hd porno porno hd porno porno

YA┼×LILIK PS─░KOLOJ─░S─░-1

1.808 okundu

YET─░┼×K─░NL─░KTE ─░LER─░ YILLAR

─░. YA┼×LILIK

Ya┼čl─▒ ki┼čiler kimlerdir? Geli┼čmi┼č ├╝lkelerde genellikle 65 ya┼č ileri
yeti┼čkinli─čin ba┼člama ya┼č─▒ olarak kabul edilir. Ancak, orta y─▒llarla ileri
y─▒llar aras─▒nda s─▒n─▒r olarak bu ya┼č─▒n se├žilmesinde bir kesinlik yoktur.
Ya┼čl─▒l─▒─č─▒n 65 ya┼č ve sonras─▒yla tan─▒mlanmas─▒ Bismarck’tan kaynaklanm─▒┼č
ve di─čer ├╝lkelerde de kullan─▒lagelmi┼čtir. Bu tan─▒mlamada, bireyin
i┼čten emekliye ayr─▒lmas─▒ ve baz─▒ toplumsal ve sa─čl─▒ksal hizmetlerden
yararlanmaya ba┼člamas─▒ temel al─▒nmaktad─▒r. Bununla birlikte,
65 ya┼č bireyin di─čer i┼člevlerini belirlemede yeterli de─čildir. S├Âzgelimi,
bir bireyin 65 ya┼č─▒nda oldu─čunu s├Âylemek, onun genel sa─čl─▒─č─▒, fiziksel
ya da psikolojik dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒, zihinsel yetenekleri, yarat─▒c─▒l─▒─č─▒ konusunda
bize hi├ž bir bilgi vermez. Ger├žekte ya┼čl─▒ ki┼čiler biyolojik ve
davran─▒┼čsal i┼člevler bak─▒m─▒ndan gen├žlerden ve orta ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerden
daha fazla de─či┼čiklik g├Âsterir. ├ľrne─čin, 35 ya┼č─▒ndaki birinin neler
yapabilece─či konusunda olduk├ža do─čru kestirimlerde bulunabiliriz,
oysa 65 ya┼č─▒ndaki biri i├žin kestirimlerimizin do─črulu─ču ├Ânemli ├Âl├ž├╝de
azalacakt─▒r.

G├╝n├╝m├╝zde yeti┼čkinli─čin di─čer d├Ânemlerinde oldu─ču gibi ya┼čl─▒l─▒k
d├Ânemine de ilgi gittik├že artmaktad─▒r. Gerontoloji ya┼čl─▒l─▒─č─▒n b├╝t├╝n
y├Ânlerini inceleyen bilim dal─▒d─▒r; 1960’lara kadar akademik bir disiplin
olarak var olmakla birlikte as─▒l g├╝n├╝m├╝zde h─▒zla geli┼čen bir aland─▒r
ve psikoloji, biyoloji, sosyoloji ve kent planlamas─▒yla yak─▒ndan
ili┼čkilidir. Geriyatri ise ya┼čl─▒lar─▒n sa─čl─▒k sorunlar─▒n─▒ a├ž─▒klamaya ve
tedavi etmeye y├Ânelik etkinlikleri i├žerir.

:::::::::::::::::

1. Ya┼čl─▒l─▒─ča Genel Bak─▒┼č

Ya┼čl─▒l─▒k konusuna bilimsel a├ž─▒dan yakla┼č─▒rken yap─▒lacak ilk i┼č
birtak─▒m s├Âylencelerle ger├žekleri birbirinden ay─▒rt etmek olmal─▒d─▒r.
Bunlardan birka├ž─▒ a┼ča─č─▒da incelenmektedir.

S├Âylence: Ya┼čl─▒lar─▒n ├žo─ču hastanelerde, bak─▒mevlerinde, ya┼čl─▒lar
yurdunda ya da di─čer kurumlarda ya┼čamaktad─▒r. Ger├žek: 65-74 ya┼č
grubundaki 1000 ki┼čiden sadece 12’si ┼čifa yurtlar─▒nda ya┼čamaktad─▒r.

S├Âylence: Ya┼čl─▒lar─▒n ├žo─ču ├že┼čitli hastal─▒klar nedeniyle yetersizdir
ve zaman─▒n─▒n ├žo─čunu yatakta ge├žirir. Ger├žek: Evde ya┼čayan ya┼čl─▒lar─▒n
sadece % 8’i yata─ča ba─čl─▒d─▒r, % 5’i ciddi bi├žimde yetersizdir ve % 11-16’s─▒
hareket bak─▒m─▒ndan s─▒n─▒rl─▒d─▒r.

S├Âylence: Ya┼čl─▒lar─▒n ├žo─čunun sa─čl─▒─č─▒ k├Ât├╝d├╝r ve kolayca bula┼č─▒c─▒
hastal─▒─ča yakalan─▒r. Ger├žek: Akut hastal─▒klar ya┼čl─▒lar aras─▒nda n├╝fusun
di─čer kesimlerindekinden daha azd─▒r. Kronik hastal─▒klar ise ya┼č ilerledik├že
d├╝zenli olarak artmaktad─▒r. Kronik sa─čl─▒k sorunlar─▒n─▒n bu art─▒┼č─▒na
kar┼č─▒n, ya┼čl─▒ ki┼čilerin ├žo─ču kendilerini g├╝nl├╝k etkinliklerini y├╝r├╝temeyecek
durumda g├Ârmemektedir.

S├Âylence: ─░nsanlar─▒n ya┼čamlar─▒ ve ilgileri ileri ya┼člarda k├Âkl├╝ bi├žimde
de─či┼čir. Ger├žek: Ya┼čl─▒ ki┼čilerin bo┼č zaman ilgilerinin ├╝niversite
├Â─črencilerininkiyle ayn─▒ oldu─ču g├Âr├╝lmektedir.

Amerika Birle┼čik Devletleri’nde ya┼čl─▒ ki┼čilerin oran─▒ gittik├že artmaktad─▒r.
1860 y─▒l─▒nda 37 ki┼čiden sadece biri 65 ya da daha ileri ya┼čtayd─▒.
1960’da bu oran yakla┼č─▒k alt─▒da bir olmu┼čtur. Bu de─či┼čimin nedenleri
olarak ┼čunlar say─▒lmaktad─▒r: Toplumun ve y├Âneticilerin ya┼čl─▒l─▒kla
ve ├Âzellikle ya┼čl─▒lar─▒n sa─čl─▒k ve gelir sorunlar─▒yla daha fazla ilgilenmesi,
ya┼čl─▒lar─▒n ├že┼čitli kaynaklardan (toplumsal g├╝venlik, refah,
t─▒bbi hizmetler, dinlenme merkezleri, vb.) yararlanma isteminin artmas─▒,
ya┼čl─▒ ki┼čilerin siyasal bir g├╝├ž ve toplumsal hareket olarak ortaya
├ž─▒kmas─▒.

Ya┼čam beklentisi (life expectancy) kavram─▒, bir bireyin do─čumundan
itibaren ne kadar ya┼čayaca─č─▒na ili┼čkin beklentiyi dile getirmektedir.
Bu beklenti geli┼čmi┼č ├╝lkelerde uzundur, yani bu ├╝lkelerde
insanlar ortalama olarak di─čer ├╝lkelerdekinden daha fazla ya┼čamaktad─▒rlar;
dolay─▒s─▒yla, yine bu ├╝lkelerde 65 ya┼č ve daha ├╝st├╝ndeki insanlar─▒n
oran─▒ di─čer ├╝lkelerdekinden daha fazlad─▒r. ├ľrne─čin, 65 ve ├╝st├╝ndekilerin
oran─▒ Kenya’da % 3.6, Meksikada 3.7, Arjantin’de 7.5 iken,
Hollanda’da 10.3, Macaristan’da 11.4, Danimarkada 12.1, ─░ngiltere’de
13.1, Fransada 13.4, ─░sve├ž’te 13.7’dir (Demographic Yearbook, 1975,
Birle┼čmi┼č Milletler).

├çe┼čitli ├╝lkelerdeki ya┼čam beklentilerinin cinsiyete g├Âre da─č─▒l─▒m─▒
Tablo 19’da, ya┼čl─▒lar─▒n genel n├╝fus i├žindeki oran─▒ Tablo 20’de
g├Âsterilmi┼čtir.

Amerika Birle┼čik Devletleri’nde ya┼čam beklentileri erkekler i├žin
67, kad─▒nlar i├žin 75’tir (1975 verileri). Erkek ve kad─▒nlar─▒n ya┼čam
beklentileri aras─▒ndaki fark 1920’den beri artmaktad─▒r. 65 ve daha ya┼čl─▒
her 100 kad─▒na kar┼č─▒l─▒k 69 erkek vard─▒r. Do─čumda her 100 kad─▒na kar┼č─▒l─▒k
105 erkek vard─▒r, erkek ├Âl├╝m oran─▒ s├╝rekli artmakta, 19 ya┼č─▒ndan
itibaren kad─▒nlar─▒n say─▒s─▒ erkekleri ge├žmektedir. Genellikle erkeklerin
daha az ya┼čamas─▒ daha a─č─▒r ├žal─▒┼čmas─▒na ba─članmaktad─▒r, ama yeni
do─čmu┼č ve bebek o─članlar k─▒zlardan daha a─č─▒r ├žal─▒┼č─▒yor de─čillerdir.
As─▒l neden belki kad─▒nlar─▒n daha kararl─▒ bir organizmaya sahip olmas─▒d─▒r.
Ayr─▒ca ├ževresel etkenlerin de pay─▒ vard─▒r (erkeklerin daha fazla sigara
i├žmesi gibi).

Amerika Birle┼čik Devletleri’nde 22 milyon ki┼či 65 ya┼č─▒nda ya da
├╝st├╝ndedir. Bu grubun yakla┼č─▒k yar─▒s─▒ 73 ya┼č─▒n ├╝st├╝nde, bir milyon
ki┼či de 85 ya┼č─▒nda ya da ├╝st├╝ndedir. B├╝t├╝n bu toplamlar bu y├╝zy─▒l
boyunca art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. 1900 y─▒l─▒nda ya┼čam beklentisi sadece 47
y─▒l idi ve n├╝fusun sadece % 4’├╝ 65 ya┼č─▒n─▒ a┼č─▒yordu. 1977 verilerine g├Âre
ya┼čam beklentisi yakla┼č─▒k 72.5 y─▒la ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bu geli┼čme temelde
├žocuk ├Âl├╝mlerinin azalmas─▒na ve halk sa─čl─▒─č─▒ ├Ânlemlerinin yayg─▒nla┼čmas─▒na
ba─članmaktad─▒r. A┼ča─č─▒daki tablo ABD’de 100 kad─▒na kar┼č─▒l─▒k
erkek say─▒s─▒n─▒n ya┼člara g├Âre da─č─▒l─▒m─▒m g├Âstermektedir (Tablo 21).

Kad─▒nlar─▒n erkeklerden daha uzun ya┼čamas─▒ ku┼čkusuz ya┼čl─▒ yeti┼čkinlerin
evlilik stat├╝s├╝n├╝ de etkilemektedir. Ya┼čl─▒ kad─▒nlar─▒n ├žo─ču duldur,
├Âte yandan ├žo─ču ya┼čl─▒ erkekler de evlidir, ├ž├╝nk├╝ ya┼čl─▒ bir erke─čin
evlenmesi ya┼čl─▒ bir kad─▒n─▒n evlenmesinden ├žok daha kolayd─▒r.

Tablo 19

D├╝nyada Do─čumdan ─░tibaren Ya┼čam Beklentileri

├ťlke – Erkek – Kad─▒n

─░sve├ž – 72,1 – 77,5

Norve├ž – 71,3 – 77,6

Japonya – 71,2 – 76,3

Hollanda – 71,2 – 77,2

Danimarka – 70,8 – 76,3

─░svi├žre – 70,3 – 76,2

Kanada – 69,3 – 76,4

─░talya – 69,0 – 74,9

Do─ču Almanya – 68,9 – 74,2

─░ngiltere – 68,9 – 75,1

Fransa – 68,6 – 76,4

Bel├žika – 67,8 – 74,2

Bat─▒ Almanya – 67,6 – 74,1

Avusturya – 67,6 – 74,2

Yunanistan – 67,5 – 70,7

─░sko├žya – 67,2 – 73,6

Polonya – 66,8 – 73,8

SSCB – 64,0 – 74,0

Meksika – 62,8 – 66,6

├çin – 59,9 – 63,3

Brezilya – 57,6 – 61,1

─░ran – 50,7 – 51,3

Kenya – 46,9 – 51,2

Hindistan – 41,9 – 40,6

Kaynak: Birle┼čmi┼č Milletler, 1977.

Tablo 20

D├╝nya N├╝fusunda Ya┼čl─▒lar─▒n Oran─▒

Tablo 21

ABD’de Kad─▒n ve Erkek Say─▒s─▒n─▒n Ya┼člara G├Âre Da─č─▒l─▒m─▒

Ya┼člar – 100 kad─▒na g├Âre erkek say─▒s─▒

15’in alt─▒ – 104.1

15-24 – 102,2

25-44 – 97,3

45-54 – 93,6

55-64 – 89,6

65-74 – 76,8

75-85 – 61,5

85 ve ├╝st├╝ – 48,5

Kaynak: Birle┼čik Devletler N├╝fus B├╝rosu, Current Population Reports,
1976.

:::::::::::::::::

2. Ya┼čl─▒l─▒k Kuramlar─▒

T─▒bb─▒n b├╝t├╝n alanlar─▒nda y├╝zy─▒l─▒m─▒zda ortaya ├ž─▒kan ilerlemelere
kar┼č─▒n maksimum insan ├Âmr├╝n├╝n daha fazla artmad─▒─č─▒ bilinmektedir.
Genel olarak insan─▒n ya┼čam uzunlu─ču organizman─▒n ya┼č─▒na ba─čl─▒ etkenlerle
belirlenmektedir. Ancak, bu ili┼čkinin do─čas─▒ yani biyolojik
ya┼članman─▒n nedenleri hen├╝z a├ž─▒klanabilmi┼č de─čildir. A┼ča─č─▒da, biyolojik
ya┼članma konusundaki ├že┼čitli g├Âr├╝┼čler aktar─▒lmaktad─▒r.

Biyologlar taraf─▒ndan belirlenen ├žok ├že┼čitli ya┼članma t├╝rleri vard─▒r.
Bakteriler yeterli g─▒da ve fiziksel ortam bulduklar─▒ s├╝rece ya┼čayabilirler.
A─ča├žlar k├Âklerindeki suyu yukar─▒ya ├žekemez ve g├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒n─▒
kullanamaz duruma gelinceye kadar ya┼čarlar. Vah┼či hayvanlar
genellikle ya┼članmadan ├žetin do─ča ko┼čullar─▒ alt─▒nda ├Âl├╝rler. ├çe┼čitli
memeliler de ├╝reme i┼člevlerini bitirdikten sonra ya┼čamdan ├žekilirler.
Filler ├╝retkenliklerini yitirdikten sonra yavrular─▒n─▒ yeti┼čtirmek i├žin
ya┼čayabilen nadir memelilerdendir. ─░nsan ─▒rk─▒ da ├╝reme yetene─čini yitirdikten
sonra ya┼čamay─▒ s├╝rd├╝r├╝r. (Bir kad─▒n menopozdan sonra 20
y─▒l, son ├žocu─čunun do─čumundan sonra 35-40 y─▒l ya┼čayabilir.)

Gerontoloji, ya┼članman─▒n, ─▒rklar─▒n var olmas─▒na ili┼čkin evrimsel
bir s├╝re├ž sonucu mu, y─▒pranman─▒n birikmi┼č etkisi sonucu mu, yoksa
do─čal fizyolojik de─či┼čim s├╝reci sonucu mu ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ saptayamam─▒┼čt─▒r.
Ya┼članma genel olarak organizman─▒n ├ževreye uyumunda gitgide
artan bir yetersizlikle ortaya ├ž─▒kar.

Belirli ─▒rklar─▒n ya┼čam uzunluklar─▒nda kal─▒tsal ├Âzelliklerin rol oynad─▒─č─▒
a├ž─▒kt─▒r. T├╝rlerin ya┼čam s├╝resi, genetik ve kal─▒tsal ├Âzelliklerinin
y├╝zy─▒llar boyunca evrimiyle ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Ancak ├╝retimden sonra
ya┼čaman─▒n ne t├╝r bir evrimsel katk─▒s─▒ oldu─ču tart─▒┼čmal─▒d─▒r. Weisman,
insan─▒n ├╝retkenlikten sonra ya┼čamas─▒n─▒n insan t├╝r├╝n├╝n ya┼čam de─čerini
“toplumsal” olarak artt─▒rd─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rm├╝┼čt├╝r. ┼×u halde ya┼članma s├╝reci
├žocuklar─▒n ya┼čam─▒n─▒ iyile┼čtirmek i├žin ortaya ├ž─▒km─▒┼č olabilir. ├ç├╝nk├╝
ya┼čl─▒lar birtak─▒m g├╝├žl├╝kleri a┼čmay─▒ bilirler, ├Ârne─čin k─▒tl─▒k y─▒llar─▒nda
yiyecek ve suyun nerede bulundu─čunu an─▒msayabilirler. ├ľte yandan,
ya┼čl─▒l─▒─č─▒n evrim sonucu olmad─▒─č─▒n─▒, genetik program─▒n sona ermesinden
kaynakland─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝renler de vard─▒r. ─░nsan─▒n d├╝┼č├╝nme yetene─či
onun daha uzun ya┼čamas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č olabilir, ya┼članma bir bak─▒ma
“program─▒n t├╝kenmesi” anlam─▒na gelebilir. B├Âylece insan─▒n ileri ya┼člar─▒,
bir g├Ârev i├žin uzaya g├Ânderilen roketin g├Ârevini bitirdikten sonra
y├Âr├╝ngede kalmay─▒ s├╝rd├╝rmesine benzetilebilir. Bir ba┼čka evrimsel
ya┼članma modeline g├Âre, insan─▒n ya┼članmas─▒, daha ├Ânce birincil ├Ânem
ta┼č─▒yan uyum ├Âzelliklerinin ileri y─▒llarda olumsuz ├Âzelliklere d├Ân├╝┼čmesidir.
├ľrne─čin, insan─▒n sinir sistemi h├╝crelerinin yenilenmemesi,
bellek ve ├Â─črenme yeteneklerini artt─▒rmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan t├╝r├╝n s├╝rmesi
i├žin ├žok uygundur, ama ya┼čam─▒n sonsuza dek i┼člemesini de engeller.
B├Âylece insan─▒n uzun ya┼čamas─▒n─▒n ve sonu├ž olarak ya┼članmas─▒n─▒n, t├╝r├╝n├╝n
varolu┼ču i├žin gerekli oldu─čundan m─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ (do─črudan
evrimin sonucu olarak), yoksa evrimle┼čmi┼č bir t├╝r olarak ├ževresiyle
ba┼ča├ž─▒kmada ve ya┼čam─▒n─▒ uzatmadaki ba┼čar─▒s─▒na m─▒ ba─čl─▒ oldu─ču (geli┼čmi┼č
zihin yap─▒lar─▒n─▒n sonucu olarak) hen├╝z belli de─čildir.

Kal─▒tsal ├Âzellikler ├Âzel ├ževre ko┼čullar─▒nda en ├╝st d├╝zeyde
ger├žekle┼čebilecek gizilg├╝├žlerdir. Kaza, hastal─▒k, a├žl─▒k gibi olaylar insan─▒n
genetik ├Âzelli─či ne olursa olsun ya┼čam─▒na son verebilir. Jones, k─▒r
ya┼čam─▒ ve evlilik gibi etkenlerin ya┼čam─▒ 5 y─▒l uzat─▒─č─▒n─▒, ┼či┼čmanl─▒─č─▒n
ise 4-15 y─▒l k─▒saltt─▒─č─▒n─▒ belirtmektedir. Ayr─▒ca, ├žocukluk y─▒llar─▒n─▒n ve
bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klar─▒n denetime al─▒nmas─▒ ortalama ya┼čam s├╝resini 15
y─▒l uzatm─▒┼čt─▒r. D─▒┼č etkenler aras─▒nda radyasyon da ya┼čl─▒l─▒─č─▒n olas─▒ nedeni
olarak ilgi ├žekmi┼čtir. Hemen herkes g├╝nde bir miktar kozmik
radyasyona maruz kalmaktad─▒r. Y├╝ksek miktarda radyasyon h├╝cre ├žekirde─čini
tahrip etti─či gibi, daha alt d├╝zeylerdeki radyasyonun da ya┼čam
s├╝resini k─▒saltt─▒─č─▒ belirlenmi┼čtir. Radyasyon ile ya┼čam s├╝resinin
azalmas─▒ aras─▒ndaki ili┼čki bir├žok ara┼čt─▒rmada ortaya konmu┼čtur. Radyasyona
maruz kalanlar daha fazla kromozom yitimine u─čramaktad─▒rlar,
b├Âylece ya┼članman─▒n h─▒zlanmas─▒ s├Âz konusu olmaktad─▒r. Ancak,
h├╝crenin kendi kendini onarmas─▒ ger├že─či bu ili┼čkinin kesinli─čini
azaltmaktad─▒r.

Hem kal─▒tsal, hemde d─▒┼č etkenler (hastal─▒k, radyasyon, vir├╝s vb.)
ya┼čam uzunlu─čuyla ilgili bulunmakta, ancak yine de bu etkenler ya┼članma
olgusunu a├ž─▒klayamamaktad─▒r. B├Âylece fizyolojik ya┼članma kuramlar─▒na
gerek duyulmaktad─▒r. Ya┼članman─▒n biyolojik s├╝recini a├ž─▒klayan
pek ├žok kuram vard─▒r, fakat hi├žbiri t├╝m├╝yle kabul edilmi┼č
de─čildir. Bu ya┼članma kuramlar─▒ birincil ya┼članma s├╝re├žlerini tan─▒mlayan
kuramlard─▒r. Birincil ya┼članma, bir t├╝r├╝n b├╝t├╝n ├╝yelerinde ortaya
├ž─▒kan a┼čamal─▒, ka├ž─▒n─▒lmaz, ya┼ča ba─čl─▒ de─či┼čimleri i├žerir. Ku┼čkusuz
bu t├╝r ya┼članma tamamen normaldir. Birincil ya┼članman─▒n nedenleri
konusunda ├že┼čitli kuramlar vard─▒r; bunlardan ilk ├╝├ž├╝ genetik denetimle
ilgilidir.

a) Genetik programlama. Bu kurama g├Âre d├╝zenleyici genler
geli┼čim s─▒ras─▒nda harekete ge├žerler ve dururlar. Orta ya┼člara yakla┼č─▒rken
ya gen├žlik genleri durur ya da ya┼članma genleri harekete ge├žer.
┼×u halde bedenin bozulmas─▒ ve ├Âl├╝m├╝ genlerin ├Ânceden programlanm─▒┼č
olmas─▒yla d├╝zenlenmektedir; ba┼čka bir deyi┼čle, genler elden
├ž─▒kar─▒labilecek bedenler ├╝retmektedirler.

b) Zaman ayarlama. Bu kurama g├Âre ya┼članma ├že┼čitli organlar─▒n
derece derece bozulmas─▒ olarak g├Âr├╝lebilir. Hipotalamusun i├žindeki
biyolojik saat pit├╝iter bezine g├Ânderdi─či sinyalleri azaltmaya
ba┼člad─▒─č─▒nda bedenin hormon dengesi bozulmakta ve ya┼članma ba┼člamaktad─▒r.

c) Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k mekanizmas─▒. Bu kurama g├Âre ya┼članma ba─č─▒┼č─▒kl─▒k
sisteminin olanaklar─▒n─▒n azalmas─▒yla ba┼člar. Ya┼članmayla birlikte
bedenin do─čal savunmalar─▒ normal h├╝crelere y├Ânelmektedir; yani
ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi art─▒k yabanc─▒ maddeleri ve anormal h├╝creleri tan─▒makta
g├╝├žl├╝k ├žekerek bedene sald─▒rmaya ba┼člamaktad─▒r.

Di─čer ya┼članma kuramlar─▒ ise insan bedeninde, ├Âzellikle h├╝crelerde
biriken y─▒k─▒mla ilgilidir; burada temel g├Âr├╝┼č biyolojik sistemin
a┼č─▒nmas─▒d─▒r.

d) DNA’n─▒n onar─▒m─▒. Bu kuram bedenin DNA’y─▒ onarma yetene─činin,
metabolizma s─▒ras─▒nda ya da kirlenme ve radyasyonla temas
sonucunda ortaya ├ž─▒kan y─▒k─▒mla ba┼čedemedi─čini varsaymaktad─▒r. B├Âylece
ya┼članma DNA’n─▒n biriktirdi─či y─▒k─▒mlar─▒n depolanmas─▒ olarak ortaya
├ž─▒k─▒yor demektir.

e) Kopye yanl─▒┼člar─▒n─▒n birikmesi. Bu kuram biyolojik y─▒k─▒m─▒n
h├╝credeki protein sentezi s─▒ras─▒nda yap─▒lan yanl─▒┼člar─▒n sonucu oldu─čunu
varsaymaktad─▒r. Genetik mesaj─▒n tekrar tekrar kopyelenmesi s─▒ras─▒nda
yanl─▒┼člar y─▒k─▒ma yol a├žacak oranlarda birikmekte ve sonu├žta
h├╝creler normal olarak i┼čleyememektedir.

f) Metabolik art─▒klar. Organizmalar ya┼član─▒rlar, ├ž├╝nk├╝ h├╝creleri
metabolizman─▒n art─▒k ├╝r├╝nleriyle yava┼č yava┼č zehirlenir ya da
i┼člevleri bozulur. Metabolizma s─▒ras─▒nda de─či┼čimler beden h├╝crelerindeki
protein molek├╝llerinin do─čas─▒n─▒ s├╝rekli olarak de─či┼čtirirler. Kal─▒c─▒
ba─člar olu┼čturan molek├╝ller gitgide kat─▒la┼č─▒rlar, dolay─▒s─▒yla uygun
i┼člev yapamaz olurlar ve onar─▒lamazlar (Hoffman ve ark., 1994).

Perlmutter ve Hall’a (1992) g├Âre, ya┼članma s├╝recini incelerken
birincil, ikincil ve ├╝├ž├╝nc├╝l ya┼članma aras─▒nda ay─▒r─▒m yapmak ├Ânemlidir.
Birincil ya┼članma, yukar─▒da da belirtildi─či gibi, herkeste ortaya
├ž─▒kan, evrensel, ka├ž─▒n─▒lmaz ya┼članmad─▒r ve genetik program─▒n sonucu
olabilir. Birincil ya┼članma (ya da “normal ya┼članma”), izleri y─▒llarca
ortaya ├ž─▒kmasa bile ya┼čamda erkenden ba┼člar. Baz─▒ belirtileri g├Âr├╝n├╝rdedir
(sa├žlar─▒n a─čarmas─▒, hareketlerin yava┼člamas─▒, g├Ârmenin zay─▒flamas─▒
gibi); g├Âr├╝n├╝r olmayan belirtiler bedenin uyum sa─člama yetene─čini
azaltan ├Âzelliklerdir (─▒s─▒ya tepkinin de─či┼čmesi gibi). H├╝cre
i├žinde DNA’n─▒n onar─▒m yetisi derece derece azal─▒r. Ya┼članma bedenin
b├╝t├╝n d├╝zeylerinde (yani h├╝creden organa, organdan sisteme) s├╝rer.
B├╝t├╝n beden sistemleri ya┼član─▒r, ama b├╝t├╝n organlar ya da sistemler
ayn─▒ oranda ya┼članmaz. ─░kincil ya┼članma insanlar─▒n ├žo─čunda ortaya
├ž─▒kar, ama evrensel ya da ka├ž─▒n─▒lmaz de─čildir. Bu t├╝r ya┼članma, hastal─▒─č─▒,
kullan─▒m─▒ b─▒rakmay─▒ ya da k├Ât├╝ kullan─▒m─▒ i├žeren ya┼čamboyu bir
s├╝recin sonucudur. ─░kincil ya┼članmaya ba─čl─▒ de─či┼čimler ya┼čla ili┼čkili
oldu─ču i├žin ├žo─ču zaman birincil ya┼članmayla kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒rlar. S├Âz gelimi,
ciltteki buru┼čukluklar ge├žmi┼čte birincil ya┼članman─▒n belirtisi say─▒l─▒rken,
g├╝n├╝m├╝zde (g├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒ndan gelen radyasyonun birikmesi
ile) ikincil ya┼članman─▒n sonucu olarak de─čerlendirilmektedir. Bir├žok
hastal─▒k ya┼članman─▒n sonucu de─čildir; normal ya┼članma bile hastal─▒─ča
yol a├žmad─▒─č─▒ halde ya┼članan bedenin azalan direnci ya┼čl─▒lar─▒ hastal─▒─ča
daha yatk─▒n yapmaktad─▒r. Hastal─▒k ya┼čla gitgide daha ba─člant─▒l─▒ hale
geldi─či i├žin genellikle ya┼čla ili┼čkili say─▒lan de─či┼čimlere katk─▒da
bulunmaktad─▒r. Kullan─▒m─▒ b─▒rakma da b├╝t├╝n beden sistemlerinde ikincil
ya┼članmaya neden olabilir. ├ľrne─čin, egzersiz yoklu─ču kaslarda zay─▒flamaya
(atrofi) ve mafsallarda sertle┼čmeye yol a├žabilir. Bir├žok ya┼čl─▒
insan s─▒rf art─▒k yetene─či olmad─▒─č─▒na ya da kendisine iyi gelmeyece─čine
inand─▒─č─▒ i├žin egzersizi b─▒rakmaktad─▒r. Ger├žekte ise bedenlerini
kullanmad─▒klar─▒ i├žin ikincil ya┼članman─▒n etkilerini ├žabukla┼čt─▒rmaktad─▒rlar.
─░kincil ya┼članman─▒n bir ba┼čka nedeni olan k├Ât├╝ kullan─▒m─▒n en a├ž─▒k
├Ârnekleri sigara, alkol, a┼č─▒r─▒ ┼či┼čmanl─▒k ve k├Ât├╝ beslenmedir. K├Ât├╝ kullan─▒m─▒n
bu derece a├ž─▒k olmayan bi├žimleri de vard─▒r. ├ľrne─čin, belirli
bir derece i┼čitme yitimi birincil ya┼članmayla birlikte g├Âr├╝l├╝r; ama
├žal─▒┼č─▒rken ya da m├╝zik dinlerkenki y├╝ksek sesler de i┼čitmeyi s─▒n─▒rlayabilir.
Birincil ya┼članman─▒n etkileri konusunda bug├╝nk├╝ ko┼čullarda
hi├žbir ┼čey yap─▒lamamaktad─▒r; ama ikincil ya┼članman─▒n etkileri
geciktirilebilir, yava┼člat─▒labilir, hatta durdurulabilir. ├ť├ž├╝nc├╝l ya┼članma
ya┼čam─▒n sonunu haber veren h─▒zl─▒, sonul bozulmad─▒r. Sa─čl─▒kta, toplumsal
ya┼čamda, bili┼čsel i┼čleyi┼čte yayg─▒n de─či┼čimlerle kendini belli eder; bu
de─či┼čimler normal ya┼članmadaki de─či┼čimlerden hem nicelik hem nitelik
a├ž─▒s─▒ndan farkl─▒d─▒r. Ya┼čam─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝ art─▒k uykuda ge├žmektedir,
├Âl├╝m├╝n gelmesi yak─▒nd─▒r (Perlmutter ve Hall, 1992).

Timiras ya┼članmay─▒, “kaza, hastal─▒k ve di─čer ├ževresel bask─▒lar─▒n
ka├ž─▒n─▒lmaz bir bi├žimde artmas─▒na neden olan fizyolojik yeterlilik azalmas─▒”
olarak tan─▒mlamaktad─▒r. Zaman─▒n ge├žmesi ile ├Âlme olas─▒l─▒─č─▒ da
b├Âylece artmakta (Gompertz’in 1825’de ortaya koydu─ču matematiksel
olas─▒l─▒k e─črisi) ve bireyin do─čal nedenlerle ├Âlmesi ├Ânemli ya┼čamsal
s├╝re├žlerin geriledi─čini ve sonucun ├Âl├╝m oldu─čunu ortaya koymaktad─▒r.

Hen├╝z ya┼članman─▒n belirli bir nedene ba─čl─▒ olarak a├ž─▒klanmas─▒
olanakl─▒ g├Âr├╝nmemektedir. Birden fazla gizil neden bir arada ya┼članmaya
neden oluyor ya da sadece fizyolojik noksanlar─▒n birikmesi
ya┼članmay─▒ yarat─▒yor olabilir. Dolay─▒s─▒yla, teknoloji ya┼članman─▒n nedenini
bulamadan ya┼čam s├╝resini uzataca─ča benzemektedir.

A┼č─▒nma kuram─▒ sa─čduyuya en yak─▒n kuram gibi g├Âr├╝nmektedir.
Buna g├Âre, organizma t─▒pk─▒ makinada oldu─ču gibi eskimektedir. Ancak,
ya┼čam s├╝resini yaln─▒z ├žok ├žal─▒┼čman─▒n ya da stresin k─▒saltt─▒─č─▒na
ili┼čkin kesin bulgular yoktur. Organlar─▒n zamanla a┼č─▒nmas─▒ “organ
nakli”ni ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r, ama eskiyen organlar─▒ yenileyerek ya┼čam
s├╝resini uzatmak olanakl─▒ de─čildir, ├ž├╝nk├╝ karma┼č─▒k homeostatik mekanizman─▒n
gerilemesini ve h├╝cre ya┼članmas─▒n─▒ ├Ânlemek olanaks─▒z g├Âr├╝nmektedir.

Bedende ya┼čamsal fizyolojik dengeyi sa─člayan homeostatik mekanizmalar
ya┼članmada da rol oynamaktad─▒r. Bu g├Âr├╝┼če g├Âre ya┼članma,
homeostatik kusurlar─▒n art─▒┼č─▒ sonucu ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Dinlenme
durumunda mekanizmalar─▒n kendilerini d├╝zenlemelerinde ya┼čl─▒larla
gen├žler aras─▒nda fark yoktur; ama, stres sonras─▒nda normal dengeye
d├Ânmenin ya┼čl─▒ deneklerde daha yava┼č oldu─ču ortaya konmu┼čtur. B├Âbreklerin
dengeyi yeniden bulmas─▒, beden ─▒s─▒s─▒n─▒n normale d├Ânmesi,
kandaki ┼čeker oran─▒n─▒n dengelenmesi ya┼čl─▒larda daha zor olmaktad─▒r.
Ya┼čl─▒ organizman─▒n kendi kendisini d├╝zenleyen geribildirimi (feedback)
azalmakta, gerekli dengeyi koruyamay─▒nca da organizma ├Âlmektedir.
Homeostatik mekanizmada gen├žlerin kolayca dayanabildi─či
bask─▒lar ya┼čl─▒lar─▒n ya┼čam─▒n─▒ tehdit edebilmektedir. Bu bask─▒lar fiziksel
olabildi─či gibi, fiziksel ve toplumsal ├ževrede de─či┼čimler bi├žiminde de
olabilir. Ya┼čl─▒l─▒kta ortaya ├ž─▒kan duygusal bask─▒lar da ya┼čl─▒y─▒ tehdit
edebilir.

Strese fizyolojik tepkinin azalan yeterlili─či kuram─▒ en geni┼č ya┼članma
kuram─▒d─▒r, ├ž├╝nk├╝ ya┼članman─▒n fizyolojik, toplumsal ve psikolojik
y├Ânlerini bir arada a├ž─▒klayabilmektedir. Ya┼članmay─▒ metabolik
art─▒klar─▒n birikmesiyle a├ž─▒klayan kuram ise, bu art─▒klar─▒n ya┼čl─▒l─▒k nedeni
olmaktan ├žok belirtisi oldu─ču bi├žiminde ele┼čtirilmektedir. Ancak,
biriken art─▒k maddelerin ya┼čla ortaya ├ž─▒kan de─či┼čimlerde ├Ânemli bir
rol oynad─▒─č─▒ da a├ž─▒kt─▒r. ├ľz-ba─č─▒┼č─▒kl─▒k kuram─▒, damar hastal─▒klar─▒, y├╝ksek
tansiyon, ┼čeker hastal─▒─č─▒, romatizma, kanser gibi sorunlar─▒ a├ž─▒klamada
yararl─▒ olmaktad─▒r. H├╝cresel ya┼članma kuram─▒ ise bedendeki
h├╝cre olu┼čumundan ├žok t├╝kenmesine dayand─▒─č─▒ i├žin yan─▒lmaktad─▒r.
Baz─▒ h├╝crelerin ├žok ender olarak yenilendi─či ya da hi├ž yenilenmedi─či
do─črudur, ama h├╝crelerin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ ├╝remeyi s├╝rd├╝r├╝r ve kuramsal
olarak sonsuza dek ya┼čar. Ancak bu ├╝reme ya┼čla kusurlu olabilmekte
ya da mutasyona u─črayabilmektedir. Hayflick ise, h├╝crelerin
sonsuz ├╝reme gizilg├╝├žlerinin asl─▒nda ya┼članma mekanizmas─▒ olabilece─čini
ileri s├╝rmektedir; h├╝creler ├žo─čald─▒k├ža bozulma olas─▒l─▒klar─▒ da
artmaktad─▒r. Bu kuramlar─▒n hepsi insan─▒n do─čal bir ya┼čam uzunlu─čuna
sahip oldu─ču say─▒lt─▒s─▒na dayanmaktad─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒lar insan ├Âmr├╝n├╝n
en fazla 110 y─▒l dolaylar─▒nda oldu─čunu kestirmektedirler. Ku┼čkusuz
ya┼članma derecesinde bireysel farkl─▒l─▒klar vard─▒r, ama ya┼članman─▒n tipik
de─či┼čimleri herkeste ortaya ├ž─▒kar. Bu de─či┼čimler bir sonraki b├Âl├╝mde
incelenmektedir.

%d blogcu bunu be─čendi: