ORTOPEDİK ÖZRÜN TEDAVİSİNDE EGZERSİZ UYGULAMALARI

Egzersizler, t edavi amacıyla kullanılacağı zaman akla günlük hayatta kullandığımız hareketlerin biraz dışında, probleme yönelik özel tasarlanmış hareketler gelmelidir.

Ortopedik özre yol açan problemin tedavisine yönelik egzersizler; kas, kemik, eklem durumuna, kayıp olan ve var olan fonksiyonel kapasiteye göre özel olarak tasarlanmalı, kısa ve uzun vadedeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. Gerektiğinde egzersizler değişikliklere ve durumlara göre yeniden planlanmalıdır

. Ã–zel olarak planlanmış egzersizlere ulaÅŸmak için mutlaka doktora ve fizyoterapiste baÅŸvurulmalıdır. Her birey için uygulanacak egzersiz farklıdır.

A- Ortopedik Probleme Yönelik Olarak Kullanılan Egzersizlerin Amaçları; -  Var olan bir fonksiyonel yetersizliÄŸin kalıcı bir özre dönüşmemesi amacıyla önleyici olarak, oluÅŸmuÅŸ ancak henüz esnek bir yapıda olduÄŸu için giderilebilir olan, bir ÅŸekil bozukluÄŸunun kalıcı bir hale gelmesini önlemek için, -  Ortopedik ameliyatlarla düzeltilmesi planlanan bir probleme baÄŸlı olarak oluÅŸan kas kuvvet dengesizliÄŸini gidererek dokuların ameliyata hazırlanması ve ameliyat sonrası toparlanmanın kolaylaÅŸtırılması için,

-   Ortopedik özre raÄŸmen var olan fonksiyonel kullanım kapasitesinin arttırılması için, var olan ortopedik özür nedeniyle geliÅŸebilecek ikincil ortopedik sorunların oluÅŸmasını engellemek için, - KiÅŸilerin günlük yaÅŸamda çevrelerine olan bağımlılıklarının azaltılması yada ortadan kaldırılması için egzersizlerden yararlanabilmekteyiz.

 B- Tedavi Amacı Ä°le Kullanılan Egzersiz Yöntemleri 1- Normal Eklem Hareketleri: Eklemlerimizde normalde var olan, ancak bazı problemlerle kısıtlılıklar geliÅŸebilen hareketleri, belirli aralıklarla düzenli olarak tekrarlayarak bu eklemlerin hareket sınırlarını korumaya yönelik olarak yapılan egzersizlerdir. Bazen bir kol kırığı sonrasında kolun uzun süre alçıda durması ve ardından korku nedeniyle hareketsiz tutulması dirsek ekleminin hareketinin kısıtlanmasına yol açar. Burada sözü edilen hareket abartılı, zorlayıcı, dirençli bir hareket deÄŸildir ancak hangi ekleme ait hareketler yapılıyorsa o eklemin hareket yönü iyi bilinmelidir ve hareket olabildiÄŸince sınırlı yapılmalıdır. (resim)

2- Kuvvetlendirme Hareketleri: Hareketi sağlayan ve istemli olarak kasılabilen kasların kuvvetlenebilme ve zayıflayabilme özelliği vardır. Çeşitli hastalık ve problemlerde kaslar bazen kullanılmamaya, bazen içerisindeki bir maddenin eksikliğine bazen de beyinden gelen komutların anormalliğine bağlı olarak eklemleri yeterince destekleyecek ve hareketi sağlayacak kadar kuvvetli bulunmaz. Böyle durumlarda, zayıflamış olan kasların kuvvetlendirilmesi fonksiyonun ortaya çıkarılmasına yardım edeceği gibi bazen gövdenin yada başın dik tutulmasına, anormal kasılmaların yada kuvvetsizliklerin ortaya çıkaracağı zararlı etkilerin önlenmesine yardım eder. Kuvvetlendirici hareketler, daha çok eklem hareketinin bir ağırlık yada dirence karşı yapılmasıyla oluşturulur. (resim)

3- Germe Hareketleri: Hareketi sağlayan kasların yeterli bir şekilde çalışabilmesi için normal boylarında olmaları gerekir. Bazı ortopedik problemlerde eklemdeki şekil bozuklukları nedeniyle yada kastan kaynaklanan bir nedenle kasın kasılabilme özelliğini yitirdiği durumlarda kasın kat ettiği mesafe kısalır. Bu pozisyonda uzun süre kalınması ile kas zamanla normal boyuna dönebilme özelliğini yitirir. Kasın gerilmesi bu gibi durumlarda, özellikle de kas normal boyuna dönebilme özelliğini yitirmeden önce çok önemlidir.

Germe hareketlerinin doÄŸru uygulanmasının yanı sıra kiÅŸinin aÄŸrı toleransına ve gerilen kasın yapısına göre süre ve ÅŸiddetinin doÄŸru olarak ayarlanması da son derece önemlidir (resim) Ortopedik özrün önlenmesi, tedavi edilmesi yada mevcut potansiyelin korunması konusunda egzersizler her zaman el üstünde tutulması gereken yaklaşımlardan olmalıdır. 

  5- ORTEZLER VE PROTEZLER A- Protez: DoÄŸuÅŸtan ya da sonradan olan herhangi bir nedenle bir uzvun tam veya kısmi kaybında, o uzvun fonksiyonlarını yerine getirmek ve görsel olarak vücut bütünlüğünü saÄŸlamak üzere atölyelerde hazırlanan parmak, el, kol, bacak ÅŸeklindeki dışarıdan uygulanan takma uzuvlara protez denmektedir. Ayrıca, eklemlerde içten uygulanan protezler de mevcuttur.

B- Ortez (Cihaz): DoÄŸuÅŸtan veya sonradan olan bir nedenle bir uzuvdaki fonksiyon kaybı, yetersizlik, istenmeyen bir pozisyonu veya bir hareketi önlemek, vücut parçalarından birini desteklemek ya da korumak gerektiÄŸinde kullanılan metal, plastik, deri ya da kumaÅŸ parçalarından üretilen yardımcı desteklere ortez denir.  Ortezlerin Kullanım Amaçları

1- Bir kaza yada ameliyat sonrası bazı vücut parçalarının hareketsiz tutulması (örneğin, trafik kazası sonrası boyuna bir boyunluk takılarak omuriliğin korunması gibi),

2- Fonksiyonu yapamayan yada yetersiz olan uzuvların fonksiyonuna yardım edilmesi (örneÄŸin, kolun kırılmasına baÄŸlı bir sinir yaralanmasında el bileÄŸini kaldıramayan kiÅŸinin el bileÄŸinin bu hareketine yardım edilmesi gibi), 

3- Oluşmakta olan ya da oluşmuş bir şekil bozukluğun düzeltilmesi (örneğin, bir kas hastalığı nedeniyle omurgasını dik tutamadığı için zamanla omurgada oluşan eğriliklerin henüz başlangıç aşamasındayken düzeltilmesi gibi),

4- Ortopedik bir soruna ya da kalıcı bir probleme dönüşebilecek durumların önlenmesi (örneğin, bacağında aşırı kontrolsüz kasılmaları olan bir kişide ayak bileğini doğru pozisyonda tutarak bu kasılmaların ayak bileği ekleminde, diğer eklemlerde, gövdede ve kaslarda oluşturabileceği zararlı etkilerinin önlemesi gibi),

5- Ağrılı durumlarda ağrının azaltılması ve giderilmesi (örneğin, romatizmal bir sorun nedeniyle el bilek hareketleri ağrılı olan kişinin bileğini doğru pozisyonda tutarak ağrıya yol açan hareketlerin ve ağrının engellenmesi gibi),

6- Vücuttaki ortopedik özür nedeniyle kiÅŸinin hareketlerini normalden çok fazla enerji harcayarak yapabildiÄŸi durumlarda enerji tüketimini azaltmak (örneÄŸin, çocuk felci nedeniyle her iki bacağında belirgin kuvvet kayıpları olan kiÅŸinin, yürüme ortezleri ve yürüme yardımcıları ile bir yerden bir yere yardımsız yürüdüğünden daha az yorularak yürümesini saÄŸlamak gibi). Ortezler ve protezler de tıpkı egzersizler gibi uzman kiÅŸiler tarafından probleme özel olarak önerilmeli ve uygulanmalıdır. Bir baÅŸka kiÅŸinin protezi ya da ortezi asla kullanılmamalıdır.  

 6- DÄ°ÄžER YARDIMCI ARAÇLAR Tekerlekli sandalyeler, yürüteçler, koltuk deÄŸneÄŸi, baston vs. ile bir yerden baÅŸka bir yere harekete yardım etmektedir. Koltuk deÄŸneÄŸi ile hareket sırasında dikkat edilmesi gereken noktalar arasında koltuk deÄŸneÄŸinin boyunun ayarlanması ve koltuk deÄŸneÄŸinin koltuk altına temas etmemesi önemlidir. Çünkü deÄŸneÄŸin koltuk altına teması koltuk altındaki sinirlerin harabiyetine neden olabilir. Koltuk deÄŸneÄŸinin doÄŸru boyu için; el tutma yerinin kalça eklemi hizasında olması gerekmektedir.

A- Tekerlekli Sandalyeler: Tekerlekli sandalye ile hareketlik saÄŸlanırken, çocuk hastalarda tekerlekli sandalye seçimi sırasında önemli olan konu; hastanın büyüme hızına uyum saÄŸlama, özgüven geliÅŸiminin desteklenmesi, yaşıtları ile uygun iletiÅŸimin saÄŸlanmasıdır. Çocukların geliÅŸimsel düzeyleri ve yaÅŸlarına baÄŸlı olarak deÄŸiÅŸik ihtiyaçları vardır. Fiziksel temas ve elle dokunmaya gereksinimleri vardır. Bu nedenle kullanılan malzemeler fiziksel teması engellememelidir.  

 Tekerlekli sandalyede oturan bir kiÅŸiyi normal bir sandalyeye veya bir koltuÄŸa taşıma iÅŸlemine transfer adı verilmektedir. Bu hareket sırasında sandalyenin hareket edebileceÄŸini ve çocuÄŸun ise hareketsiz olduÄŸunu unutmamak gerekir. Bu nedenle sandalyeyi tutabilir veya bir duvara yaslayabilirsiniz. Tekerlekli sandalyenin yönünün oturulacak yere doÄŸru olmasına dikkat edilmelidir. Tekerlekli sandalyenin ayaklıklarının kaldırılmış ve frenlerinin kilitli olmasına da dikkat edilmelidir.

B- Yürüteçler: Yürüteçler bağımsız yürümenin saÄŸlanmasında kullanılırlar. Yürüteçlerin çeÅŸitleri vardır. Bazıları hastanın itmesini kolaylaÅŸtıracak ÅŸekilde dört tekerleklidir, bazılarında da yanda iki paralel çubuk vardır ve ön tarafı kapalıdır. Böylelikle hastanın üç tarafı desteklenmiÅŸ olur.  

 C- Koltuk DeÄŸnekleri ve Bastonlar : Bağımsız yürüme potansiyeli olan ancak dengenin saÄŸlanması için bir desteÄŸe gereksinim duyan hastalar için kullanılabilirler. Bastonların ve koltuk deÄŸnekleri pek çok çeÅŸidi vardır ve bu araçlarla yürümenin de farklı ÅŸekilleri vardır. Bu nedenle hasta, aile, fizyoterapisti ve/veya doktoru ile konuÅŸarak yürümesi için en uygun yolun belirlenmesi ve hastaya öğretilmesi gerekmektedir.  

 D- DiÄŸer Yürüme Araçları: Küçük çocuklar tekerlekli sandalye yerine yerde hareket eden aletlerle daha çok mutlu olurlar. Küçük, elle idare edilebilen, çocukların diÄŸer çocuklarla ve oyuncaklarla oynamalarına olanak veren çeÅŸitli aletler vardır. ÇocuÄŸun midesi üzerinde uzanarak elleri ve ayakları yardımıyla kendini itelemek suretiyle hareket edebildiÄŸi cihazlar vardır. Ebeveynler çocuklarının sınıfta kullanması için böyle bir cihaz alabilirler. Üç tekerlekli bisiklete bir çerçeve eklenerek çocuÄŸun sürmesi saÄŸlanabilir. Bu sırada çocuÄŸun ayakları pedallara baÄŸlanır ve uygun bacak hareketleri geliÅŸene kadar bisikleti siz sürebilirsiniz. 

  E- DiÄŸer Ekipmanlar: Mekanik araçlara ek olarak günlük hayatta kullanılan masa sandalye gibi nesnelerin düzeninde yapılacak deÄŸiÅŸimlerle çocuÄŸa yardımcı olunabilir. ÇocuÄŸun ihtiyaçlarını karşılayacak ÅŸekilde bir düzenleme yapabilmek için fizyoterapistle veya mesleki terapistle iÅŸbirliÄŸi yapılabilir. 

1- Özel Oturma Düzenlemeleri Oturma dengesi yetersiz olan çocuklar için bazı sandalye düzenlemeleri yapılmalıdır. Bazı çocuklarda ise özel oturak düzenlemeleri yapılmalıdır. Bazı durumlarda normal ayakları olan fakat çocuğun düşmesini önleyecek şekilde yüksek kollukları olan sandalyeler kullanılabilir. Yüksek arkalıklı bir sandalye çocuğun başını yukarıda tutmasını ve boynunun desteklenmesini sağlar. Bazen yastıklarla çocuğun desteklenmesi yararlıdır. Çocuğun yerde oynamasını sağlamak için çeşitli farklı düzenlemelerin yapılması gerekebilir. Örneğin eski bir sandalyenin sadece ayakları sökülerek sandalye yere konur ve çocuğun bunun üzerinde oynaması sağlanabilir. Çocuğu daha fazla desteklemek amacıyla sandalyenin ortasına yükseklik sağlayarak çocuğun ayaklarını serbestçe oynatabileceği bir oyun tahtası yerleştirilebilir. Bazı çocuklarda ise rahatça oyun oynayabilmeleri için bacaklarının yanına kum torbaları konulabilir.

2- Minder ve Takozlar Oturmanın veya ayakta durmanın zor yada yorucu olduÄŸu durumlarda çocuÄŸun altına bir minder konularak çocuÄŸun ayağını serbestçe oynatabilmesi saÄŸlanır. Böylelikle çocuk kumla veya suyla rahatça oynayabilir. Bu pozisyon çocuÄŸun başını kontrol etmesine de yardımcı olur. Bazı küçük çocuklar vücutlarının üst kısmını bir takoza yaslayarak daha rahat oynayabilirler. Bu durumda çocuÄŸun kayamaması için bir kemerle baÄŸlanmaları uygun olabilir.