hd porno porno hd porno porno

GEL─░┼×─░M PS─░KOLOJ─░S─░-2

4.834 okundu

4. Geli┼čim Psikolojisinde Y├Ântemler

Geli┼čim psikolojisi, do─čumdan ├Âl├╝me uzanan ya┼čam s├╝resinde fiziksel,
zihinsel, duygusal ve toplumsal i┼člevlerde ortaya ├ž─▒kan b├╝t├╝n
de─či┼čimleri ara┼čt─▒r─▒r. Geli┼čim ara┼čt─▒rmalar─▒nda ├že┼čitli ara┼čt─▒rma
stratejilerinden, yakla┼č─▒mlar─▒ndan, desenlerinden ya da y├Ântemlerinden s├Âz
edilebilir ve bunlar ├že┼čitli bi├žimlerde s─▒n─▒flanabilir.

A┼ča─č─▒da, herhangi bir s─▒n─▒flama yapmadan, geli┼čim psikolojisinde
s─▒kl─▒kla kullan─▒lan baz─▒ y├Ântemler a├ž─▒klanmaktad─▒r.

Deneysel y├Ânte─▒n (experimental method), deneysel varsay─▒mlar─▒
neden-sonu├ž ili┼čkisinin belirlenmi┼č oldu─ču kontroll├╝ bir durum i├žinde
s─▒namaktan ibarettir. ─░li┼čkisel y├Ântem (correlational method), iki ya da
daha fazla etken aras─▒ndaki ili┼čkiyi saptamakla u─čra┼č─▒r. Bu yakla┼č─▒mda
hi├žbir ┼čey ara┼čt─▒rmac─▒ taraf─▒ndan de─či┼čtirilmez, durum oldu─ču gibi ├Âl├ž├╝l├╝r,
denekler ayn─▒ ko┼čullar alt─▒nda g├Âzlemlenir, de─či┼čkenler aras─▒ndaki
ili┼čki genellikle “korelasyon katsay─▒s─▒” ile bulunur. ├ľrnek olay
y├Ântemi (case study method), tek bir dene─čin ayr─▒nt─▒l─▒ bi├žimde incelenmesi
y├Ântemidir. “Klinik ├Ârnek olay incelemesi” bu y├Ântemin daha
derinli─čine bir yoludur. “Tek denekli deneysel ara┼čt─▒rma”, deneysel
y├Ântem ile ├Ârnek olay y├Ânteminin tek bir bireyin incelenmesinde birle┼čmesidir.
Bu ├╝├ž y├Ântemden herbirinin g├╝├žl├╝ ve zay─▒f yanlar─▒ vard─▒r;
ancak bilim adamlar─▒n─▒n ye─čledikleri y├Ântem deneysel y├Ântemdir,
├ž├╝nk├╝ ara┼čt─▒rmac─▒ya neden-sonu├ž ili┼čkilerini arayabilece─či kontroll├╝
bir durum sa─člar. Bu kontrollerin olmad─▒─č─▒ ili┼čkisel ara┼čt─▒rma ise sadece
de─či┼čkenler aras─▒ndaki ili┼čkiyi ortaya ├ž─▒karabilir, ama neden-sonu├ž
ba─člant─▒s─▒n─▒ veremez. Gene de ili┼čkisel y├Ântem, ├╝zerinde oynanamayan
ko┼čullarn ara┼čt─▒r─▒lmas─▒nda ve do─čal ├ževredeki ├Âzelliklerin
├Âl├ž├╝lmesinde ├žok ├Ânemlidir. Hem deneysel hem de ili┼čkisel y├Ântemler,
bulgular─▒n daha geni┼č evrene genellenebilece─či temsil edici ├Ârneklemler
kullan─▒rlar. Oysa ├Ârnek olay y├Ântemi bir tek denekle ilgili oldu─ču
i├žin genelle┼čtirme yapamaz; ko┼čullar di─čer y├Ântemlere uygun olmad─▒─č─▒
zaman ├Ârnek olay y├Ântemi kullan─▒labilir. Bununla birlikte, Piaget
ve Freud’un kulland─▒─č─▒ bi├žimiyle ├Ârnek olay y├Ântemi ├Ânemli kuramlara
yol a├žm─▒┼čt─▒r (R.M. Liebert ve R.W.-Nelson, 1981).

Kullan─▒lan y├Ânteme bak─▒lmaks─▒z─▒n pek ├žok geli┼čim ara┼čt─▒rmas─▒
kesitsel, boylamsal ya da s─▒rasal bir desen ├Ârg├╝tleyebilir. Kesitsel desen
(cross-seetional design), farkl─▒ ya┼č gruplar─▒n─▒ se├žer ve kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒r.
Bu yakla┼č─▒mda genellikle her denek i├žin bir tek g├Âzlem vard─▒r. Geli┼čim
de─či┼čiklikleri farkl─▒ ya┼člardan deneklerin incelenmesiyle belirlenir.
Bu y├Ântemin en b├╝y├╝k avantaj─▒ ayn─▒ ya┼čtakilere bir seferde test
verilebilmesidir; en b├╝y├╝k sorunu da, gruplar─▒n sadece ya┼ča g├Âre de─čil,
do─čum y─▒l─▒na g├Âre de farkl─▒la┼čabilmesi ger├že─čini dikkate almamas─▒d─▒r.
Do─čum y─▒l─▒ farkl─▒l─▒klar─▒ toplumsal ko┼čullara, e─čitim uygulamalar─▒na,
siyasal atmosfere ve ba┼čar─▒y─▒ etkileyen di─čer de─či┼čkenlere
ili┼čkin farkl─▒l─▒klarla ba─č─▒nt─▒l─▒ olabilir. Farkl─▒ zamanlarda do─čan bireyler
farkl─▒ do─čum b├Âl├╝klerine (birth cohorts) mensupturlar. Kesitsel y├Ântemin
sorunu, ya┼č ile do─čum b├Âl├╝─č├╝n├╝ birbirine kar─▒┼čt─▒rmas─▒d─▒r; ya┼č
gruplar─▒ burada farkl─▒ do─čum b├Âl├╝klerinden se├žilmektedirler.

Boylamsal desen (longitudinal design), ayn─▒ do─čum b├Âl├╝─č├╝nden
olan bireylerin tekrar tekrar test edilmesi yakla┼č─▒m─▒d─▒r. Boylamsal
ara┼čt─▒rmada ayn─▒ denekler de─či┼čik ya┼člarda birka├ž kez g├Âzlemlenir, zaman
i├žindeki davran─▒┼č de─či┼čikli─či ya da kararl─▒l─▒─č─▒ kaydedilir. Bu t├╝r
ara┼čt─▒rman─▒n avantaj─▒ ya┼č de─či┼čikliklerinin do─čum b├Âl├╝─č├╝ farkl─▒l─▒klar─▒yla
kar─▒┼čt─▒r─▒lmamas─▒d─▒r; sadece bir b├Âl├╝kten olanlar t├╝m├╝yle test edilirler.
Gene de, en ├Ânemli sorun, e─čer ele al─▒nan d├Ânem ├žok geni┼čse,
ara┼čt─▒rman─▒n olanaks─▒z ├Âl├ž├╝de ├žok zaman gerektirmesidir. Bir ba┼čka
sorun, e─čer b├Âl├╝k farkl─▒l─▒klar─▒ varsa bunlar─▒n ortaya ├ž─▒kar─▒lamamas─▒d─▒r.
├ç├╝nk├╝ sadece bir b├Âl├╝k test edilmektedir, sonu├žlar─▒n genellenebilirli─či
ku┼čkuludur. ├ľrne─čin, ciddi bir ekonomik ├ž├Âk├╝nt├╝ d├Âneminde b├╝y├╝m├╝┼č
olan bir b├Âl├╝k sadece bu zamana ├Âzg├╝ belirli tutumlar─▒ yans─▒tabilir;
daha ├Ânceki ya da sonraki b├Âl├╝kler i├žin tipik olan─▒ vermez.

S─▒rasal desen (sequential design), pek ├žok farkl─▒ do─čum b├Âl├╝klerinin
tekrar tekrar test edilmesi yakla┼č─▒m─▒d─▒r. B├Âylece s─▒rasal ara┼čt─▒rmalar
kesitsel y├Ântemin temel sorununu (ya┼č─▒n b├Âl├╝kle kar─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒
sorununu), her ya┼č d├╝zeyinde birden fazla b├Âl├╝─č├╝ ele alarak ├ž├Âzerler;
boylamsal y├Ântemin genelle┼čtirme sorununu da ayn─▒ yoldan ├ž├Âzerler
(Ph-G. Zimbardo, 1979).

Boylamsal ve kesitsel y├Ântemler insan geli┼čimi konusunda g├Âzlem
yapma ve veri toplaman─▒n temel yollar─▒d─▒r. Ara┼čt─▒rmac─▒, verileri
ili┼čkisel (correlational) ya da etkensel (factorial) tekniklerle elden
ge├žirerek, niceliksel olarak de─čerlendirilmi┼č de─či┼čkenler aras─▒nda varolan
anlaml─▒ ili┼čkileri ke┼čfedebilir.

A┼ča─č─▒daki tabloda (Tablo 2) boylamsal ve kesitsel y├Ântemlerin
kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ nitelikleri ├Âzetlenmektedir.

Tablo 2

Boylamsal ve Kesitsel Y├Ântemlerin Kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒

BOYLAMSAL Y├ľNTEM

OLUMLU

─░lk ├žocukluk ile yeti┼čkin davran─▒┼člar─▒
aras─▒ndaki s├╝reklili─či belirler.

E┼čde─čer olmayan ├Ârneklemle ilgili sorunlar─▒ ├Ânler.

B├╝y├╝me art─▒┼člar─▒n─▒ ve ├Âr├╝nt├╝lerini betimler.

Di─čer ara┼čt─▒rmalardan daha kesin
bi├žimde neden-sonu├ž ili┼čkisini belirtebilir.

OLUMSUZ

Zaman ve para a├ž─▒s─▒ndan pahal─▒d─▒r.

Ara┼čt─▒rma fonlar─▒ t├╝kenirse ├Ânceki
zaman ve para harcamalar─▒n─▒ tehlikeye sokar.

Harcamalarla ilgili periyodik yeni
d├╝zenlemeler gerektirir.

├ľrneklem denek kayb─▒ nedeniyle
giderek yanl─▒ hale gelir.

Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n yeniden test vermek
i├žin ayn─▒ denekleri s├╝rekli olarak
yeniden bir araya getirmeleri gerekir.

Test d├Ânemleri aras─▒nda deneklerin
├ževreleri kontrol edilemez.

Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ vaktinden ├Ânce bir
ara┼čt─▒rma desenine ve kurama ba─čl─▒ k─▒lar.

KES─░TSEL Y├ľNTEM

OLUMLU

Fazla zaman kayb─▒ndan korur.

Boylamsal ara┼čt─▒rmaya g├Âre daha
az paraya ├ž─▒kar.

Ara┼čt─▒rma g├Ârevlileri aras─▒nda s├╝rekli
ya da uzun vadeli ili┼čkiyi gerektirmez.

Deneklerin yeniden test vermek
i├žin istenen ya┼ča gelmelerine kadar
verilerin uzun s├╝re “dondurulmas─▒” gerekmez.

OLUMSUZ

├ľrneklem gruplar─▒nda yer alan de─či┼čimin
y├Ân├╝n├╝ g├Âstermez.

Ayn─▒ kronolojik ya┼čta ama farkl─▒
olgunla┼čma ya┼č─▒nda olan ├žocuklar─▒
bir araya y─▒─čar. B├Âyle bir ortalama
alma yolu erinlikteki b├╝y├╝me at─▒l─▒m─▒yla
ilgili de─či┼čimleri gizleyebilir.

─░ncelenen gruplar─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒labilirli─či
her zaman belirsizdir.

Geli┼čimin s├╝reklili─čini tek bir bireyle
ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ haliyle ihmal eder.

Kaynak: James W. Vander Zanden, Human Development, 1981.

Tablo 3

Geli┼čim Ara┼čt─▒rmalar─▒ Desenleri ve Y├Ântemleri

Tip: Kesitsel desen

Y├Ântem: Bir├žok b├Âl├╝─č├╝ bir seferde g├Âzlemleme

Bulgular: Davran─▒┼čta ya┼č farkl─▒l─▒klar─▒

Avantaj: Çabuk ve ucuzdur

Dezavantaj: Farkl─▒l─▒klar geli┼čimsel de─či┼čimlerden ├žok,
b├Âl├╝k de─či┼čimlerini yans─▒tabilir.

Tip: Boylamsal desen

Y├Ântem: Bir b├Âl├╝─č├╝ bir├žok seferde g├Âzlemleme

Bulgular: Davran─▒┼čta zaman i├žindeki de─či┼čimler

Avantaj: Geli┼čimsel e─čilimleri g├Âsterir. Bireylerdeki
de─či┼čimleri g├Âsterir.

Dezavantaj: Farkl─▒l─▒klar toplumdaki de─či┼čimleri yans─▒tabilir.
Ara┼čt─▒rmalar uzun s├╝reli ve pahal─▒d─▒r. Yinelenen uygulaman─▒n
etkisi ve denek kayb─▒ ├Ârneklemi bozabilir.

Tip: S─▒rasal desen

Y├Ântem: Bir├žok b├Âl├╝─č├╝ bir├žok seferde g├Âzlemleme

Bulgular: Davran─▒┼čta ya┼ča ba─čl─▒ de─či┼čimler

Avantaj: Ya┼č─▒n, b├Âl├╝─č├╝n ve toplum de─či┼čimlerinin
etkilerini ortaya ├ž─▒kar─▒r

Dezavantaj: Ara┼čt─▒rmalar uzun s├╝reli ve pahal─▒d─▒r

Kaynak: Hoffman ve ark., 1994

S├Âz├╝ edilmesi gereken son bir ara┼čt─▒rma y├Ântemi daha var. Ara┼čt─▒rmac─▒lar,
b├╝t├╝n toplumlara, baz─▒ t├╝rden toplumlara ve sadece ├Âzel bir
topluma ili┼čkin kuramlar olu┼čturmak isterler. ─░┼čte, k├╝lt├╝rleraras─▒
y├Ântem (cross-cultural method) bu yakla┼č─▒m─▒n arac─▒d─▒r. Bu yakla┼č─▒mda,
ara┼čt─▒rma birimini bireylerden ├žok k├╝lt├╝rler olu┼čturur. Genellikle, benzer
bir k├╝lt├╝r alan─▒na giren kom┼ču toplumlardan k├╝├ž├╝k ├Ârneklemler
alarak ├žal─▒┼č─▒l─▒r. ├çocuk yeti┼čtirme geleneklerine, erinlik t├Ârenlerine ya
da anababa olma ├Âzelliklerine ili┼čkin ara┼čt─▒rmalar bu t├╝rdendir. Ku┼čkusuz
bu y├Ântemin de di─čerleri gibi baz─▒ s─▒n─▒rl─▒l─▒klar─▒ vard─▒r. Gene de
bu y├Ântem, bulgular─▒n─▒ t├╝m insanl─▒─ča genelleyemeyece─či konusunda
di─čer ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ uyarmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Âzellikle yararl─▒d─▒r.
Ya┼čam d├Âng├╝s├╝ne ili┼čkin yukardaki a├ž─▒klamalarda “ya┼č” bir de─či┼čim
endeksi olarak ele al─▒nm─▒┼čt─▒. Bir ara┼čt─▒rma de─či┼čkeni olarak ya┼č─▒n
ortaya koydu─ču y├Ântembilimsel sorunlar ise burada ele al─▒nacakt─▒r.

Ya┼č kendi ba┼č─▒na a├ž─▒klay─▒c─▒ bir de─či┼čken de─čildir. Bu nedenle ya┼č
de─či┼čimleri ve ya┼č farkl─▒l─▒klar─▒ denildi─činde bu bulgular─▒n ya┼čla gelen
de─či┼čimleri g├Âsterdi─či, ama olas─▒ nedenlerini vermedi─či bilinmelidir.
├ľrne─čin 20 ve 40 ya┼člar─▒ndaki insanlar aras─▒nda tutum ve de─čerler a├ž─▒s─▒ndan
├Âl├ž├╝lebilen farklar vard─▒r, ancak bu farklar─▒n nedenleri belirgin
de─čildir. Ya┼č endeksini a┼čarak ya┼ča ba─čl─▒ de─či┼čimleri safd─▒┼č─▒ etmeye
├žal─▒┼čan ara┼čt─▒rma ├Ârnekleri vard─▒r.

Kesitsel ara┼čt─▒rmalar ya┼č─▒n bir zaman noktas─▒ndaki kesitine dayan─▒rlar;
farkl─▒ ya┼člardaki bir ├Ârneklem ├╝zerinde ├žal─▒┼č─▒l─▒r, bu yolla bulunan
farkl─▒l─▒klara “ya┼č farkl─▒l─▒klar─▒” denir. Ya┼č endeksini ara┼čt─▒ran
ikinci yakla┼č─▒m boylamsal ara┼čt─▒rmad─▒r; bu yakla┼č─▒mda bir denek grubu
birka├ž y─▒l boyunca periyodik olarak incelenir, bulunan farkl─▒l─▒klar
“ya┼č de─či┼čimleri” olarak adland─▒r─▒l─▒r. Bu yakla┼č─▒m, bireysel farkl─▒l─▒klar─▒n
incelenmesinde ve farkl─▒ bireylerin ya┼čla birlikte nas─▒l de─či┼čtiklerini
belirlemede yararl─▒d─▒r. Ancak boylamsal ara┼čt─▒rmalar─▒n yeti┼čkin
geli┼čiminde kullan─▒lmas─▒n─▒ s─▒n─▒rlayan ├╝├ž temel g├╝├žl├╝k vard─▒r. Birincisi,
bu ara┼čt─▒rmalar─▒n, ├žok zaman almas─▒ ve ├žok pahal─▒ olmas─▒d─▒r, ge├žen
zaman i├žinde denekleri yeniden bulmak da zor olabilir, buna ara┼čt─▒rmac─▒n─▒n
├Âmr├╝ yetmeyebilir. Yine de boylamsal ara┼čt─▒rmalar kesitsel
ara┼čt─▒rmalardan ├žo─ču zaman daha ├╝st├╝nd├╝rler; ├ž├╝nk├╝ bireysel farkl─▒l─▒klar─▒
yans─▒t─▒rlar ve ya┼ča ba─čl─▒ di─čer a├ž─▒klay─▒c─▒ de─či┼čkenleri (t─▒bbi
├Âzge├žmi┼č, ge├žmi┼čteki ya┼čant─▒lar, aile ge├žmi┼či vb.) ortaya ├ž─▒karabilirler,
bunlar da incelenen ├Âzel ya┼č de─či┼čimlerinin nedenlerini belirlemede
yararl─▒ olabilir. ─░kinci g├╝├žl├╝k ara┼čt─▒rmac─▒n─▒n yapt─▒─č─▒ ├Âl├žmelerin
belirli bir ya┼čta (├žocuklukta ya da ergenlikte) uygun oldu─ču halde,
daha sonraki bir ya┼čta (yeti┼čkinlik yada ihtiyarl─▒k) uygun olmamas─▒d─▒r,
├ž├╝nk├╝ bireyin ya┼čam─▒ndaki ├Ânemli olaylar birey ya┼čam ├žizgisinde ilerledik├že
de─či┼čiklik g├Âsterebilir. ├ťstelik, bilim ilerledik├že de ara┼čt─▒r─▒lan
de─či┼čkeni ortaya ├ž─▒karmak i├žin yeni teknikler bulunabilir ve bunlar
eskilerini ge├žersiz k─▒labilir. ├ť├ž├╝nc├╝ g├╝├žl├╝k, uzun zaman ald─▒─č─▒ i├žin
deneklerin ├Âlmesi ya da ├Ârneklemden ├ž─▒kmas─▒d─▒r. Bu g├╝├žl├╝klerin bir ├ž├Âz├╝m├╝
“s─▒rasal yakla┼č─▒m” olabilir, bu yakla┼č─▒mda bir denek grubu geli┼čimsel
d├Ân├╝m noktalar─▒n─▒n (evlenme, anababa olma, menopoza girme,
emekliye ayr─▒lma…) yer ald─▒─č─▒ bir zaman d├Âneminde incelenmektedir.
Bu yolla, ara┼čt─▒rmac─▒y─▒ ve denekleri uzun s├╝reli bir ara┼čt─▒rmaya
ba─člamadan, boylamsal de─či┼čimi ve bireysel farkl─▒l─▒klar─▒ saptamak
m├╝mk├╝n olabilmektedir.

Yeti┼čkinlik ve ya┼čl─▒l─▒─ča ili┼čkin verilerin ├žo─ču kesitsel ara┼čt─▒rmalara
dayand─▒─č─▒ i├žin, bu yakla┼č─▒m─▒n i├žerdi─či g├╝├žl├╝kleri de incelemek
gerekmektedir. Kesitsel bir ara┼čt─▒rman─▒n k├╝lt├╝rel ve tarihsel de─či┼čimleri
ya┼č de─či┼čiminden ay─▒ramad─▒─č─▒ kolayca g├Âr├╝lebilir; “ya┼č” ile “do─čum y─▒l─▒”
birbirine kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r, birinin sonu├žlar─▒ di─čerinden ay─▒rt edilemez,
bu nedenle ya┼č farkl─▒l─▒klar─▒ ger├žekte ya┼ča ba─čl─▒ g├╝ncel etkenlerden
├žok, bireyin do─čum y─▒l─▒yla ili┼čkili olabilir. “Do─čum y─▒l─▒”na ba─čl─▒
etkilere “b├Âl├╝k etkileri” (cohort effects) ad─▒ verilmektedir (bir “b├Âl├╝k”
a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayn─▒ zamanda do─čmu┼č bireylerin olu┼čturdu─ču bir gruptur).

Boylamsal ara┼čt─▒rmalar ise, do─čum y─▒l─▒n─▒ sabit tutarak, k├╝lt├╝rel-
tarihsel de─či┼čimlerin ya┼č de─či┼čimiyle kar─▒┼čmas─▒n─▒ engellemek isterler.
Ancak bu ara┼čt─▒rmalar da “ya┼č” de─či┼čkeni ile “├Âl├ž├╝m y─▒l─▒” de─či┼čkenini
birbirine kar─▒┼čt─▒r─▒rlar. ├ľrne─čin, 1960-1980 y─▒llar─▒ aras─▒nda sigara i├žmedeki
ani d├╝┼č├╝┼č ya┼čla birlikte azalan ci─čer kapasitesi ile ├žak─▒┼čabilir.

Genellikle boylamsal yakla┼č─▒m─▒n kesitsel yakla┼č─▒ma ye─člendi─či
s├Âylenebilir. ├ç├╝nk├╝ ├Âl├ž├╝m y─▒llar─▒na ba─čl─▒ de─či┼čimlerin etkisi do─čum
y─▒l─▒na ba─čl─▒ olanlara g├Âre daha kolayl─▒kla denetlenebilir. Do─čum y─▒l─▒na
ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒kan ├žarp─▒c─▒ tarihsel-k├╝lt├╝rel etkenleri tam olarak
kestirmek ve ├Âl├ž├╝mlerdeki etkisini saptamak ├žok daha zordur (D.C.
Kimmel, 1974).

Ara┼čt─▒rma t├╝rlerini ve y├Ântemlerini bir arada incelemekte yarar
var (bk. Tablo 3). Daha ├Ânce de belirtildi─či gibi, kesitsel desen, iki ya
da daha fazla ya┼č grubunun ayn─▒ anda ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ ve sonu├žlar─▒n
kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lmas─▒d─▒r. Bu kar┼č─▒la┼čt─▒rma ayn─▒ ya┼čam d├Ânemindeki farkl─▒
b├Âl├╝kler (6 ya┼č─▒ndakiler ile 10 ya┼č─▒ndakiler) aras─▒nda ya da farkl─▒
ya┼čam d├Ânemlerindeki b├Âl├╝kler (18 ya┼č─▒ndakiler ile 60 ya┼č─▒ndakiler)
aras─▒nda olabilir. Kesitsel desenin sorunu, ya┼čla birlikte ortaya ├ž─▒kan
farkl─▒l─▒klar─▒n geli┼čimsel de─či┼čim mi, yoksa farkl─▒ b├Âl├╝─č├╝n ├╝yesi olman─▒n
m─▒ sonucu oldu─čunu belirleyememesidir. S├Âz gelimi, yeti┼čkinlerde
ZB puanlar─▒n─▒ ele alan kesitsel bir ara┼čt─▒rma zekada 40
ya┼člar─▒nda ba┼člayan d├╝┼č├╝┼č├╝n oldu─čunu d├╝┼č├╝nmemize yol a├žabilir.
Oysa 1990 y─▒l─▒nda 80 ya┼č─▒nda incelenen ki┼čiler 1910’da do─čmu┼člard─▒,
20 ya┼č─▒nda incelenenler ise 1970’de. B├Âl├╝kler aras─▒ndaki bu zaman
i├žinde toplumsal ve k├╝lt├╝rel ├ževreler pek ├žok bak─▒mdan de─či┼čmi┼čtir,
dolay─▒s─▒yla bu de─či┼čimler zihinsel becerilerin geli┼čimini ve korunmas─▒n─▒
etkilemi┼č olabilir. Bu b├Âl├╝k etkisi (cohort effect) sorunu ilgili
b├Âl├╝mlerde yeniden ele al─▒nacakt─▒r.

Boylamsal desen’de ayn─▒ b├Âl├╝kten olan insanlar haftalar, aylar,
hatta y─▒llar boyunca izlenirler. Ayn─▒ insanlar kendi kendileriyle
├Ârne─čin 8 ya┼č─▒nda ve 20 ya┼č─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒rlar. Bu durumda bireydeki
de─či┼čimler a├ž─▒─ča ├ž─▒kar; b├Âl├╝k farkl─▒l─▒klar─▒ da ara┼čt─▒rman─▒n sonu├žlar─▒n─▒
etkilemez. Ancak bu ara┼čt─▒rma t├╝r├╝n├╝n de kendine ├Âzg├╝ sorunlar─▒
vard─▒r. Boylamsal ara┼čt─▒rmalar geli┼čimi toplumun havas─▒yla kar─▒┼čt─▒rabilirler.
S├Âz gelimi, boylamsal bir ara┼čt─▒rmada deneklerin uyu┼čturucu
ve alkol kullan─▒m─▒na, 1990’da incelendiklerinde yirmi y─▒l ├Ânce
incelendiklerinden daha az y├Âneldikleri bulunabilir. Bu de─či┼čimin
ya┼članman─▒n m─▒ yoksa toplumun yirmi y─▒l i├žinde uyu┼čturucuyu normal
g├Ârmekten tehlikeli bulmaya do─čru de─či┼čmesinin mi sonucu oldu─ču
belirsizdir. Tarihsel de─či┼čimin davran─▒┼č─▒ etkiledi─či bilinmektedir.

Yukar─▒da a├ž─▒kland─▒─č─▒ gibi, ara┼čt─▒rmac─▒lar bu iki ara┼čt─▒rma t├╝r├╝n├╝n
sorunlar─▒ndan kurtulabilmek i├žin ikisini birle┼čtiren ├╝├ž├╝nc├╝ bir t├╝r
├Ânermi┼člerdir: S─▒rasal desen. Warner Schaie’nin ZB puanlar─▒n─▒n ya┼čla
birlikte k├Âkl├╝ bir bi├žimde azalmad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteren ara┼čt─▒rmas─▒ s─▒rasal desenin
en tan─▒nm─▒┼č ├Ârneklerinden biridir. Bu ara┼čt─▒rmada ├Ânce iki ya da
daha fazla b├Âl├╝─če kesitsel bir ara┼čt─▒rmada test verilmi┼čtir; y─▒llar sonra
ayn─▒ b├Âl├╝klere boylamsal veri elde etmek ├╝zere yeniden test verilmi┼čtir;
ayn─▒ anda, yeni bir kesitsel ara┼čt─▒rma ilk b├Âl├╝klerden al─▒nan
yeni gruplar ve yeni bir b├Âl├╝kten al─▒nan bir grup ├╝zerinde ├Ânceki
ara┼čt─▒rmay─▒ yinelemi┼čtir (Hoffman ve ark., 1994).

%d blogcu bunu be─čendi: