Spastik çocuÄŸun beyninde meydana gelen bir hasar sonucu hareket, ayakta duruÅŸ, yürüme, denge gibi iÅŸlevleri etkilenmiÅŸtir. Çocukta kas kuvvetsizliÄŸi de vardır. Ä°stemli hareketleri yapması, bir yerden bir yere geçmesi ve günlük yaÅŸam iÅŸlevlerini yerine getirmesi az ya da çok zorlaÅŸmıştır.

Aslında, beyinde oluÅŸan hasar ilerleyici deÄŸildir. YaÅŸamın erken döneminde, geliÅŸimini tamamlamış beynin hastalığı sonucu ortaya çıkan, kalıcı fakat deÄŸiÅŸime uÄŸrayabilen hareket, kas sertliÄŸi (spastisite) kaslar arasında uyum ve duruÅŸ bozukluÄŸu söz konusudur.

Rehabilitasyona gereksinim duyulan en önemli çocukluk hastalıklarından birisidir. Sinir, kas, iskelet sistemlerinde iÅŸlevsel bozukluklara yol açarak kiÅŸiyi tüm yaÅŸamı boyunca etkileyebilir.

Spastik çocuk görülme sıklığı 1000 canlı doÄŸumda 1-5 olarak bildirilmiÅŸtir. Beyinde, özellikle hareketleri idare eden hücrelerin hasar görmesinden dolayı kaslarda kasılma, kuvvetsizlik ve istem dışı hareketler oluÅŸabilir. Bu yüzden spastik çocuklarda esas özellik baÅŸ, gövde, kol ve bacaklardaki hareket bozukluklarıdır. Ancak epilepsi (sara), görme, iÅŸitme, konuÅŸma, algılama sorunları, davranış bozuklukları, zihinsel gerilik de görülebilir.

Kesin tanı, uzman bir doktorun muayene ve deÄŸerlendirmesi ile konulur. Gerekirse ileri teknikler yapılır. Beyindeki hasarı tespit etmede en önemli ileri teknik yöntemi MRG (Manyetik Rezonans Görüntüleme) ‘dir.

Ä°lerleyici olmayan bu hastalıkta uygun ve uzun süreli fiziksel tıp ve rehabilitasyon uygulamaları ve günlük yaÅŸama uyum çalışmaları ile çocuÄŸun mümkün olduÄŸu kadar bağımsız olması saÄŸlanır. ÇocuÄŸun zihinsel yetenekleri deÄŸerlendirildikten sonra bireysel özellikleri doÄŸrultusunda uygun olan özel eÄŸitim programı hazırlanarak akademik becerilerini geliÅŸtirmesi ve topluma uyumu kolaylaÅŸtırılır.

Hastalık; doÄŸum öncesi, doÄŸum sırası ve doÄŸum sonrası nedenlerle meydana gelebilir.

Spastik Çocuklar için Tedavi Metotları

Spastik çocuÄŸun beyninde oluÅŸmuÅŸ hasarı tamamen düzeltecek bir yöntem yoktur. ÇocuÄŸun sorunları tek tek ele alınır ve bunların her biri için çözüm (ler) bulunur. Tek bir kiÅŸi bu sorunların üstünden gelemez, ekip çalışması gerekir. Her çocuÄŸun sorunları farklı olduÄŸundan tedavi programı da farklı olacaktır.

Tedavi programının baÅŸlangıçta daha yoÄŸun, sonraları seyrekleÅŸtirilerek yıllarca, bazen ömür boyu kontrollerle devam ettirilmesi gerekebilir.

1) Ä°laç:

Ä°laç tedavisi de her bir çocuÄŸa göre ayrı ayrı düzenlenir. Epilepsi nöbetleri, kaslardaki spastisite, salya akması gibi problemler için çeÅŸitli ilaçlar kullanılabilir. Ä°laç tedavisi tamamen doktorun kontrolünde olmalıdır. Ä°laç doktor tarafından baÅŸlatılır, doktara danışılmadan kesilmez ya da dozu deÄŸiÅŸtirilmez. Yan etkisi olursa mutlaka doktora haber verilir.

Botulinum Toksini A
Parmak uçlarında yürüme, bacakların makaslanması, dizlerin bükülmesi, kol ve ellerin spastisite nedeniyle tam olarak kullanılamadığı durumlarda baÅŸvurulan bir tedavi yöntemidir. Bu ilaç kaslarla sinir arasındaki geçiÅŸi belli bir müddet için engeller. Böylece spastisite azalır, yürüme, tutma gibi iÅŸlevler daha iyi yerine getiriler.

Bu ilaç sadece doktorlar tarafından reçete edilebilir ve bu konuda tecrübeli bir hekim tarafından uygulanır. Uygun bir enjektör ile spastik kasın belli noktalarına verilir. Çok sayıda enjeksiyon yapılmayacaksa, çocuÄŸun uyutulması gerekmez.

Bu ilacın etkisi 3-12 aydır. Fizyoterapi yapılması etki süresini arttırır. Gerekirse tekrarlanabilir. Kas üzerindeki gevÅŸetici etkisi 1-2 hafta sonra baÅŸlar, 6 haftada tam olarak ortay çıkar. ÇocuÄŸun yürümesi daha iyi hale gelir. Enjeksiyondan sonra uygun fizyoterapi yapılması ve gerekiyorsa cihaz verilmesi çok önemlidir.

Ä°lacın yan etkisi son derece azdır. Ä°ÄŸnenin yapıldığı yerde aÄŸrı, genel bir kas kuvvetsizliÄŸi olabilir. Çok daha nadir olarak bacaklarda ateÅŸ gözlenebilir. Bu yan etkilerin tamamı geçicidir.

Yan etkilerinin yok denecek kadar az olması, sadece enjekte edilen kası etkilemesi gibi olumlu yönleri nedeniyle 2 yaÅŸ üstündeki çocuklara uygulanabilir.

Tüm vücudunda ileri derecede spastisitesi olan çocuklara uygulanmaz.

Baklofen pompası:
Yaygın spastisitesi olan çocuklarda, ağızdan alınan ilaçlar kaslarda yeterli gevÅŸemeyi saÄŸlayamaz ise doÄŸrudan beyin omurilik sıvısı içine baklofen verilerek gevÅŸeme saÄŸlanır. Karın cildin altına yerleÅŸtirilen bilgisayar kontrollü bir pompanın içindeki ilaç, gene deri altından ilerletilen bir sonda ile omurilik sıvısı içine verilir. Bu pompanın içindeki ilaç boÅŸaldıkça tekrar doldurulur. Böylece çocuÄŸun tüm vücudunda gevÅŸeme saÄŸlanır. Bakımı kolaylaÅŸtırılır, oturabilir. Ä°yi bir egzersiz programı sayesinde yürüyebilir. Bu pompanın yerleÅŸtirildiÄŸi çocukların doktor tarafından düzenli olarak takip edilmesi gerekir. Seyrek görülmekle birlikte enfeksiyon oluÅŸabilir, sonda omurilik sıvısından çıkabilir. Baklofen aniden kesilirse ÅŸiddetli kas kasılmaları oluÅŸabilir.

Bu uygulama ile birlikte fizyoterapi yapılamsı çok önemlidir. Böylesine pahalı bir yöntemde etki ne kadar uzatılabilirse yararlanma da o kadar fazla olur.

2) Fizyoterapi:

Spastik çocuklarda hareketi zorlaÅŸtıran en önemli sorun spastisitedir (kaslardaki sertleÅŸme).

Spastisitenin tedavisinde öncelikle arttıran nedenlerin ortadan kaldırılması gerekir. Bunlar; dolu mesane, bası yaraları, tırnak batması, kabızlık, enfeksiyon olabilir. Ayrıca, aşırı sıcak veya soÄŸuk, ani ısı deÄŸiÅŸiklikleri, heyecanlar da spastisiteyi arttırır. Spastisitenin sakıncalı yönleri ile bazı yaraları da vardır. Bacakları dik tutarak çocuÄŸun ayakta durmasına yardımcı olur. Kemiklerin zayıf düÅŸmesini engeller.

Fizik tedavi ve rehabilitasyon uygulamaları:

Sıcak-soğuk uygulamalar:
SoÄŸuk uygulama en az 20 dakika yapılmalıdır. BaÅŸlangıçta kas sertliÄŸi arttabilir fakat uygulama devam ederse azalır. SoÄŸuk uygulamala ile elde edilen etki sıcak uygulamaya nazaran daha uzun sürelidir.

Sıcak uygulama kas gevÅŸemesi yanında genel gevÅŸemeyi de saÄŸlar. AÄŸrı, spastisiteyi attıran bir faktördür. SoÄŸuk ve sıcak uygulamaların aÄŸrıyı giderici etkiisnde spastisitenin azalmasının da rolü vardır. SoÄŸuk uygulamada buz masajı, buz torbası, buzlu su banyosu, sprey, sıcak uygulamada ise sıcak paketler, parafin, çaklantılı su banyosu, ultrason kullanılabilir.

Elektrik akımları:
Devamlı akım ile spastisite azalır.

Biofeedback:
Ä°nsan vücudunda normalde olan veya anormal hale gelmiÅŸ irade dışı veya hissedilmeyen bazı olayların, genellikle elektronik cihazlar kullanılarak oluÅŸturulan görsel, iÅŸitsel uyarılar ÅŸeklinde ortaya konarak, kontrol edilmesini öÄŸreten tekniktir. Spastisiteyi azaltmaya yönelik eÄŸitim ile baÅŸarı saÄŸlanır.
Cihazlama:
Belirli bir pozisyonda tutmak amcı ile dışarıdan uygulanır, amaç iÅŸlevi arttırmak, bozuklukları önlemek ve destek saÄŸlamaktır. ÇocuÄŸun yaşına, hareket yeteneÄŸine göre seçilir. Çocuk büyüyeceÄŸinden ve geliÅŸeceÄŸinden zaman içinde gereksinim kalmayabilir veya deÄŸiÅŸebilir.

Egzersiz:
Amaç, varolan yetenekleri açığa çıkartmak, geliÅŸtirmek, düzenlemek ve bağımsızlık kazandırarak eriÅŸkin yaÅŸa hazırlamak, normal hareketi saÄŸlamak, bozuklukları önlemek, günlük yaÅŸam aktivitelerini kazandırmaktır.

Egzersizde çeÅŸitli yöntemler söz konusudur. Hepsinde amaç iÅŸlevleri arttırmaktır. ÇocuÄŸun ayaÄŸa kaldırılması, dengesinin, normal duruÅŸunun ve yürümesinin saÄŸlanması baÅŸlıca hedeflerdir.

Germe, kuvvetlendirme, eklem hareket açıklığı ve uyum saÄŸlama teknikleri kullanılır.

İş-Uğraşı terapisi:
ÇocuÄŸun yaşına uygun el becerilerini geliÅŸtirmek, günlük yaÅŸam aktivitelerini kazandırmak hedeflenir.
Spastik Çocukların Tedavisinde KonuÅŸma Terapisi

Çocukta konuÅŸma bozukluÄŸu olabilir. Dil kontrolü iyi deÄŸildir. Ağız açıkken bazı sesler çıkarmaya çalışır.

Ses bozuklukları, sesin hiç çıkmaması ( afoni), çok az ÅŸiddetle çıkması veya ahenk ve berraklığını kaybetmesi (disfoni) ÅŸekilnde olabilir.

Artikülasyon bozuklukları:
Kelimeler fonemlerden ve onların eklenmesinden ortaya çıkarlar. Kapı kelimesi dört fonem (harf) ve iki heceden yapılmıştır. Çocuk kapı kelimesini, tapı, apı veya ÅŸapı gibi söyleyebilir. Bu bir artikülasyon sorunudur. Buna “pepeleme” de denir.

Dizartri:
Organik sebepli artikülasyon bozukluklarının ikinci grubudur. Çocuk heceleri, kelimeleri iyi eklemleyemez. Kelimenin söylenebilmesi için beyindeki kavramın kelimeye çevrilmesi ve bunun için de bir kelime için ne gibi hareketler gerekiyorsa bunların yapılabilmesi gerekir. “Gel” emri için (g) ve (e) ile (l) sesleri ve uç organ hareketleri ile bunların baÄŸlantıları gerekir. Bir kalem göstererek, “bu ne” diye sorsak hasta bunun kalem olduÄŸunu bilir, hatta yazar, iÅŸaret eder fakat “kalem” diyemez, “lem”, “ka”, veya “kam” der. Bu saf ve pek nadir konuÅŸma bozukluÄŸudur.

KonuÅŸma terapisinde çocuÄŸun güvenini kazanmak önemlidir. Bu amaçla çeÅŸitli yöntemler uygulanır.

GevÅŸetme Yöntemi:
Birçok konuÅŸma bozukluÄŸunda kasların aşırı gergin olduÄŸu bilinmektedir. Kaslar gergin olduÄŸundan ses daha yüksek perdeden ve sert, pürüzlü çıkar. Kasların gevÅŸek, diÅŸlerin sıkılmamış, parmakların kapanmamış olması gerekir. GevÅŸek ve rahat bir ortamda konuÅŸmanın akışı daha kolay ve tutuksuz olur. GevÅŸetme metodları için takip edilebilecek yol ÅŸu ÅŸekildedir:

1) Rahat DuruÅŸ:

a. Sandalyede,bacaklar rahat, ayak tabaları yerle temasta, kollar masaya dayalı, baÅŸ ağırlığı ile bir miktar öne eÄŸilmiÅŸ olarak oturulur.

b. Toplanması ve dik durması , gergin oturuÅŸa geçmesi, aradaki farka dikkat etmesi söylenir. Sonra tekrar gevÅŸek oturuÅŸa geçilir.

c. Eller kucakta, baÅŸ düÅŸük, gözler kapalı oturtulur, başını yanlara, arkaya eÄŸmesi, saÄŸa sola çevirmesi istenir.

d. Ayakta, kollar iki yanda sarkık, göz kapalı, başı çevirme hareketleri yaptırılır. Bu egzersizler ayna karşısında tekrarlanır.
2) Nefes Egzersizleri:

“Derin soluk al-tut, soluk ver”. “Bunu soluÄŸu yavaÅŸ vererek ve alarak tekrarla”.

3) Solunum Gürültülerini Gidermek:

Ses telleri uygun hareket edemezse sesin berraklığına soluk sesleri karışır. Gırtlağında incelenmesi gerekir. Burun, geniz seslerini gidermek için aÄŸzın açılması gerektiÄŸi halde, kısa keskin seslileri aÄŸzı iyice açmadan söyletmek gerekir. Örnek kısa a, kısa e kısa ı.

Artikülasyon egzersizleri:

a. Alt çene Egzersizi:

1. Rahat solunmda veya “m” harfi “meee” diye söylenirken alt çene hafif gevÅŸek düÅŸüktür.

2. “p” sesini uzatırken dudaklar gevÅŸek ve çene düÅŸüktür.

3. Ağız aralık , dil ağız tabanına yatık, çene düÅŸük iken, “soluk al, soluk ver” . Bu sırada kuvvetli soluk ver ve “h” sesi oluÅŸuna dikkat et, “a” sesini verirken çeneni düÅŸür.

b) Dudaklar Ä°çin Egzersizler:

1. “dudaklar kapalı iken hortum gibi ileri uzat-geri çek”. “Uzatırken tüüü sesi, çekerken tiii sesi ver.

2. Alt dudağı somurtarak ileri sarkıt, geri al, bunu tekrarla.

3. Üst dudağı kas, diÅŸler görünsün.

4. Alt ve üst kesiciler birbirine deÄŸerken “ba, bi bu, pa, pi, pu” sesleri ver.

c) Dil Ä°çin Egzersizler

1. Ağız hafif aralık iken dilini gevşek olarak ağız tabanına yatır, ağzına kapat, tekrarla.

2. “d” ve “t” harfleri söyletilir. Bunları söylerken dil ağız boÅŸluÄŸunu ikiye böler. Dilin ucu üst kesici diÅŸlerin arka yüzüne deÄŸer.

KonuÅŸma Terapisi:

Dizartride pepelemeler hatta konuÅŸamama olur. KonuÅŸmanın saÄŸlanması terapi ile mümkündür. Uygulamayı konuÅŸma terapisti yapar.
Doktor, eÄŸitimci, psikolog, öÄŸretmen, ekibin diÄŸer elemanları ve çocuÄŸun ailesinin beraberce yürüttükleri ortak çalışmalar önemli rol
oynar. ÇocuÄŸun zihinsel kapasitesini doÄŸru deÄŸerlendirebilmek için bir psikologtan danışma almak gerekebilir.