesafe olanlar─▒n ili┼čkisidir.

:::::::::::::::::

2. ─░┼č ve Meslek

Aile ve i┼č ya┼čam─▒n─▒n birbiriyle s├╝rekli etkile┼čim i├žinde olan sistemler
oldu─ču daha ├Ânce belirtilmi┼čti. Aile ya┼čam d├Âng├╝s├╝ gibi bir de
i┼č ya┼čam─▒ d├Âng├╝s├╝ oldu─ču daha ├Ânce a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒. Kimmel (1974), tipik
bir i┼č ya┼čam─▒ d├Âng├╝s├╝nde ├╝├ž b├╝y├╝k d├Ân├╝m noktas─▒ oldu─čunu belirtmektedir:
─░┼če giri┼č, ilerleyen y─▒llar, emeklilik.

A. ─░┼če girme ve i┼čte ilerleyen y─▒llar

─░┼če girme bir meslek se├žimi s├╝recinin ard─▒ndan ula┼č─▒lan d├Ân├╝m
noktas─▒d─▒r ve gen├ž yeti┼čkinlik y─▒llar─▒nda ya┼čan─▒r. ─░┼č ya┼čam─▒n─▒n ilerleyen
y─▒llar─▒nda bir d├Ân├╝m noktas─▒ ve bir bunal─▒m daha ortaya ├ž─▒kar. Bu
bunal─▒m bir bak─▒ma i┼če giri┼čte ya┼čanan bunal─▒ma benzer. Orta y─▒llarda
birey gelecekteki olanaklar─▒n─▒ de─čerlendirdi─či bir noktaya gelir. Bu
bunal─▒m─▒n i┼če giri┼čteki bunal─▒mdan fark─▒ “kariyer saati”ne dayanmas─▒ndan
do─čar. Bu saat “toplumsal saat”e benzer ve bireyin meslekte
tam saatinde oldu─čuna ya da zaman─▒n gerisinde kald─▒─č─▒na ili┼čkin ├Âznel
duygusunu dile getirir (ilk kitab─▒n─▒ elli ya┼č─▒ndan sonra yazmaya ba┼člayan
├Â─čretim ├╝yesinin duygular─▒ gibi). Birey, orta y─▒llarda 45-55
ya┼člar─▒ aras─▒nda emeklilikten ├Ânce ka├ž y─▒l─▒ kald─▒─č─▒n─▒n birden fark─▒na
var─▒r ve ama├žlar─▒na ula┼čmadaki h─▒z─▒n─▒ de─čerlendirir. E─čer olduk├ža geride
kalm─▒┼čsa ya da ama├žlar─▒ ger├žek├ži de─čilse, ├žok ge├ž kalmadan i┼čini
de─či┼čtirmeye ya da ama├žlar─▒n─▒ daha ger├žek├ži k─▒lmaya karar verir. Orta
y─▒llarda insanlar ya┼čam ├žizgileri ile meslek ├žizgileri aras─▒nda s─▒k─▒ bir
ili┼čki oldu─čunu alg─▒larlar. Meslek beklentileri ile meslek ba┼čar─▒lar─▒
aras─▒ndaki farkl─▒l─▒k ya┼č─▒n -ya┼članman─▒n- fark─▒na var─▒lmas─▒na neden
olur. Orta y─▒llarda meslek ama├žlar─▒n─▒n de─čerlendirilmesinin yan─▒s─▒ra,
Neugarten’in belirtti─či gibi, ba┼čar─▒, yeterlilik, denetim alt─▒na alabilme
duygusu da s├Âz konusudur. Orta y─▒llarda ba┼čar─▒l─▒ olanlar ge├žmi┼č
deneyimlerinden kaynaklanan ├žok geli┼čmi┼č bir karar verme yetene─čine
de sahiptirler. Neugarten’in ba┼čar─▒l─▒ deneklerinden ├žok az─▒ yeniden
gen├ž olmak istediklerini s├Âylemi┼člerdir. Ya┼čam d├Âng├╝s├╝n├╝n orta y─▒llar─▒nda
ya┼čanan bu olaylarda yine bir benlik de─či┼čimi s├Âz konusudur.
Genel olarak, meslek basamaklar─▒nda her yeni ad─▒m, yeni bir ├ževre getiren
her terfi, yeniden toplumsalla┼čmay─▒ gerektiren her yeni i┼č benlikte
de─či┼čimlere neden olur ve bu de─či┼čimler her zaman yeni benlikle
i├žsel benli─čin b├╝t├╝nle┼čme s├╝recini harekete ge├žirir.

B. Emeklilik

Emeklilik orta y─▒llardan ya┼čl─▒l─▒─ča ge├ži┼či belirleyen toplumsal bir
d├Ân├╝m noktas─▒ oldu─ču i├žin yeti┼čkin geli┼čiminde ├Ânemli bir a┼čamad─▒r.
Emeklilikteki ge├ži┼č erinlikteki ge├ži┼če benzetilebilir; ancak, erinlikte
biyolojik etkenlerin a─č─▒r basmas─▒na kar┼č─▒l─▒k, emeklilikte toplumsal etkenler
daha ├Ânemlidir. Emeklilik ayr─▒ca, ├žal─▒┼čman─▒n sona ermesiyle
bo┼č zaman d├Âneminin ba┼člamas─▒n─▒ da belirler.

Carp’a g├Âre emeklilik olgusunun ├╝├ž temel y├Ân├╝ vard─▒r: Olay,
stat├╝ ve s├╝re├ž olarak emeklilik. Emeklilik her ┼čeyden ├Ânce bir ge├ži┼č
noktas─▒n─▒ g├Âsteren bir olayd─▒r. ├ťretimin artmas─▒ emeklilik ya┼č─▒n─▒ indirmekte,
ya┼čam s├╝resinin uzamas─▒ da emeklilik s├╝resinin uzamas─▒na neden
olmaktad─▒r. Bir toplumsal konumdan di─čerine bu ge├ži┼č bir t├╝r ge├ži┼č
t├Âreniyle de belirlenebilir, kimilerinin emekliye ayr─▒l─▒┼č─▒ bas─▒na da
yans─▒yabilir. Yine de emeklilik kesin bir toplumsal anlam─▒ olmayan
bir toplumsal olayd─▒r; anlam─▒ daha ├žok bireyin toplumsal ya┼čam alan─▒
ile s─▒n─▒rl─▒d─▒r. ├ľte yandan, emeklilik bir stat├╝ olarak da
de─čerlendirilebilir. Emeklilik olay─▒n─▒n ard─▒ndan birey, kendine ├Âzg├╝ rolleri,
beklentileri ve sorumluluklar─▒ olan yeni bir toplumsal konuma ge├žer. Bu
de─či┼čim ├╝stlenilen rollerde ve ya┼čam standard─▒nda bir d├╝┼č├╝┼č├╝ de i├žerir.
Bu nedenle, emekli stat├╝s├╝ne ge├ži┼č toplumsal konumda olumsuz bir
de─či┼čimdir. Azalan rollere ve artan bo┼č zamana kar┼č─▒n toplumsal de─či┼čim
olumsuz y├Ândedir. Buna kar┼č─▒l─▒k, emeklilik i├žin gerekli ├žal─▒┼čma
s├╝resinin azalmas─▒ ve ya┼čam s├╝resinin uzamas─▒ nedeniyle bu stat├╝de
ya┼čayanlar─▒n say─▒s─▒ da gittik├že artmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla, gelecekte
emeklilik stat├╝s├╝n├╝n daha doyurucu olmas─▒ beklenebilir. Toplumun
b├╝t├╝n ya┼člar i├žin bo┼č zaman etkinliklerine verdi─či ├Ânem artt─▒k├ža,
emekli insanlar ├ževrelerine yararl─▒ yeni roller ├╝stlendik├že emeklili─čin
toplumsal de─čeri de y├╝kselecektir. Emeklilik bir s├╝re├ž olarak da kabul
edilebilir. Bu s├╝re├ž yeni stat├╝ye haz─▒rlan─▒lmas─▒n─▒ ve bu stat├╝
de─či┼čikli─činin getirdi─či yeniden toplumsalla┼čmay─▒ i├žermektedir. Bu bak─▒┼č
a├ž─▒s─▒ndan, emeklilik s├╝recindcki biyolojik, psikolojik ve toplumsal
etkenlerin ├Ânemi vurgulanabilir. Bu s├╝reci anlamak, sadece olay─▒n etkisini
de─čil, ayn─▒ zamanda bireyin ├Âzelliklerini, ge├žmekte oldu─ču yeni
stat├╝n├╝n ├Âzelliklerini de anlamay─▒ gerektirir.

a. Biyolojik Etkenler. Emekliye ayr─▒lmada biyolojik etkenlerin
├Ânemli bir pay─▒ vard─▒r. Emeklilerin hemen hemen yar─▒s─▒ k├Ât├╝
sa─čl─▒k ko┼čullar─▒ nedeniyle emekliye ayr─▒lm─▒┼č ki┼čilerdir. En k├Ât├╝s├╝ de,
bu ki┼čilerin ayn─▒ nedenle bo┼č zaman etkinliklerine kat─▒lamamalar─▒d─▒r.
Bireyin emeklilikte yeterince doyum bulabilmesinde biyolojik d├╝┼č├╝┼č
├Ânemli bir etkendir; ├Âte yandan, hastal─▒k da biyolojik d├╝┼č├╝┼če ba─čl─▒
temel bir etkendir. E─čer belirli bir hastal─▒k yoksa ya┼ča ba─čl─▒ de─či┼čim
de az olmaktad─▒r. ├ľrne─čin, emeklilikten sonra ba┼člayan ak─▒l hastal─▒─č─▒
├žo─ču zaman fiziksel bir hastal─▒─č─▒n ard─▒ndan gelir ve hastal─▒─č─▒n yol
a├žt─▒─č─▒ toplumsal yal─▒t─▒lm─▒┼čl─▒k emeklilikten ├žok hastal─▒─ča ba─čl─▒d─▒r.
Benzer bi├žimde, emeklilikten sonra ortaya ├ž─▒kan depresyon ge├žici bir
durumdur ve fiziksel hastal─▒─č─▒ birka├ž y─▒l sonra izleyen depresyonun
aksine hastanelik d├╝zeye gelmez. ┼×u halde, hastal─▒k ├žok ├Ânemli bir biyolojik
etkendir ve insan─▒n fiziksel sa─čl─▒─č─▒ emeklilikteki doyumlar─▒n─▒,
rollerini, kendini alg─▒lay─▒┼č─▒n─▒ etkiler. Emekli ki┼či s├╝rekli t─▒bbi bak─▒ma
gereksinme g├Âsteriyorsa, ba─č─▒ms─▒zl─▒k duygusunu, ├Âzsayg─▒s─▒n─▒, yeterlilik
duygusunu, anlaml─▒l─▒k duygusunu korumas─▒ da olduk├ža g├╝├žle┼čecektir.
Ancak, t─▒p bilimi hen├╝z emekliye ayr─▒lma ile hastal─▒k ba┼člang─▒c─▒n─▒
birbirinden kesinlikle ay─▒rabilecek d├╝zeyde de─čildir.

b. Sosyo-k├╝lt├╝rel Etkenler. Birey i├žin emeklili─čin anlam─▒,
b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de, emeklili─čin toplumsal etkenlerinden ve k├╝lt├╝rel tan─▒m─▒ndan
etkilenmektedir. ├ľrne─čin, emeklilik rollerde ani de─či┼čime neden
oldu─čundan, bu de─či┼čimin isteyerek ya da zorunlu olarak ortaya
├ž─▒kmas─▒ emeklili─čin bireyin g├Âz├╝ndeki anlam─▒n─▒ da etkileyecektir. Bu
de─či┼čimin anlam─▒ emeklilik stat├╝s├╝n├╝n ├Âzelliklerinden de etkilenecektir.
Ara┼čt─▒rmalar, y├╝ksek gelir, e─čitim ve mesleki stat├╝ sahibi ki┼čilerin
uzun s├╝re ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒; emeklili─či isteyenlerin emekli olmaya istekli
olmayanlardan daha ├Ânce emekli olduklar─▒n─▒, kad─▒nlar─▒n emeklili─či erkeklerden
daha az istediklerini ortaya koymaktad─▒r. Bu karma┼č─▒k
├Âr├╝nt├╝ler emeklili─čin ancak bireyin ya┼čam alan─▒ i├žinde kavranabilece─čini
g├Âstermektedir. ├ľrne─čin, emeklilikteki y├╝zde elliye yak─▒n gelir
d├╝┼č├╝┼č├╝ne kar┼č─▒n emeklilik gelirinin yeterli bulunmas─▒, ileri ya┼člarda
ortaya ├ž─▒kabilecek hastal─▒klar─▒n dikkate al─▒nmamas─▒ y├╝z├╝nden olabilir.
Deneklerin yeterli gelir kavramlar─▒ gen├žliklerinde ya┼čad─▒klar─▒ ekonomik
s─▒k─▒nt─▒lardan etkilenmi┼č olabilir (cohort-b├Âl├╝k etkisi). Yarars─▒zl─▒k
duygusunun art─▒┼č─▒ s├Âz konusu ise de, emeklilerin ├žo─ču b├Âyle bir duygudan
s├Âz etmemektedirler; “ya┼čam doyumu” duygusunda emekli
olanlarla olmayanlar aras─▒nda hi├ž fark bulunamam─▒┼čt─▒r. Erken emekli
olanlar ge├ž olanlara oranla emeklilikten daha ho┼čnut olma e─čilimindedirler.
Ya┼čam doyumunda, emeklilikten ├Ânce emeklilik konusundaki
duygular, emeklili─čin istemli ya da zorunlu olmas─▒ndan daha etkilidir.
Ara┼čt─▒rmalar, emeklilik konusunda yayg─▒n olarak beklenen olumsuz
sonu├žlar do─črultusunda bulgular vermemektedir. Tam tersine, emekli
insanlar─▒n toplumdaki yeni konumlar─▒na ba─čl─▒ olumsuzluklara ho┼čg├Âr├╝yle
bakt─▒klar─▒ ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bunun nedeni, emeklilik de─či┼čiminin
daha ├Ânceki de─či┼čimlerden farkl─▒ ama daha korkun├ž olmamas─▒
olabilir. ├ťstelik emekliler, Darwin’ci anlamda, daha ├Ânceki b├╝t├╝n
de─či┼čimleri, bunal─▒mlar─▒, g├╝├žl├╝kleri atlatabilmi┼č en g├╝├žl├╝lerdir.

Ku┼čkusuz, emeklilik s├╝recindeki baz─▒ de─či┼čiklikler bu olay─▒ travmatik
hale getirebilir. Emeklilik s─▒rasal bir d├╝zen i├žinde ilerleyen bir
meslek ya┼čam─▒n─▒n son a┼čamas─▒ ise ve birey mesle─čini tamamlam─▒┼č olma
duygusuyla emekli oluyorsa sorun yoktur; ama, emeklili─čin d├╝zensiz
bir bi├žimde ortaya ├ž─▒kmas─▒, belirli bir ge├ži┼č s├╝resine olanak vermemesi
durumunda bunal─▒m s├Âz konusu olabilir. Yine de, k├Ât├╝ bir
i┼čten ayr─▒l─▒n─▒yorsa ve daha iyi ┼čeyler yap─▒labilecekse emeklilik olumlu
bir ge├ži┼č olabilir. Emeklilik ve aile ili┼čkilerinin etkile┼čimi de ├Ânemlidir.
E┼č ya┼č─▒yorsa emeklilik ├žifti daha yo─čun bir ili┼čkiye sokabilir.
Genel olarak ├žiftler i├žin emeklilik y─▒llar─▒n─▒n mutlu ge├žti─či s├Âylenebilir.
Ancak bazen de tersi olmakta, daha ├Ânce biriken nefret su y├╝z├╝ne
├ž─▒kmaktad─▒r. Daha ├Ânce kendi i┼č d├╝nyas─▒nda ya┼čayan erkek emeklilikle
birlikte kar─▒s─▒n─▒n ya┼čam alan─▒na girer ve bu alan─▒n payla┼č─▒lmas─▒nda
sorunlar belirebilir.

Emeklilik ara┼čt─▒rmalar─▒ emeklili─čin ├Ânceden planlanmas─▒n─▒n ├Ânemini
vurgulamaktad─▒r. Bu planlama, emeklilik sonras─▒ gelir kaynaklar─▒n─▒,
bo┼č zaman ilgilerini, ├ževrede ├╝stlenilecek yeni rolleri ve ili┼čkileri
d├╝zenlemeyi ve emeklili─če ili┼čkin bir bilin├ž geli┼čtirmeyi i├žermektedir.
Bu s├╝re├ž zaman ald─▒─č─▒ i├žin ├Ânceden planlanmas─▒ gerekli g├Âr├╝lmektedir.

c. Psikolojik Etkenler. Emeklilik d├Âneminde bireyin mesle─če
ve aileye katk─▒s─▒n─▒ de─čerlendirmesi ├Ânem ta┼č─▒r. ─░┼čte ve ailede ├Ânemli
┼čeyler ├╝retmi┼č olmaya ba─čl─▒ doyum duygusu sonraki d├Âneme ta┼č─▒nacak
├Ânemli bir etkendir. Ketlenme ve verimsizlik duygusu ise emeklili─či
zorla┼čt─▒racakt─▒r. ├ťretkenlik olana─č─▒ emeklilikle sona ermez; b├╝t├╝nl├╝k
duygusu da sadece emeklilik sonras─▒na ├Ârg├╝ de─čildir. Ya┼čam
d├Âng├╝s├╝n├╝n evreleri birbiri ├╝st├╝ne gelir ve temel ya┼čant─▒lar birbirini
b├╝t├╝nler. ├ľrne─čin emeklilik Erikson’un kuram─▒nda sonraki d├Ânemin
├Âzelli─či olan “b├╝t├╝nl├╝─če kar┼č─▒ umutsuzluk” bunal─▒m─▒n─▒n ├Ânemini artt─▒r─▒r.

Emeklilikle birlikte birey, i├žinde ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒ ve kararlar
verdi─či karma┼č─▒k d├╝nyadan daha az karma┼č─▒k bir d├╝nyaya ge├žer.
Daha ├žok bo┼č zaman─▒, daha az g├Ârevi vard─▒r. Bu ge├ži┼čin etkisini,
├Ânceden planlama kadar, ki┼čilik ├Âzellikleri de belirler. Reichard, Livson
ve Peterson, emeklili─če iyi uyum g├Âsteren ├╝├ž ki┼čilik tipi ve k├Ât├╝
uyum g├Âsteren iki ki┼čilik tipi ay─▒rt etmektedirler. ─░yi uyum sa─člayan
ki┼čiliklerden birincisi “olgun” diye adland─▒r─▒lan ki┼čiliktir. Bunlar
ya┼čl─▒l─▒─ča kolayl─▒kla giren, kendilerini ger├žek├ži bir bi├žimde kabul eden,
ki┼čisel ili┼čkilerinde ve etkinliklerinde doyumlu ki┼čilerdir. ─░kinci grup
“sal─▒ncakl─▒ sandalye insanlar─▒” diye adland─▒r─▒lmaktad─▒r; bunlar
edilginlikleri nedeniyle emeklilikteki sorumluluktan kurtulma olana─č─▒n─▒
sevin├žle kar┼č─▒layan ve k├Â┼čelerine ├žekilmeyi ye─čleyen insanlard─▒r. “Z─▒rhl─▒”
olarak adland─▒r─▒lan ├╝├ž├╝nc├╝ grup, anksiyeteye kar┼č─▒ d├╝zenli i┼čleyen
bir sistem geli┼čtirerek ya┼čl─▒l─▒─č─▒n edilginli─čini ve ├žaresizli─čini
atlatabilen, fiziksel gerilemeyi yenebilmek i├žin s├╝rekli etkin olmay─▒
ye─čleyen ki┼čilerden olu┼čur; bu insanlar g├╝├žl├╝ savunmalar─▒yla ya┼članma
korkusundan kurtulmu┼člard─▒r. Ya┼članmaya k├Ât├╝ uyum g├Âsterenler aras─▒nda
en b├╝y├╝k grubu “k─▒zg─▒nlar” ad─▒ verilen insanlar olu┼čturur. Daha ├Ânce
ama├žlar─▒na ula┼čamam─▒┼č olmaktan dolay─▒ k─▒zg─▒n, d├╝┼člerini
ger├žekle┼čtiremedikleri i├žin ba┼čkalar─▒n─▒ su├žlayan, ya┼članmakla ba─čda┼čamayan
insanlard─▒r bunlar. Di─čer uyumsuz grup ise, ge├žmi┼če bak─▒p d├╝┼č k─▒r─▒kl─▒─č─▒
ve ba┼čar─▒s─▒zl─▒k g├Âren, ama k─▒zg─▒nl─▒klar─▒n─▒ kendi i├žlerine ├ževirmi┼č,
kendilerini su├žlayan, ya┼čland─▒k├ža daha depresif olan, de─čersizlik duygular─▒
duyan ki┼čilerden olu┼čmakta ve “kendilerinden nefret edenler” diye
adland─▒r─▒lmaktad─▒r. (Bu ki┼čilik ├Âzellikleri ya┼čl─▒l─▒ktaki bireysel geli┼čim
incelenirken yeniden ele al─▒nacakt─▒r.)

Bu veriler, insan─▒n ki┼čilik ├╝slubunun olduk├ža tutarl─▒ oldu─čunu ve
emeklilik gibi bir d├Ân├╝m noktas─▒nda da ayn─▒ bi├žimde tepki verdi─čini
ortaya koymaktad─▒r (D.C. Kimmel, 1974).

├ľzetle, ┼čunlar─▒ s├Âyleyebiliriz: Emeklilik insan ya┼čam─▒ndaki d├Ân├╝m
noktalar─▒ndan biridir. Emeklili─čin do─čurabilece─či sorunlar toplumsal,
k├╝lt├╝rel, ekonomik ve ki┼čisel ├Âzelliklere ba─čl─▒d─▒r. Esnek bir
ki┼čilik yap─▒s─▒na sahip ki┼čiler emeklili─če de kolayca uyum sa─člayabilirler.
Emeklili─če ├Ânceden haz─▒rlanmak da ├Ânemlidir, b├Âyle bir haz─▒rl─▒k
yapmam─▒┼č ki┼čilerde bo┼čluk, anlams─▒zl─▒k, i┼če yaramazl─▒k duygular─▒
olu┼čabilir. T─▒ptaki geli┼čmeler ortalama insan ya┼čam─▒n─▒ uzatt─▒─č─▒ndan
g├╝n├╝m├╝zde emeklilik d├Ânemi de uzamaktad─▒r. Ne var ki, ki┼čilerin
uzayan bu d├Âneme uyum sa─člamalar─▒n─▒ kolayla┼čt─▒rma yolunda ├Ânemli
ad─▒mlar at─▒ld─▒─č─▒ s├Âylenemez. Ara┼čt─▒rmalar, ya┼članmakta olan ki┼čilerin
sa─čl─▒klar─▒ izin verdi─či s├╝rece ├žal─▒┼čmay─▒ ye─člediklerini g├Âstermektedir.
Bunun nedenleri aras─▒nda, ekonomik zorunluluk, toplumsal bask─▒,
ba┼čka ne yapaca─č─▒n─▒ bilememe, ki┼čili─čini ancak i┼činde bulma vb. say─▒labilir.
Baz─▒ ki┼čiler i├žin i┼č salt gelir getirdi─či i├žin ├Ânemlidir, b├Âyle d├╝┼č├╝nen
ki┼činin i┼či ona geli┼čim a├ž─▒s─▒ndan herhangi bir katk─▒da bulunmaz.
Buna kar┼č─▒l─▒k baz─▒ ki┼čiler i├žin yapt─▒klar─▒ i┼č parasal katk─▒dan daha
├Ânemli de─čerler sa─člar, kendine g├╝veni artt─▒r─▒r, topluma kat─▒l─▒m─▒ g├╝d├╝ler.
Emeklilik bu ikinci t├╝r ki┼čiler i├žin di─čerleri i├žin oldu─čundan
daha zor bir d├Ânem olabilir. Emeklilik kar┼č─▒s─▒ndaki tutumlar─▒ etkileyen
etkenler ┼čunlard─▒r: Sa─čl─▒k durumu, i┼če kar┼č─▒ tutum, emeklilik t├╝r├╝,
emeklili─če haz─▒rlanma, emeklilikte gelir d├╝zeyi, ailenin tutumu.

B├╝t├╝n bu bilgiler emeklili─čin yal─▒t─▒lm─▒┼č bir olay de─čil, bir dizi
evre i├žeren bir s├╝re├ž oldu─čunu g├Âstermektedir. R. C. Atchley emeklilik
ya┼čant─▒s─▒n─▒n ge├žirdi─či evreleri belirlemi┼čtir (bk. Tablo 18). Baz─▒
ki┼čiler birtak─▒m evreleri atlarlar, kimileri de tekrar ederler. Emeklilik
├Âncesi evresinde insanlar kendilerini i┼člerinden duygusal olarak
uzakla┼čt─▒rmaya ve emeklilik ya┼čam─▒ hakk─▒nda d├╝┼člemler kurmaya ba┼člarlar.
Balay─▒ evresi i┼č b─▒rak─▒ld─▒─č─▒nda ve d├╝┼člemleri ger├žekle┼čtirmeye giri┼čildi─či
zaman ba┼člar. D├╝┼člemleri ger├žek├ži olmayan ki┼čiler daha sonra
uyanma evresine girerler. Uyanm─▒┼č emekliler d├╝┼člemlerini b─▒rak─▒p
ger├žek├ži se├žimler aramaya ba┼člad─▒klar─▒nda yeniden y├Ânelim evresine
ula┼č─▒rlar. Bu evre genellikle emeklili─čin ikinci y─▒l─▒n─▒n sonunda ortaya
├ž─▒kmaktad─▒r. ─░nsanlar doyumlu bir ya┼čam ├╝slubunu bulduklar─▒nda da
kararl─▒l─▒k evresine girmektedirler. Bu ki┼čiler kendilerine uygun bir
emeklilik rol├╝n├╝ ba┼čaran kendine yeterli yeti┼čkinlerdir. Emeklili─če
ili┼čkin ger├žek├ži beklentilerle emekli olan ki┼čiler balay─▒ evresinden
do─črudan do─čruya bu evreye ge├žebilirler. Bitirme evresinde insanlar
emeklilik rol├╝n├╝n d─▒┼č─▒na ├ž─▒karlar. Kimileri ├žal─▒┼čmaya geri d├Âner; ├žo─ču
i├žin bu rol hasta ve zay─▒f d├╝┼čt├╝klerinde sona erer; art─▒k kendilerine
bakmaya yetenekli olmad─▒klar─▒ i├žin hasta ve zay─▒f rol├╝n├╝ ├╝stlenmeleri
gerekmektedir (Hoffman ve ark., 1994).

Tablo 18

Emeklili─čin Evreleri

Evre – ├ľzellik

Emeklilik ├Âncesi – Emeklili─če duygusal bak─▒mdan haz─▒rlanma

Uyanma – Emeklilik ├Âncesi d├╝┼člemlerin ger├žekle┼čtirilmesi

Yeniden y├Ânetim – Ger├žek├ži se├žimlerin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒

Kararl─▒l─▒k – Emeklili─če ba┼čar─▒l─▒ uyum

Bitirme – ├çal─▒┼čmaya yeniden d├Ânme ya da hasta
ve zay─▒f olma rol├╝ne s─▒─č─▒nma

Kaynak: Atchley, 1976. Aktaran Hoffman ve ark., 1994.

:::::::::::::::::

3. Toplumsal Çevre

Orta ya┼čl─▒l─▒kta insanlar─▒n toplumsal ili┼čkileri bir bak─▒ma onlar─▒n
toplumsalla┼čma yeteneklerinin de anlat─▒m─▒d─▒r. Toplumla ilgili etkinliklerin
pek ├žok t├╝r├╝ vard─▒r: Siyasal, dinsel etkinlikler, dernek ya da kul├╝p
├╝yeli─či, e─člence toplant─▒lar─▒, vb. Bu etkinlikler sosyo-ekonomik
d├╝zeyle yak─▒ndan ili┼čkilidir. Gelir d├╝zeyleri y├╝ksek olanlar─▒n toplum
i├žinde daha etkin olduklar─▒ bilinmektedir.

Orta ya┼čl─▒l─▒─č─▒n geli┼čim g├Ârevlerinden biri de “arkada┼čl─▒k” sanat─▒na
ula┼čmakt─▒r. Orta ya┼čl─▒l─▒kta ki┼či arkada┼čl─▒k konusunda daha se├žici olmakta,
ama arkada┼čl─▒ktan beklentilerini daha ├žok ger├žekle┼čtirmektedir.
├ľzellikle streslerle dolu d├Ânemlerde yeti┼čkinler i├žin arkada┼čl─▒k
├žok ├Ânemli olmaktad─▒r. Yak─▒n arkada┼č yeti┼čkinin en g├╝vendi─či ve
├Ânem verdi─či ki┼čidir. Knox yeti┼čkin arkada┼čl─▒─č─▒n─▒n temel boyutlar─▒ olarak
┼čunlar─▒ g├Âstermektedir: 1) En ├Ânemli boyut “ya┼čant─▒ benzerli─či”dir
ve deneyim, etkinlik, ilgi payla┼č─▒m─▒n─▒ i├žerir. 2) ─░kinci boyut
“kar┼č─▒l─▒kl─▒l─▒k”t─▒r ve destek olma, ba─čl─▒l─▒k, kabul edicilik ve g├╝venirlik
├Âzelliklerini i├žerir. 3) ├ť├ž├╝nc├╝ boyut birlikte haz duyma ├Âzelli─čini i├žeren
“uyu┼čabilme” boyutudur. 4) D├Ârd├╝nc├╝ boyut “yap─▒sal”d─▒r ve co─črafi
yak─▒nl─▒─č─▒, s├╝reklili─či ve uygunlu─ču i├žerir. 5) Be┼činci boyut, kimi
arkada┼člar─▒n yaratt─▒klar─▒ hayranl─▒k ve sayg─▒nl─▒k nedeniyle model olma,
rehberlik etme ├Âzelli─čiyle ilgilidir (Schiamberg ve Smith, 1982).

Neugarten (1980), g├╝n├╝m├╝z Amerikan toplumunda orta ya┼čl─▒lar─▒n
“belki Amerika’n─▒n sahip oldu─ču ilk ger├žek bo┼č zaman de─čerlendiricileri”
oldu─čunu s├Âylemektedir. Bo┼č zaman─▒n toplum ve bireyler
i├žin ne anlama geldi─či sorulabilir. Bo┼č zaman, daha fazla TV izlemek,
daha fazla yolculuk yapmak ya da arkada┼člarla daha fazla birlikte olmak
demek midir? Yoksa e─čitime, sanatlara, toplumsal hizmetlere daha
fazla zaman ay─▒rmak anlam─▒na m─▒ gelmektedir? Bu sorular, her bireyin
kendi bo┼č zaman─▒n─▒ de─čerlendirme karar─▒n─▒ kendisinin verece─či
bi├žimde yan─▒tlanabilir. Ancak, her bireysel kararda toplumun da pay─▒
oldu─ču ku┼čkusuzdur. Toplumsal de─čerler bo┼č zaman─▒n tan─▒mlanmas─▒nda
etkili olmaktad─▒r. ├ľrne─čin, bo┼č zaman ne anlama gelmektedir, ├žal─▒┼č─▒lmayan
zamanla bo┼č zaman, serbest zamanla bo┼č zaman ayn─▒ ┼čeyler
midir? Bo┼č zaman─▒n (leisure) tan─▒mlanmas─▒n─▒n ├žok zor oldu─ču ilgili
yay─▒nlarda vurgulanmaktad─▒r. Kelly, ├╝├ž farkl─▒ bo┼č zaman t├╝r├╝ oldu─čunu,
bir de bo┼č zaman olmayan ├žal─▒┼č─▒lmayan zaman t├╝r├╝ bulundu─čunu
belirtmektedir. 1) “Ko┼čulsuz bo┼č zaman”, ├Âzg├╝r olarak se├žilen
ve i┼če ba─čl─▒ olmayan bo┼č zamand─▒r. Tek saf bo┼č zaman tipi olarak
ideal bir bo┼č zamand─▒r. Bir etkinli─či g├Ânl├╝nce se├žmek ve yapmak bu
t├╝re girer, ama i┼č s─▒k─▒nt─▒lar─▒ndan ka├žmak bu t├╝re girmez. Etkinli─čin anlam─▒
ve se├žme ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ bu t├╝r i├žin ├žok ├Ânemlidir. 2) “Ko┼čullu etkinlik”,
yine ├Âzg├╝r olarak se├žilmi┼č, fakat herhangi bir bi├žimde i┼čle
ba─člant─▒l─▒ olan etkinliktir. Bo┼č zaman─▒nda bilimsel bir dergi okuyan
profes├Âr├╝n etkinli─či buna en g├╝zel ├Ârnektir. Bir i┼č adam─▒ g├Ânl├╝nce
golf oynamak i├žin golf sahas─▒na gitli─činde bu etkinlik ikinci t├╝re girer.
├ť├ž├╝nc├╝ t├╝r, tam anlam─▒yla ├Âzg├╝rce se├žilmi┼č olmayan, ama i┼čle do─črudan
ba─člant─▒s─▒ da bulunmayan “tamamlay─▒c─▒ etkinlik”tir. Bu t├╝r etkinlik,
g├Ân├╝ll├╝ ├Ârg├╝tlere (meslek birlikleri, kul├╝pler, vb.) girme ya da
topluluk etkinliklerine (okul-aile birli─či, vb.) kat─▒lma bi├žiminde
olabilece─či gibi, sosyo-ekonomik stat├╝de ilerleme, e─čitimini geli┼čtirme
bi├žiminde de olabilir. “Haz─▒rl─▒k ve ├Âd├╝nleme” etkinlik t├╝r├╝, i┼čle ba─člant─▒l─▒
ve serbest├že se├žilmi┼č olmayan, dolay─▒s─▒yla bo┼č zaman etkinli─či
say─▒lmayan t├╝rd├╝r. ├ľrne─čin, i┼či y├╝z├╝nden TV izlemekten ba┼čka bir
┼čey yapamayan ki┼či, m├╝┼čterilerini a─č─▒rlamak zorunda olan sat─▒c─▒,
yar─▒nki dersini haz─▒rlayan ├Â─čretmen bo┼č zaman etkinli─činde bulunuyor
say─▒lmamaktad─▒r. Bu etkinlikler do─črudan i┼čle ilgilidir ve i┼č taraf─▒ndan
belirlenmektedir.

Kimmel (1974), normal bir ki┼činin neleri yapmaya yetenekli olmas─▒
gerekti─či sorusuna Freud’un verdi─či yan─▒t─▒ bug├╝n biraz de─či┼čtirmek
zorunda oldu─čumuzu s├Âylemektedir: Normal bir ki┼či sevmeye,
├žal─▒┼čmaya ve bo┼č zaman─▒n─▒ de─čerlendi─▒meye yetenekli olmal─▒d─▒r.

:::::::::::::::::

IV. YET─░┼×K─░N E─×─░T─░M─░

Bu b├Âl├╝mde, g├╝n├╝m├╝zde yeti┼čkinlerin yeniden e─čitimi, s├╝rekli
e─čitim, ya┼čamboyu e─čitim gibi adlarla an─▒lan etkinli─či, iki a├ž─▒dan ele
alaca─č─▒z. Bunlardan birincisi e─čitime yeniden d├Ânen yeti┼čkinler konusu,
ikincisi de okuma-yazma bilmeyen yeti┼čkinlerin e─čitilmesi sorunudur.
Birinci konuyla ilgili olarak Perlmutter ve Hall’dan (1992) a┼ča─č─▒ya
ald─▒─č─▒m─▒z par├ža ileri yeti┼čkinlikteki e─čitimin anlam─▒n─▒ ├žok iyi
a├ž─▒klamaktad─▒r.

“Pek ├žok gerontolog s├╝rekli e─čitimin ya┼čl─▒l─▒k y─▒llar─▒n─▒n
kalitesini b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de iyile┼čtirece─čine inanmaktad─▒r.
E─čitim bilgi sa─člar, ama ayn─▒ zamanda tutumlar─▒, inan├žlar─▒,
davran─▒┼č─▒ etkileyen bir toplumsalla┼čma etkeni olarak
uyar─▒r ve etkide bulunur. Ya┼čl─▒ ├Â─črencilerin ama├žlar─▒
onlar─▒n e─čitimin de─čerinin fark─▒nda oldu─čunu g├Âstermektedir.
Kimi ya┼čl─▒ ├Â─črenciler, bedenlerinde ve davran─▒┼člar─▒nda
olgunla┼čman─▒n ve ya┼članman─▒n sonucu olan
de─či┼čimleri anlamalar─▒na ve belki de ├Âd├╝nlemelerine
yard─▒mc─▒ olacak bilgiyi ararlar. Kimileri de eskili─čiyle
onlar─▒ tehdit eden teknolojik ve k├╝lt├╝rel de─či┼čimi anlamaya
├žal─▒┼č─▒rlar. Bu de─či┼čimlerin ki┼čisel sonu├žlar─▒na kar┼č─▒
bilgideki ve becerilerdeki ku┼čak farkl─▒l─▒klar─▒n─▒ en aza
indirecek dersler alarak sava┼čabileceklerdir. Kimileri
belki bir ikinci -ya da ├╝├ž├╝nc├╝- mesle─če girmelerini sa─člayacak
yeni mesleki beceriler kazan─▒rlar. Kimileri de
e─čitimi anlaml─▒ emeklilik rolleri geli┼čtiren bir ki┼čisel
geli┼čme ve doyum arac─▒ olarak kullan─▒rlar.” (Perlmutter
ve Hall, 1992).

Perlmutter ve Hall’─▒n (1992) belirtti─či gibi, okulun ya┼čl─▒ yeti┼čkinlere
kap─▒lar─▒n─▒ a├žmas─▒ olduk├ža gecikmi┼čtir. Bunun nedenlerinden biri
ya┼čl─▒l─▒k kar┼č─▒s─▒ndaki tutumlar─▒m─▒zd─▒r. Yak─▒n y─▒llara kadar ya┼članma
d├╝┼č├╝┼č, bozulu┼č ve ├Âl├╝mle e┼čanlaml─▒ say─▒l─▒yordu. ┼×imdi art─▒k ya┼čl─▒ ki┼čilerin
de e─čitimden yararlanabilece─či kabul edilmektedir.

Yeti┼čkin e─čitimi etkinliklerine genellikle gen├ž ve orta ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin
kat─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Amerika Birle┼čik Devletleri N├╝fus
B├╝rosu’nun 1990’da bildirdi─čine g├Âre, bu ├╝lkede orta ya┼čl─▒ (35-54 ya┼člar
aras─▒ndaki) yeti┼čkinlerin y├╝zde 17’si ve 54 ya┼č─▒ndan b├╝y├╝klerin
yakla┼č─▒k y├╝zde 6’s─▒ okula yeniden d├Ânmektedir. Yeti┼čkinlerin e─čitime
yeniden kat─▒lma nedenleri ├žok ├že┼čitlidir, ama├žlar─▒ ise ya┼čla ├žok az
de─či┼čmektedir. Gen├ž yeti┼čkinler iyi bir i┼č, bir genel e─čitim sahibi olmak,
daha fazla para kazanmak istediklerini belirtirken, daha ya┼čl─▒ yeti┼čkinler
topluma katk─▒da bulunma, daha k├╝lt├╝rl├╝ bir ki┼či olma, daha fazla
para kazanma isteklerini dile geti─▒mektedirler; ilgin├ž ┼čeyler ├Â─črenme,
ilgin├ž ki┼čilerle tan─▒┼čma niyetleri de belirtilmektedir. Willis (1985)
yeti┼čkinlerin e─čitimlerinde belliba┼čl─▒ be┼č ama├ž saptamaktad─▒r. Birincisi,
yeti┼čkinlerin kendilerini ikinci bir mesle─če haz─▒rlamalar─▒d─▒r. Bunlar
erken emekli olan, i┼činden b─▒kan, mesle─čine ilgisini yitirmi┼č ki┼čilerdir;
baz─▒lar─▒ da y─▒llar─▒n─▒ ├žocuk yeti┼čtirmeye verdikten sonra i┼č pazar─▒na giren
kad─▒nlard─▒r. ─░kincisi, e─čitimden toplumsal-k├╝lt├╝rel de─či┼čimi anlama
arac─▒ olarak yararlanmakt─▒r. Toplumsal ve teknolojik de─či┼čimlerin
yaratt─▒─č─▒ tehdide kar┼č─▒ sava┼čabilmek i├žin onlar─▒ anlamak gerekmektedir.
H─▒zl─▒ de─či┼čim, ├Âzellikle ki┼čisel denetimin yitirildi─čini telkin etti─či
durumlarda tehdit edici olabilmektedir. S├╝rekli ya da ya┼čamboyu
e─čitimin geleneksel hedefi yeti┼čkine bu de─či┼čimi kavrama yollar─▒n─▒
sa─člamakt─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ ama├ž, teknolojik ya da sosyok├╝lt├╝rel eskimeye,
modas─▒ ge├žmeye kar┼č─▒ sava┼čmad─▒r. Geli┼čmi┼č ├╝lkelerde sanayi ya da i┼č
d├╝nyas─▒ bu t├╝r bir yeti┼čkin e─čitimini elemanlar─▒na kendisi sa─člamaktad─▒r
(en bilinen ├Ârnek b├╝ro memurlar─▒na bilgisayar kullan─▒m─▒n─▒n
├Â─čretilmesidir). D├Ârd├╝nc├╝ e─čitim amac─▒ doyumlu emeklilik rollerinin
yarat─▒lmas─▒d─▒r. Burada ama├ž ekonomik yarar sa─člamak yerine
ki┼čisel doyuma ula┼čmakt─▒r (hobiler, bo┼čzaman ilgileri geli┼čtirmek gibi).
Son olarak, ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin ├Ânemli bir amac─▒ da yeti┼čkinli─čin
biyolojik ve psikolojik de─či┼čimlerini kavramakt─▒r. ├ľ─črenme, bellek, sorun
├ž├Âzme alanlar─▒ndaki d├╝┼č├╝┼čleri ├Ânlemek i├žin geli┼čtirilen bili┼čsel
stratejiler yeti┼čkinlere ├Â─čretilebilmektedir. Bili┼čsel alandaki bir├žok
ara┼čt─▒rma ki┼činin e─čitim d├╝zeyinin ya┼č─▒ndan ├žok daha etkili oldu─čunu
g├Âstermektedir.

Varolan e─čitim programlar─▒ ile ya┼čl─▒ ├Â─črencilerin gereksinmeleri
aras─▒ndaki kopuklu─ču gidermek i├žin do─črudan onlara y├Ânelik programlar
haz─▒rlanmaktad─▒r. Bunlardan biri Amerika Birle┼čik Devletleri’nde
60 ya┼č─▒n─▒ ge├žmi┼č ki┼čiler i├žin d├╝zenlenen, yo─čun olmayan, k─▒sa
s├╝reli bir programd─▒r. “Elderhostel” ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bu programda konular
mimariden genetik m├╝hendisli─čine, deniz ekolojisinden beyzbol
edebiyat─▒na kadar ├žok ├že┼čitli alanlara yay─▒lmaktad─▒r. Ara┼čt─▒rmalar, 71-86
ya┼člar aras─▒ndaki baz─▒ “ya┼čl─▒” ├Â─črencilerin bu derslerden en fazla
yararlananlar oldu─čunu g├Âstermektedir.

├ľte yandan, okur-yazar olmayan yeti┼čkinler sorunu d├╝nyam─▒z─▒n
hala ciddi bir sorunudur. S├Âz gelimi, Birle┼čmi┼č Milletler’e mensup 158
├╝lke i├žinde Amerika Birle┼čik Devletleri bile okur-yazar n├╝fus s─▒ralamas─▒nda
k─▒rk dokuzuncu s─▒ray─▒ almaktad─▒r. 1970’lerde bu ├╝lkede n├╝fusun
├╝├žte birinin okumaz-yazmaz oldu─ču kestiriliyordu; on y─▒l sonra
bu oran y├╝zde on ├╝├ž dolaylar─▒ndayd─▒. Ancak bir ├╝lkede okumaz-yazmaz
yeti┼čkinlerin say─▒s─▒n─▒ belirlemek san─▒ld─▒─č─▒ kadar kolay de─čildir.
Bu konudaki kestirimler, hi├ž okuma-yazma bilmeyenlere mi, yoksa
temel okuma-yazma becerisine sahip olup da bunu ├╝retici bir bi├žimde
kullanmayanlara m─▒ bak─▒ld─▒─č─▒na g├Âre de─či┼čmektedir. ─░┼člevsel
okumaz-yazmaz olarak adland─▒r─▒lan ikinci gruptaki insanlar─▒n nas─▒l
tan─▒mlanaca─č─▒ konusunda da pek g├Âr├╝┼č birli─či yoktur. Bununla birlikte,
yeti┼čkin e─čitimi konusundaki beklentilerin dayand─▒─č─▒ temel ilke
de─či┼čmemektedir: E─čer sa─čl─▒─č─▒m─▒z─▒ koruyabilirsek, hep etkin olursak,
zihnimizi kullanmay─▒ s├╝rd├╝r├╝rsek, b├╝y├╝k olas─▒l─▒kla bili┼čsel i┼člevlerimizde
├Ânemli d├╝┼č├╝┼čler olmayacakt─▒r. Bu da yeti┼čkinlerin her ya┼čta e─čitimlerini
s├╝rd├╝rebilecekleri anlam─▒na gelmektedir.

Yeti┼čkinlerde ya┼ča ba─čl─▒ bili┼čsel d├╝┼č├╝┼čler daha ├žok deneysel
ara┼čt─▒rmalarda ortaya ├ž─▒kmakta, bunlar─▒n g├╝ndelik ya┼čamdaki etkisinin
├žok az oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Bireyin ya┼čam ko┼čullar─▒n─▒ dikkate alan
kuramlara g├Âre, geli┼čim b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bili┼čsel, toplumsal, fiziksel ├ževreye
ba─čl─▒d─▒r. ├çe┼čitli e─čitim programlar─▒yla ya┼čl─▒ ki┼čilerin sorun ├ž├Âzme
kalitesi, bellek i┼čleyi┼či, ak─▒c─▒ zeka d├╝zeyi iyile┼čtirilebilmektedir. Hangi
teknik kullan─▒l─▒rsa kullan─▒ls─▒n e─čitim genellikle etkili olmaktad─▒r. Ya┼čl─▒
ki┼čiler e─čitim s─▒ras─▒nda ├ž├Âzd├╝kleriyle ayn─▒ t├╝r sorunlarla kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda
yeni stratejiler kullanabilmektedirler. Buradaki sorun, bu stratejilerin
benzer olmayan sorunlara aktar─▒lmas─▒ konusunda ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r.
Bununla birlikte, gerek sorun ├ž├Âzme e─čitimi, gerek bellek
e─čitimi, gerek ak─▒c─▒ zeka e─čitimi programlar─▒nda ya┼čl─▒ ki┼čilerin ├Ânemli
ilerlemeler kazand─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir (Hoffman ve ark., 1994).

 

%d blogcu bunu be─čendi: