hd porno porno hd porno porno

Sinir Onar─▒m─▒n─▒ Engelleyen Protein Bulundu

8.296 okundu

Sinir Onar─▒m─▒n─▒ Engelleyen Protein Bulundu
Fel├ž Tedavisinde Yeni Umut: Nogo

G├Âzal─▒c─▒ ba┼čar─▒lar─▒na kar┼č─▒n t─▒p biliminin ├žare bulamad─▒─č─▒ bir sorun, omurilik yaralanmalar─▒n─▒n yol a├žt─▒─č─▒ fel├ž. Ger├ži fel├žli hastalar─▒ k─▒smen de olsa iyile┼čtirebilmek i├žin mekanik elektronik d├╝zenekler geli┼čtirilmi┼č bulunuyor.
Hatta bunlarla biyolojik ara├žlar─▒ birle┼čtiren ÔÇťbiyonik ├ž├Âz├╝mlerÔÇŁ de tasar─▒m ve deney a┼čamas─▒nda.

Yeni denenen bir y├Ântem de, k├Âk h├╝creler arac─▒l─▒─č─▒yla yeni sinir h├╝creleri ├╝retmek. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n oda─č─▒, miyelin denen sinir h├╝cre k─▒l─▒f─▒n─▒n onar─▒lmas─▒yd─▒. Oysa, yeni bir bulu┼č miyelinin, beyin ve omurilik h├╝crelerinin ba─č yapmas─▒n─▒ engelleyen bir proteinin yata─č─▒ oldu─čunu ortaya koydu. Nogo adl─▒ proteinin belirlenmesi, uzmanlarca sinir onar─▒m─▒ i├žin geni┼č ufuklar a├žan bir geli┼čme olarak de─čerlendiriliyor.

V├ťCUT dokular─▒n─▒n ├žo─ču, ├Ârne─čin kas, deri, karaci─čer ve ├ževre sinirleri (periferik sinirler), yaraland─▒ktan sonra kendilerini t├╝m├╝yle onarabilirler. Gariptir ki, merkez sinir sistemini olu┼čturan beynin ve omurili─čin, b├Âyle bir becerisi yoktur.
Yaraland─▒ktan sonra kendilerini hemen hemen hi├ž onaramazlar. Eri┼čkin canl─▒larda merkez sinir sistemi, yeni n├Âronlar ve yeni aksonlar olu┼čturamaz.
Nitekim merkez sinir sisteminin kendini yenileme (rejenerasyon) g├╝c├╝ ├žok s─▒n─▒rl─▒ oldu─čundan beyin ve omurilikten kaynaklanan fel├žler ├žo─ču kez kal─▒c─▒ oluyor.

Merkez sinir sistemindeki aksonlar acaba neden yenilenemiyorlar? Y├╝zy─▒l kadar ├Ânce Santiago Ramon y Cajal ┼čunu g├Âzlemledi: Beyin ve omurilik aksonlar─▒, yaraland─▒ktan hemen sonra, uzamaya ├žal─▒┼č─▒yorlar; fakat bu ├žaba az sonra duruyor. 20 y─▒l kadar ├Ânce David ve Aguayo ┼ču ilgin├ž ger├že─či ortaya koydu: Eri┼čkinlerde merkez sinir sistemi aksonlar─▒, bir ├ževre siniri grefi (nakledilmi┼č par├ža) i├žinde ├žok uzayabiliyorlar.

Bu g├Âzlemler ┼ču varsay─▒ma yol a├žt─▒: Aksonlar─▒n merkez sinir sistemi i├žinde b├╝y├╝yememelerinin nedeni, merkez sinir sisteminde bulunan oligodendrosit ve astrosit adl─▒ destek h├╝creleri (Bunlara toplu olarak glia denir. Glia sinir h├╝creleri (n├Âron) aras─▒na serpilmi┼čtir). Schwab ve arkada┼člar─▒ysa deneylerle ┼čunu kan─▒tlad─▒lar: Omurili─čin arka k├Âk sinir d├╝─č├╝mlerinde (ganglia) bulunan n├Âronlar, h├╝cre k├╝lt├╝rlerinde, ileti┼čim kurmaya yarayan aksonlar─▒n─▒ asla oligodendrosit h├╝crelerine ya da oligodendrosit h├╝crelerinin aksonlar etraf─▒na sard─▒─č─▒ ya─čl─▒ miyelin k─▒l─▒f─▒na uzatam─▒yorlard─▒. Bunun yerine, aksonlar ├ževre sinirlerine ait glia h├╝crelerine y├Âneltiliyordu. (Oligodendrositlerin g├Ârevlerinden biri, ya─čl─▒ miyelin maddesini sentezleyerek aksonlar─▒n etraf─▒na sarmak ve b├Âylece akson elektri─čini yal─▒tmak).

Bu deneyler sonucu, akson d├╝┼čman─▒ miyelin molek├╝llerinin neler oldu─čunu bulmak ve onlar─▒ etkisizle┼čtirerek aksonlar─▒ onarabilmek umudu do─čdu. Schwab ve arkada┼člar─▒ miyelinde molek├╝l a─č─▒rl─▒klar─▒ 35 000 ve 250000 olan iki akson d├╝┼čman─▒ protein buldular. Bunlara N135 ve N1250 de deniyor (molek├╝l a─č─▒rl─▒klar─▒ nedeniyle).

Ayn─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar bu iki proteine kar┼č─▒ IN-1 ad─▒n─▒ verdikleri bir monoklonal antikor geli┼čtirdiler. Bu antikor, h├╝cre k├╝lt├╝rlerinde oligodendrosit h├╝crelerinin ve miyelinin akson b├╝y├╝mesini engelleyici etkisini ortadan kald─▒r─▒yordu. Schwab ve ekibi omurili─či yaralanm─▒┼č eri┼čkin s─▒├žanlara IN-1 enjekte ettiklerinde, yaral─▒ dokudaki aksonlar─▒n % 5ÔÇÖinin kendilerini yeniden olu┼čturdu─čunu g├Ârd├╝ler; s─▒├žanlar─▒n y├╝r├╝mesinde ├Ânemli d├╝zelmeler olmu┼čtu.

10 y─▒l sonra daha da ileri bir ad─▒m at─▒larak, insan ve s─▒├žanlarda Nogo geni bulundu. Bu genin yapt─▒rd─▒─č─▒ Nogo A, Nogo B ve Nogo C proteinleri, miyelindeki akson d├╝┼čman─▒ maddelerin ta kendileri. Nogo A 1163, Nogo B 360 ve Nogo C 199 amino asit i├žeriyor. Nogo A ile s─▒─č─▒rlardaki bN1220 ve s─▒├žanlardaki N1-250 proteinleri ayn─▒ yap─▒da bulunuyor. Nogolar h├╝cre zar─▒n─▒ delip ge├žici (transmembranik) proteinler s─▒n─▒f─▒nda yer al─▒yorlar. Bu gibi proteinlere retik├╝lon deniyor; Nogo, retik├╝lon ailesinin 4. bireyi: yani retik├╝lon 4-A.

Beklendi─či gibi Nogo A, merkez sinir sisteminde miyelinde ve miyelin yap─▒c─▒ oligodendrosit h├╝crelerinde bulundu. ├çevre sinirlerinde ve ├ževre sinir k─▒l─▒flar─▒ndaki Schwann h├╝crelerinde Nogo-A yoktu. Nogo B ve Nogo C baz─▒ n├Âronlarda, b├Âbrek, k─▒k─▒rdak, deri, akci─čer ve dalakta, Nogo C ise iskelet kas─▒nda bulundu. Merkez sinir sisteminde oligodendrosit h├╝crelerince yap─▒lan miyelinin fibroblastlar─▒n (ba─č doku h├╝creleri) yay─▒lmas─▒n─▒ ve aksonlar─▒n uzamas─▒n─▒, yani merkez sinir sisteminin onar─▒lmas─▒n─▒ ketleyici etkisi, Nogo proteinlerinden ileri geliyor. Bu ketleme Nogo proteinlerine kar┼č─▒ olu┼čturulmu┼č serumlarla, yani anti- Nogo serumlar─▒yla, ortadan kalk─▒yor. Nogo-A s─▒─č─▒r, s─▒├žan ve insandan ba┼čka sinek ve solucanlarda da bulunuyor.

Nogo-A, IN-1 antikoruyla birle┼čen 250 000 molek├╝l a─č─▒rl─▒kl─▒ bir protein. Nogo-B ve Nogo-CÔÇÖden biri de IN- 1ÔÇÖle ba─članan 35 000 molek├╝l a─č─▒rl─▒kl─▒ protein. Nogo-B ve CÔÇÖnin akson d├╝┼čman─▒ olup olmad─▒─č─▒, Nogo-A molek├╝l├╝n├╝n hangi par├žas─▒n─▒n aksonlar─▒ ketledi─či ve Nogo-AÔÇÖn─▒n h├╝cre zar─▒ndaki bi├žimi hen├╝z bilinmiyor.

Bu bulu┼člar─▒n ard─▒ndan bir de s├╝rpriz geldi: Nogo-AÔÇÖn─▒n molek├╝l yap─▒s─▒, onun h├╝cre i├žinde ÔÇśendoplazmik retikulumÔÇÖ denilen borucuk sistemi i├žinde bulundu─čunu g├Âsteriyordu. Acaba Nogo-A oligodendrosit y├╝zeyine ├ž─▒kabiliyor muydu? En az─▒ndan endoplazmik retikulumda bulunan di─čer iki miyelin oligodendrosit y├╝zeyine ├ž─▒kabiliyorlard─▒. Oligodendrositlerin h├╝cre k├╝lt├╝rlerinde boyayla i┼čaretleme y├Ântemiyle en az─▒ndan bir miktar Nogo AÔÇÖn─▒n oligodendrosit y├╝zeyinde bulundu─ču g├Âsterildi. Fakat temel baz─▒ sorunlar hen├╝z ├ž├Âz├╝lm├╝┼č de─čil. Nogo-A, canl─▒ v├╝cutta da t├╝pte oldu─ču gibi akson b├╝y├╝mesini engelliyor mu? IN-1 antikoru Nogoyu n├Âtralize ederek akson yenilenmesini artt─▒r─▒yor mu? IN-1 her ne kadar h├╝cre k├╝lt├╝rlerinde Nogo- AÔÇÖn─▒n akson d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ engelliyorsa da, hen├╝z bile┼čimi bilinmeyen bir├žok omurilik proteinine de ba─član─▒yor. Aksonlar─▒n onar─▒lmas─▒n─▒ ketleyen di─čer molek├╝ller de biliniyor: ├ľrne─čin aksona yol a├ž─▒c─▒ proteinlerden semaforinler, efrinler, slit ve ayr─▒ca di─čer baz─▒ miyelin molek├╝lleri. Ayr─▒ca, miyelinle birarada bulunan glikoprotein (MAG) ve baz─▒ proteoglikanlar.

Nogo geninin bulunu┼čundan sonra yeni olanaklar do─čdu; ├Ârne─čin spesifik anti-Nogo A antikorlar─▒n─▒n, IN-1 gibi, canl─▒larda akson onar─▒m─▒n─▒ artt─▒r─▒p artt─▒rmad─▒─č─▒ ve Nogo proteini yapamayan gen aktar─▒ml─▒ (transgenik) farelerde merkez sinir sistemi aksonlar─▒n─▒n yenilenip
yenilenmeyece─či ara┼čt─▒r─▒labilecek.

E─čer miyelinin akson d├╝┼čmanl─▒─č─▒ yenilebilirse, akson onar─▒m─▒ garantilenmi┼č olacak m─▒? Son zamanlarda Davies ve arkada┼člar─▒ omurilik arka k├Âk sinir d├╝─č├╝mlerinden al─▒nm─▒┼č n├Âronlar─▒ beynin miyelinli b├Âlgelerine naklettiler ve hayretle n├Âronlar─▒n kendilerini onard─▒klar─▒n─▒ g├Ârd├╝ler. Miyelinin ketleyici etkisi yaralanmadan sonra ortaya ├ž─▒k─▒yor olmal─▒; Nogonun h├╝crenin i├žinde olmas─▒ da buna uyuyor. Davies akson onar─▒m─▒n─▒ miyelinden ├žok, yara b├Âlgesinde etkinle┼čmi┼č astrosit h├╝crelerinin engelledi─čini d├╝┼č├╝n├╝yor.

Fakat glia ketlemesinin tamam─▒ ├Ânlense bile geriye bir sorun daha kal─▒yor: N├Âronlar ya┼čamak ve b├╝y├╝mek i├žin hayat boyu uyar─▒lmak zorundalar. Beynin bir├žok b├Âlgesinde, aksonlar─▒n kesilmesi, bu uyar─▒c─▒ etkenleri ciddi ┼čekilde bozar; bunun sonuysa, n├Âron ├Âl├╝m├╝ ve onar─▒m─▒n durmas─▒. Bu nedenle yaral─▒ aksonlar─▒n uzamas─▒n─▒ sa─člamak i├žin, hem miyelinin akson d├╝┼čmanl─▒─č─▒ n├Âtrle┼čtirilmeli, hem de n├Âron b├╝y├╝mesi h─▒zland─▒r─▒lmal─▒.

Bir ba┼čka ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ deney: David ve arkada┼člar─▒ miyeline ba─č─▒┼č─▒k k─▒l─▒nm─▒┼č farelerde sinir onar─▒m─▒n─▒n on kat artt─▒─č─▒n─▒ g├Âsterdiler. Bu farelerin yar─▒s─▒nda aksonlar omurilikte uzun mesafelere gidecek bi├žimde uzad─▒lar; bu gibi farelerde fel├ž ├Ânemli ├Âl├ž├╝de iyile┼čti. Bu da bize miyelinin, akson d├╝┼čmanl─▒─č─▒n─▒ yenmemizde ne kadar yararl─▒ olabilece─čini g├Âsteriyor.

Omurilik ve beyin kaynakl─▒ fel├žlerin k├Âkten tedavisi belki de ├žok uzaklarda de─čil.

Sel├žuk Alsan

Kaynak:

Bilim ve Teknik Dergisi
www.biltek.tubitak.gov.tr

%d blogcu bunu be─čendi: