hd porno porno hd porno porno

YET─░┼×K─░NL─░K PS─░KOLOJ─░S─░-1

2.757 okundu

YET─░┼×K─░NL─░K PS─░KOLOJ─░S─░

Bilimsel yay─▒nlarda “yeti┼čkinlik” terimi genellikle “bebeklik”,
“├žocukluk”, “ergenlik” terimleri kadar a├ž─▒k ve somut de─čildir. ├ľrne─čin
Freud, yeti┼čkin ya┼čam─▒ daha ├Ânce olu┼čmu┼č ki┼čilik yap─▒s─▒n─▒n y├╝zeyinde
sadece bir dalgalanma olarak g├Âr├╝r. Piaget ergenlikten sonra ├Ânemli
bili┼čsel de─či┼čimlerin olu┼čmad─▒─č─▒n─▒ varsayar; Kohlberg ahlak geli┼čiminin
erken yeti┼čkinlik y─▒llar─▒nda tamamland─▒─č─▒n─▒ kabul eder.

Bilim d├╝nyas─▒, Erikson, B├╝hler, Jung gibi psikologlar─▒ izleyerek,
yeti┼čkinli─čin tek ba┼č─▒na duran, ergenlikle ya┼čl─▒l─▒k aras─▒nda ayr─▒mla┼čmam─▒┼č
bir bi├žimde yer alan bir evre olmad─▒─č─▒n─▒ kabul etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.
Yeti┼čkinli─čin bir “varl─▒k durumu” oldu─ču anlay─▒┼č─▒, yerini yeti┼čkinli─čin
bir “olu┼čum s├╝reci” oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ne b─▒rakmaktad─▒r.

:::::::::::::::::

1. Yeti┼čkinli─čin Tan─▒mlanmas─▒

Yeti┼čkin (adult) s├Âzc├╝─č├╝ Latince b├╝y├╝mek (adolescere) fiilinin
ge├žmi┼č zaman ortac─▒ndan t├╝remi┼čtir, dolay─▒s─▒yla “yeti┼čkin” bir ki┼či
“b├╝y├╝m├╝┼č” bir ki┼či say─▒l─▒r. Buradaki tan─▒m sorunu, yeti┼čkinin sadece
fiziksel ├Âzellikler bak─▒m─▒ndan de─čil, psikolojik ├Âzellikler bak─▒m─▒ndan
da dikkate al─▒nmas─▒ gere─činden do─čmaktad─▒r. Yeti┼čkin ki┼činin fiziksel
ve psikolojik bak─▒mdan olgunla┼čm─▒┼č oldu─ču varsay─▒l─▒r. Oysa fiziksel
olgunla┼čmay─▒ ├Âl├žmek g├╝├žt├╝r, psikolojik olgunla┼čmay─▒ tan─▒mlamak bile
g├╝├žt├╝r, ├ž├╝nk├╝ birtak─▒m psikolojik s├╝re├žler ya┼čl─▒l─▒k y─▒llar─▒na dek geli┼čmeyi
s├╝rd├╝rmektedir. Fiziksel ve psikolojik olgunla┼čmay─▒ ├Âl├žme g├╝├žl├╝─č├╝
nedeniyle bir├žok geli┼čimci sorunu atlam─▒┼č ve sadece ya┼č d├╝zeyine
dayal─▒ bir tan─▒m─▒ benimsemi┼čtir. Oysa ya┼č ve ya┼č s─▒n─▒rlar─▒ konusunda
da bir anla┼čman─▒n oldu─ču s├Âylenemez.

Bir├žok toplumda yeti┼čkinli─čin ba┼člang─▒c─▒, ├Â─črenim ya┼čam─▒n─▒ bitirmi┼č,
tam-zamanl─▒ bir i┼če girmi┼č ve evlenmi┼č olmakla tan─▒mlanmaktad─▒r.
Bununla birlikte, bir yeti┼čkin olmak toplumun farkl─▒ kesimleri i├žin
├žok farkl─▒ bir konudur. ├ťstelik yeti┼čkinli─čin kendisi de toplumdaki
farkl─▒ ya┼č gruplar─▒ i├žin farkl─▒ anlamlara gelir. Yeti┼čkinlik bir tek de─čil
bir├žok ya┼čant─▒ i├žerdi─či i├žin herkesin yeti┼čkinlik anlay─▒┼č─▒ ├Ânemli ├Âl├ž├╝de
farkl─▒la┼č─▒r. Halk─▒n yeti┼čkinlik konusundaki duygular─▒, tutumlar─▒ ve
inan├žlar─▒ toplum i├žinde yeti┼čkin olan bireylerin oran─▒ndan da etkilenir.
G├╝n├╝m├╝zde gen├žli─če y├Ânelik vurgulaman─▒n ├že┼čitli ko┼čullar d├╝zeldik├že
gelecekte yeti┼čkinli─če y├Ânelece─či beklenebilir.

├ľte yandan, yeti┼čkinli─čin ya┼čl─▒l─▒kla, biyolojik ve toplumsal de─či┼čimle
bir tutulmas─▒ da ortak bir y├Ânelimdir. “Biyolojik ya┼članma”, insan
organizmas─▒n─▒n yap─▒ ve i┼čleyi┼činin zaman i├žindeki de─či┼čimlerine
dayan─▒r. “Toplumsal ya┼članma” ise, bir bireyin zaman i├žinde rolleri
├╝stlenmesindeki ve terketmesindeki de─či┼čimlere dayan─▒r. Bir birey,
do─čumdan ├Âl├╝me, hem toplum taraf─▒ndan d├╝zenlenmi┼č evrelerden,
hem de biyolojik evrelerden ge├žer. Dolay─▒s─▒yla, bireyin ya┼čam d├Âng├╝s├╝
ge├ži┼č noktalar─▒yla i┼čaretlenmi┼čtir. Toplumun g├Âz├╝nde ya┼č, ya┼čam
s├╝resindeki belirli noktalarla ba─člant─▒l─▒ bir davran─▒┼č beklentileri dizisidir.
Toplum, de─či┼čik ya┼člarda olunacak ve yap─▒lacak uygun ┼čeyleri tan─▒mlar,
buna “ya┼č normlar─▒” ad─▒ verilir. ├ľrne─čin bir erkek ya da kad─▒n
i├žin “en uygun” evlenme, okulu bitirme, ├žocuk sahibi olma, emekliye
ayr─▒lma ya┼č─▒n─▒ toplum belirler. Bireyler ki┼čisel isteklerini (kendi
i├žselle┼čmi┼č ya┼č normlar─▒n─▒) toplumun ya┼č normlar─▒na uydurmaya y├Ânelirler.

Ya┼č normlar─▒ bir role ili┼čkin “resmi” kurallarla d├╝zenlendikleri
zaman ├žok a├ž─▒kt─▒rlar. ├ľrne─čin, se├žimlerde oy verme ya┼č─▒, emekliye
ayr─▒lma ya┼č─▒ b├Âyledir. Ya┼č normlar─▒ de─či┼čik ya┼člara uygun roller konusundaki
beklentiler a├ž─▒s─▒ndan ise “gayriresmi” olurlar; ki┼čilerin baz─▒ etkinlikler
i├žin “├žok gen├ž”, “├žok ya┼čl─▒”, “tam ya┼č─▒nda” oldu─čunu s├Âylemek g
gibi. “Ya┼č─▒na g├Âre davran!” uyar─▒s─▒ ya┼čam beklentilerinin ├žo─čunu etkiler.

:::::::::::::::::

2. Yeti┼čkinli─čin Evreleri

Evre kuramc─▒lar─▒ ├žocuk geli┼čimi gibi yeti┼čkin geli┼čiminin de birbirini
izleyen evrelerden olu┼čtu─čunu kabul ederler. 1970’lerde Daniel
J. Levinson ve Yale ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ yeti┼čkinlikteki geli┼čim evrelerini
saptamaya ├žal─▒┼čt─▒lar ve erkek yeti┼čkinin geli┼čiminde alt─▒ evre saptad─▒lar.
Levinson ve arkada┼člar─▒ yeti┼čkinli─čin tcmel g├Ârevinin ya┼čamboyu
s├╝ren bir yap─▒ yaratmak oldu─čunu kabul ederler. Bir erkek, yeni
bir yap─▒ yaratarak ya da eskisini yeniden de─čerlendirerek ya┼čam─▒n─▒ d├Ânem
d├Ânem yeniden kurmal─▒d─▒r. Levinson’un, Erikson’un psikososyal
kuram─▒na dayanan geli┼čim kuram─▒nda yerle┼čik evreler ile ge├ži┼č evreleri
birbirini d├╝zenli bir s─▒ra i├žinde izler. Yerle┼čik evrelerde insanlar
ama├žlar─▒n─▒ az ├žok sakin bir bi├žimde izlerler; ge├ži┼č evrelerinde ise insan─▒n
ya┼čam yap─▒s─▒nda b├╝y├╝k de─či┼čimler olur.

─░lerde a├ž─▒klanaca─č─▒ gibi, Levinson’un evre kuram─▒nda temel kavram
ya┼čam yap─▒s─▒ kavram─▒d─▒r. Ya┼čam yap─▒s─▒, bireyin topluma girme
yollar─▒ (roller, ├╝yelikler, ilgiler, ya┼čam ├╝slubu, ama├žlar), ayn─▒ zamanda
bireyin ya┼čad─▒─č─▒ ki┼čisel anlamlar, d├╝┼člemler, de─čerler olarak tan─▒mlan─▒r.
Bu kuram ilk ve orta yeti┼čkinlikte ortaya ├ž─▒kan ├že┼čitli evreleri ve
ge├ži┼čleri saptamaktad─▒r. Betimlenen ya┼čam ak─▒┼č─▒, huzurlu ya da karga┼čal─▒
olabilen ge├ži┼člerle kesintiye u─črayan g├Ârece kararl─▒ d├Ânemlerden
olu┼čmaktad─▒r. Ge├ži┼č’ler bir insan─▒n ya┼čam─▒n─▒ yeniden de─čerlendirmesine
ve varolan ya da yeni bir ya┼čam yap─▒s─▒na yeniden ba─članmas─▒na
ili┼čkin bir bunal─▒m─▒ i├žerir. Yeni bir ya┼čam yap─▒s─▒ se├žilirse meslekte,
ya┼čam ├╝slubunda, evlilikte dramatik de─či┼čimler olabilir. Levinson’un
erkek yeti┼čkinin geli┼čimi d├Ânemleri tablosu a┼ča─č─▒da yer almaktad─▒r
(Tablo 7).

Levinson’un erkek yeti┼čkinin geli┼čim d├Ânemlerine ili┼čkin a├ž─▒klamalar─▒
┼č├Âyledir:

a. Aileden ayr─▒lma. Onlu y─▒llar─▒n sonu ve yirmilerin ba┼člar─▒nda
ba┼člayan bu d├Ânem, aile odakl─▒ ergen ya┼čam─▒ ile yeti┼čkin d├╝nyas─▒na
girme aras─▒ndaki ge├ži┼č d├Ânemidir. Gen├ž erkek askerlik ya da ├╝niversite
gibi bir ge├ži┼č kurumu se├žebilir ya da evde kalmay─▒ s├╝rd├╝rerek
├žal─▒┼čmaya koyulabilir. Bu d├Ânem s─▒ras─▒nda ailede kalmak ile d─▒┼čar─▒ya
gitmek aras─▒nda hemen hemen e┼čit bir denge vard─▒r. Ailenin s─▒n─▒r─▒n─▒
tam olarak a┼čmak temel bir geli┼čim g├Ârevidir. ├ç├╝nk├╝ bu de─či┼čiklik
yeni roller edinmeyi, ya┼čam d├╝zenlemeleri yapmay─▒, daha ├Âzerk ve sorumlu
olmay─▒ gerektirir. Bu d├Ânem a┼ča─č─▒ yukar─▒ ├╝├ž-be┼č y─▒l s├╝rer.

Tablo 7

Yeti┼čkinin Geli┼čim D├Ânemleri

D├Ânemler – Ya┼člar

Aileden ayr─▒lma; aileden ba─č─▒ms─▒z olma ├žabas─▒ – 16-18’den 20-24’e

Yeti┼čkin d├╝nyas─▒na kat─▒lma; yeni bir ev, yeti┼čkin
rollerinin ke┼čfi ve ├╝stlenilmesi, ilk ya┼čam yap─▒s─▒n─▒n
bi├žimlendirilmesi – 20’lerin ba┼člar─▒ndan 28’e

Otuz ya┼č ge├ži┼či; ya┼čam yap─▒s─▒n─▒n yeniden
de─čerlendirilmesi – 28’den 30’a

Durulma; kararl─▒ bir yuva kurma, ba┼č─▒na buyruk
olma – 30’lar─▒n ba┼člar─▒ndan 38’e

Orta ya┼č ge├ži┼či; ya┼čam yap─▒s─▒n─▒n yeniden
de─čerlendirilmesi – 38’den 40’lar─▒n ba┼člar─▒na

Orta yeti┼čkinli─čin kararl─▒l─▒k kazanmas─▒ – 40’lann ortalar─▒

Kaynak: Levinson ve ark., 1974. Aktaran Liebert ve
Wicks-Nelson, 1981

b. Yeti┼čkin d├╝nyas─▒na kat─▒lma. Bu d├Ânem erke─čin ya┼čam─▒nda
ailesinin odak noktas─▒ olmaktan ├ž─▒kmas─▒yla ba┼člar. Yeti┼čkin arkada┼člar,
cinsel ili┼čkiler ve ├žal─▒┼čma ya┼čam─▒yla erkek kendini bir yeti┼čkin olarak
tan─▒mlamaya ba┼člar. Bu yeni tan─▒m ona, onu geni┼č topluma g├Ât├╝recek
ge├žici ya┼čam yap─▒s─▒n─▒ bi├žimlendirme olana─č─▒n─▒ verir. Bu d├Ânem
s─▒ras─▒nda erkek, yeti┼čkin rollerini, sorumluluklar─▒n─▒ ke┼čfeder ve ├╝stlenir.
Bir i┼č kurabilir, bir meslek geli┼čtirebilir, sonra onu terkedebilir;
otuz ya┼č dolaylar─▒nda, ya┼čam─▒na daha fazla d├╝zen ve kararl─▒l─▒k getirmesi
konusunda bask─▒lar art─▒ncaya dek, bunal─▒m─▒n─▒ art─▒ran bir ba┼č─▒bo┼člu─ča
kap─▒labilir.

c. Durulma. Bu d├Ânem genellikle otuzlu y─▒llar─▒n ba┼člar─▒nda
ba┼člar. Erkek, toplum i├žindeki yerini alm─▒┼č, bir yuva kurmu┼č, uzun
s├╝reli planlar yapm─▒┼č ve bunlar─▒n pe┼čine d├╝┼čm├╝┼č, gelece─čine ili┼čkin bir
g├Âr├╝┼č, bir d├╝┼č geli┼čtirmi┼čtir. Sonraki y─▒llarda ya┼čam ├žizgisinde temel
de─či┼čiklik, d├╝┼č k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─črama, aldanma ya da ilk d├╝┼če yeterince
ula┼čamama ile ortaya ├ž─▒kar.

d. Ba┼č─▒na buyruk olma. Bu d├Ânem otuzlu y─▒llar─▒n ortas─▒yla
sonlar─▒ aras─▒nda ortaya ├ž─▒kar, erken yeti┼čkinli─činin en y├╝ksek noktas─▒n─▒
ve gelece─čin ba┼člang─▒c─▒n─▒ temsil eder. Bu d├Ânemde erkek, ne elde etmi┼č
olursa olsun yeterince ba─č─▒ms─▒z olmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r. ├ťst├╝ndekilerin
otoritesinden kurtulmak ister, genellikle ├╝stlerinin kendisini ├žok
fazla kontrol ettiklerini ve ona ├žok az serbestlik tan─▒d─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r.
Kendi kararlar─▒n─▒ verebilece─či ve i┼či ger├žekten y├╝r├╝tebilece─či zaman─▒
sab─▒rs─▒zl─▒kla bekler. E─čer birlikte ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ daha deneyimli bir arkada┼č─▒
ya da patronu varsa, bu d├Ânemde onlardan uzakla┼č─▒r. Bu d├Ânemde erkekler
toplum taraf─▒ndan, en ├žok de─čer verdikleri rolleri i├žinde tan─▒nmak
isterler. ├ľnemli bir ilerleme, terfi ya da bir ba┼čka yolla tan─▒nmak
isterler.

e. Orta ya┼č ge├ži┼či. Bu d├Ânem, daha kararl─▒ iki d├Ânem aras─▒na
geli┼čimsel bir ge├ži┼č d├Ânemi, d├Ân├╝m noktas─▒, s─▒n─▒rd─▒r. Bu d├Ânem
├žo─čunlukla erkek k─▒rklar─▒ndayken ortaya ├ž─▒kar ve erkek ba┼čar─▒l─▒ da ba┼čar─▒s─▒z
da olsa ger├žekle┼čir. Bir erkek son derece ba┼čar─▒l─▒ olabilir, yine
de bir bo┼čluk ve ac─▒ bir tat duyar. E─čer ba┼čar─▒s─▒zsa bir t├╝rl├╝ k├Â┼čeyi
d├Ânememenin ac─▒s─▒n─▒ ya┼čar. Genel olarak, “┼čimdi elimde ne var?” sorusu
ile “ger├žekten istedi─čim ne?” sorusu aras─▒ndaki farkl─▒l─▒k erkekte bir
ruh aray─▒┼č─▒ ara d├Ânemi yarat─▒r.

f. Yeniden kararl─▒l─▒k kazanma. K─▒rk be┼č ya┼č dolaylar─▒nda orta
yeti┼čkinlik ya┼čam─▒na temel olu┼čturacak yeni bir ya┼čam yap─▒s─▒ bi├žimlenmeye
ba┼člar ve ├╝├ž-d├Ârt y─▒l s├╝rer. Bu, son geli┼čim d├Ânemi de─čildir,
ancak Yale ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n─▒n inceledi─či son d├Ânemdir. Bu d├Ânem, yeniden
meydan okunan, yeni bunal─▒mlar─▒n ya┼čand─▒─č─▒, benli─če y├Ânelik
tehdidin olu┼čtu─ču bir d├Ânemdir. Freud, Jung, Goya, Gandhi gibi erkekler
derin bir orta ya┼č bunal─▒m─▒ ya┼čam─▒┼člar ve bundan m├╝thi┼č yarat─▒c─▒
kazan├žlar elde etmi┼člerdir. Dylan Thomas, F. Scott Fitzgerald,
Sinclair Lewis gibi erkekler ise bu bunal─▒mla ba┼ča ├ž─▒kamam─▒┼člar ve
bundan zarar g├Ârm├╝┼člerdir (Vander Zanden, 1981).

Yeti┼čkin geli┼čimi konusunun gitgide daha fazla ilgi ├žekmesine
kar┼č─▒n, yeti┼čkin kad─▒n─▒n geli┼čim evrelerinin hen├╝z pek ara┼čt─▒r─▒lmam─▒┼č
oldu─ču s├Âylenebilir. Levinson’un erkek yeti┼čkinin geli┼čiminde saptad─▒─č─▒
evrelerin kad─▒n yeti┼čkine uygulanamayaca─č─▒ da a├ž─▒kt─▒r. Kad─▒na
y├╝klenen geleneksel rollerin g├╝n├╝m├╝zde h─▒zla de─či┼čmesi ve yerini daha
├ža─čda┼č rollere ve anlay─▒┼člara b─▒rakmas─▒yla, kad─▒n─▒n yeti┼čkinlik deneyiminin
art─▒k erke─činkinden ├žok farkl─▒ olaca─č─▒, dolay─▒s─▒yla farkl─▒ bir
evreler kuram─▒n─▒ gerektirece─či s├Âylenebilir.

Nitekim, ara┼čt─▒rmalar kad─▒nlar─▒n da benzer evrelerden, ama birtak─▒m
├Ânemli farkl─▒l─▒klarla ge├žtiklerini g├Âstermektedir. ├ľrne─čin, kad─▒nlar
otuzlu ya┼člar─▒nda “durulma” yerine ya┼čam yap─▒lar─▒na yeni ba─član─▒mlar
getirmeyi denemektedirler.

├ľte yandan, yeti┼čkin geli┼čiminde evre yakla┼č─▒m─▒n─▒n yeti┼čkin ya┼čam─▒n─▒
a┼č─▒r─▒ ├Âl├ž├╝de basitle┼čtird─░─či ileri s├╝r├╝lmektedir. Bernice L. Neugarten
bu sava ├╝├ž kan─▒t getirmektedir. Birincisi, ya┼čam olaylar─▒ zaman
dizisinin gitgide daha az d├╝zenli olmas─▒ ve genel ├žizgilerin daha ak─▒c─▒
bir ya┼čam d├Âng├╝s├╝ne y├Ânelmesidir. ─░kincisi, her ya┼čtan yeti┼čkinlerin
bildirdi─či psikolojik temalar─▒n, tek bir sabit d├╝zen i├žinde tipik bir bi├žimde
geli┼čmeyen ve durmadan yeni bi├žimlerde ortaya ├ž─▒kan temalar
olmas─▒d─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, ya┼čam s├╝resi boyunca pek ├žok i├žsel de─či┼čimin
evreye benzemeyen bi├žimde yava┼č yava┼č ortaya ├ž─▒kmas─▒d─▒r.

Lawrence Kohlberg, do─čru bir evre kuram─▒n─▒n ┼ču d├Ârt niteli─či ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒
savunmaktad─▒r: 1) Bir evre kuram─▒ geli┼čimin belirli noktalar─▒nda
yer alan yap─▒larda niteliksel farkl─▒l─▒klar i├žerir. 2) Bu farkl─▒ yap─▒lar
bireysel geli┼čimde de─či┼čmez bir s─▒ra, d├╝zen ya da ardarda geli┼č
g├Âsterir; k├╝lt├╝rel etkenler geli┼čimi h─▒zland─▒rabilir, yava┼člatabilir ya da
durdurabilir, ama s─▒ras─▒n─▒ de─či┼čtiremez. 3) Farkl─▒ bir yap─▒y─▒ olu┼čturan
de─či┼čik ├Âgeler b├╝t├╝nle┼čmi┼č bir yan─▒tlar demeti olarak ortaya ├ž─▒karlar.
4) Evreler hiyerar┼čik bir b├╝t├╝nle┼čme g├Âsterirler; daha y├╝ksek evreler
daha a┼ča─č─▒ evrelerdeki yap─▒lar─▒n yerini al─▒r ya da onlarla b├╝t├╝nle┼čirler.

Neugarten do─čru bir evre kuram─▒n─▒n bu niteliklerinin genellikle
yeti┼čkinli─če uygulanamayaca─č─▒n─▒ ileri s├╝rmektedir. ├ç├╝nk├╝ niteliksel
de─či┼čimleri farketmek ├žo─ču zaman g├╝├žt├╝r; kat─▒ bir bi├žimde belirlenmi┼č
biyolojik bir zaman d├╝zeni yoktur; ├Ânemli ya┼čam olaylar─▒ ├žocukluktakinden
daha de─či┼čken bir d├╝zen i├žinde ortaya ├ž─▒kar.

Levinson da, bir evre kuram─▒n─▒n yeti┼čkinlerin bir dizi evre i├žinde
de─či┼čmez ad─▒mlarla ilerledikleri anlam─▒na gelmedi─čini kabul etmektedir.
Bir insan─▒n ya┼čam─▒ndaki de─či┼čimin derecesi ve h─▒z─▒ ki┼čilikten ve
├ževresel etkenlerden etkilenir. Levinson, insanlar─▒n farkl─▒l─▒─č─▒ nedeniyle
yeti┼čkinlikteki geli┼čimin d├╝zenden yoksun oldu─čunu ileri s├╝renlere
de kat─▒lmamakta, g├Ârevinin insanlar─▒n ya┼čam─▒n─▒n zaman i├žindeki a├ž─▒l─▒m─▒n─▒n
temel ilkelerini bulmak oldu─čunu savunmaktad─▒r (Vander Zanden, 1981).

%d blogcu bunu be─čendi: