SAKATLAR Ä°ÇÄ°N FIRSAT EŞİTLİĞİ KONUSUNDA STANDART KURALLAR

1- EŞİT KATILIM Ä°ÇÄ°N ÖN KOÅžULLAR

Kural 1: Bilinçlendirme
Devletler; bu konudan sorumlu makamların mevcut programları ve hizmetleri içeren yeni bilgileri, sakatlara, ailelerine, sakatlık alanında uzman olanlara yaymalarını saÄŸlamalıdırlar. Sakatlarla ilgili bilgiler herkesçe elde edilebilir bir form içinde sunulmalıdır.

Devletler; sakatlar ve sakatlarla ilgili hareket tarzlarına (politikalarına) iliÅŸkin bilgilendirme kampanyalarını ve bu kampanyaların içersinde, sakatların diÄŸer insanlarla aynı haklara ve yükümlülüklere sahip olduklarını ve de tam katılımlarına mani olan tüm engelleri ortadan kaldıracak kararların alınması gerektiÄŸi mesajım verecek ÅŸekilde baÅŸlatmalı ve bunları desteklemelidir.

Devletler; milli eÄŸitim programlarının her yönüyle tam katılım ve eÅŸitlik prensibini yansıtıyor olmasını temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili konuları içeren halka yönelik öÄŸretim programlarına katılmaları için sakatlan, ailelerini ve kuruluÅŸları davet etmelidirler.

Devletler; özel sektördeki sakatlarla ilgili faaliyetleri kapsayan tüm giriÅŸimleri desteklemelidirler.

Devletler; sakatların sahip oldukları haklar ve potansiyelleri konusunda bilinçlendirilmelerine yönelik programları baÅŸlatmalı ve bunların yoÄŸunlaÅŸtırmalıdırlar.

Özgüvenlerinin arttırılması ve yetki verilmesi sakatların kendileri için uygun olan fırsatlardan yararlanmalarına yardımcı olacaktır.

Bilinçlendirme, sakat çocukların eÄŸitiminde ve rehabilitasyon programlarında önemli bir yer tutmalıdır. Bilinçlendirmenin yaygınlaÅŸtırılması için tüm çocukların eÄŸitimleri ile öÄŸretmen ve uzman eÄŸitimlerinde bu konu öÄŸretimin ayrılmaz bir parçası olmalıdır.

Kural 2: Tıbbi Bakım
Devletler; sakatlar için, etkin bir tıbbi bakım ÅŸartını teminat altına almalıdırlar.

Devletler; sakatlığa neden olabilecek durumların meydana çıkartılması; deÄŸerlendirilmesi ve bunların giderilmesi hususunda uzmanlardan oluÅŸan kadrolarca yürütülen programları takip etmelidirler. Böylelikle, sakatlığa neden olabilecek etkenlerden korunulması bunların azaltılması ya da yok edilmesi saÄŸlanmış olabilecektir. Bu türden programlar, bireysel düzeyde sakatların ve ailelerinin tam katılımlarını saÄŸlamasının yanı sıra planlama ve deÄŸerlendirme düzeyinde sakatlarla ilgili kuruluÅŸların katılımlarını gerçekleÅŸtirmeyi garanti etmelidir.

Bölgesel kuruluÅŸlarda çalışanlar eÄŸitilerek, erken sakatlık teÅŸhisinde gerekli olan ilk yardım ve yerinde müdahale bilgilerine sahip olmaları saÄŸlanmalıdır.

Devletler; sakatlara özellikle bebeklere ve çocuklara, toplumun diÄŸer üyelerine saÄŸlanan tıbbi bakımın aynısının verilmesini garanti etmelidirler.

Devletler; tüm saÄŸlık personelinin, sakatlara saÄŸlık bakımını yapabilecek ÅŸekilde yeterli eÄŸitim almalarını, bunlar için gerekli olan teçhizatla donatılmalarını, tedavi metotları ve teknolojisini kullanabilme özelliklerine sahip olmalarını garanti etmelidir.

Devletler; sakatların korunabilmeleri ya da fonksiyonel kapasitelerini artırabilmeleri için; ihtiyaç duyulabilecekleri düzenli tedaviyi ve ilaçlarının sürekli olarak temin edilmesini, saÄŸlamalıdırlar.

Kural 3: Rehabilitasyon
Devletler; sakatları kendi kendine yeterlilik ve fonksiyonellik konusunda optimum bir seviyeye çıkarmak ve bu durumda kalmalarını saÄŸlamak için rehabilitasyon hizmetlerini ÅŸart koÅŸmalıdırlar.

Devletler; tüm sakatlık grupları için ulusal düzeyde rehabilitasyon programlarını geliÅŸtirmelidirler. Bu tür programların; sakatların doÄŸal bireysel ihtiyaçlarını gidermeye, yönelik olmalarının yanı sıra tam katılım ve eÅŸitlik prensibi üzerine dayandırılıyor olmaları da gereklidir.

Söz konusu programlar; zeka seviyesini yükseltici eÄŸitimler, sakatlara ve ailelerine danışmanlık hizmetleri, kendine güvenin geliÅŸtirilmesi, ihtiyaç halinde deÄŸerlendirme ve rehberlik hizmetleri gibi çok geniÅŸ bir alanı kapsamalıdırlar. Bu programlara, çok ağır ya da birkaç türden sakatlığı olanları da kapsayacak, ÅŸekilde rehabilitasyona ihtiyacı olan tüm sakatlar kabul edilmelidirler.

Bütün rehabilitasyon hizmetleri sakatın yaÅŸadığı yerdeki bölgesel kuruluÅŸta verilebilmelidirler. Ancak, bazı durumlarda, belirli bir eÄŸitim hedefine ulaÅŸabilmek için, özel rehabilitasyon kursları, yerin elveriÅŸli olması durumunda sakatın oturduÄŸu mekanda organize edilebilir.

Sakatların ve ailelerinin; eÄŸitilmiÅŸ öÄŸretmenler, rehberler ya da danışmanlar olarak rehabilitasyona aktif katılımları için teÅŸvik edilmeleri ÅŸarttır.

Devletler; rehabilitasyon programlarının oluÅŸturulmasını ya da deÄŸerlendirilmesini, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlardan verilen bilir kiÅŸi raporuna göre yapmalıdırlar.

Kural 4: Yardım Servisleri
Devletler; sakatların günlük yaÅŸamlarında kendi baÅŸlarına yaÅŸayabilme kapasitelerini artırabilmeleri ve haklarını kullanabilmeleri için, sakatlara yapılan yardım cihazlarını (aletlerini), da kapsam içine alacak ÅŸekilde yardım servislerinin geliÅŸtirilmesini ve bunların ihtiyaçlarının karşılanmasını teminat altına almalıdırlar.

Devletler; fırsat eÅŸitliÄŸini saÄŸlamada önemli tedbirler olması bakımından, sakatların ihtiyaçları doÄŸrultusunda, yardımcı aletleri ve teçhizatı, özel yardım ve tercümanlık hizmetlerini öngören ÅŸartları mecbur tutmalıdırlar.

Devletler; yardımcı alet ve teçhizatın geliÅŸtirilmesini, üretimini, dağıtımını ve bakımını desteklemeli ayrıca bunlarla ilgili bilgilerin yayılmasını da saÄŸlamalıdırlar. Bunu baÅŸarmak için genellikle mevcut teknik bilgi ustalıktan yararlanmalıdırlar. ÖrneÄŸin, yüksek teknoloji endüstrisinin yer aldığı Amerika da yardımcı alet ve teçhizat standardının ve etkinliÄŸinin geliÅŸtirilmesine yönelik çalışmalar yapılmaktadır. Ä°mkanların elverdiÄŸi ölçülerde yerli malzeme ve üretim imkanlarından yararlanılarak kolay kullanılabilen ve ucuz nitelikte cihazların geliÅŸtirilmeleri ve üretimlerinin yapılmasının teÅŸvik edilmesi oldukça önemlidir. Sakatların bizzat kendileri de bu cihazların üretilmesi iÅŸinde yer alabilirler.

Devletler; yardımcı alet ve teçhizata ihtiyacı olan sakatlara veya bunların ailelerine bu cihazları ücret almadan vermek ya da çok ucuz fiyatlarla satmak suretiyle kolay yoldan tedarik imkanları yaratmalıdırlar.

Rehabilitasyon programlarında, yardımcı alet ve teçhizatın bulunması ön koÅŸulu nedeniyle, Devletler; kız ve erkek çocukları tarafından kullanılacak yardımcı alet ve teçhizatın dizaynı, dayanıklılığı ve yaÅŸa uygunluÄŸu hususlarını göz önünde bulundurmalıdırlar.

Devletler; özellikle çok ağır ya da bir kaç türden sakatlığı olanlara özel yardım programları ve tercümanlık hizmetleri ön ÅŸartını getirmeli ve bu hizmetlerin geliÅŸtirilmesini desteklemelidirler. Bu tür programlar, sakatların günlük yaÅŸamı evde, iÅŸte ve okulda geçen bölümlerine ve boÅŸ zaman faaliyetlerine katılım seviyelerini artıracaktır.

Özel yardım programlarının tasarımları sırasındaki amaç; programların sakatlara verilmeleri iÅŸlemi içersinde, kesin olarak arzu edilen sonuçlara ulaÅŸabileceÄŸini gösteren etkiyi yapacak türden olmalarını saÄŸlamaya yönelik olmalıdır.

2- EŞİT KATILIM Ä°ÇÄ°N HEDEF ALANLAR

Kural 5 : Ulaşılabilme
Devletler toplumun her kesimine eÅŸit fırsatlar verilmesi iÅŸlevi içerisinde ulaşılabilmenin baÅŸtan sona önemini kabul etmelidirler. Her türden sakatlar için;
Devletler:
a) Fiziksel çevre koÅŸullarını, gidebilme (ulaÅŸabilme) bakımından kolaylaÅŸtıracak faaliyet programları hazırlayıp sunmalı,

b) Bilgi ve haberleÅŸmede ulaÅŸma imkanını saÄŸlayacak önlemleri almalıdırlar.

A) Fiziksel Çevre KoÅŸullarının Ulaşılabilir Olması :
Devletler fiziksel çevreye katılımı engelleyen nedenleri ortadan kaldıracak önlemleri almalıdırlar. Bu önlemlerin; standartları belirleyen kural ve prensipleri tespit ederek bunları geliÅŸtiriyor olmalarının yanı sıra, evler, binalar, kamuya ait ulaşım servisleri, diÄŸer ulaşım vasıtaları, caddeler ve açık hava ortamları gibi toplumun içinde yaÅŸadığı çeÅŸitli alanlara kolaylıkla ulaÅŸmayı teminat altına alacak yasaları çıkarmayı a göz önünde bulunduruyor olmaları gerekmektedir.

Devletler; fiziksel çevre koÅŸullarının dizaynı ve yapılmasından uzmanlar olarak sorumlu bulunanlara sakatlarla ilgili politikalar ve ulaşılabilmenin üstesinden gelecek önlemlerle ilgili yeterli bilgileri vermeyi teminat altına almalıdırlar.

Ulaşılabilme için gerekli olan ihtiyaçlar, planlama aÅŸamasının baÅŸlangıcından itibaren, çevre koÅŸullarını dizayn edilmesi ve yapılması iÅŸleminin içine dahil edilmelidir.

Ulaşılabilmenin standartları ve normları geliştirilirken, sakatlarla ilgili kuruluşlara danışılması gereklidir.

Kamuya ait yapı projeleri dizayn edilirken planlama safhasının baÅŸlangıcından itibaren bu kuruluÅŸlar her bölgeden katılarak bu konunun içinde yer almalı ve böylelikle maksimum düzeyde ulaşılabilmenin garanti altına alınması saÄŸlanmalıdır.

B) Bilgi ve Mesajın (Bildirinin) Elde Edilebilir Olması
Sakatlar, durumun uygun olması halinde sakatların aileleri ve yakınları; teÅŸhisler, sahip oldukları haklar, verilen hizmetler ve programlar konusundaki tüm bilgileri her safhada kullanabilme imkanına sahip olmalıdırlar. Bu türden bilgiler sakatlarca elde edilebilir ÅŸekilde düzenlenmelidir.

Devletler; farklı gruptaki sakatlar için danışma hizmetlerini ve dokümantasyonu saÄŸlayacak stratejiler geliÅŸtirmelidirler. Görme zorluÄŸu olanlara yazılı bilgileri ve dokümantasyonu saÄŸlayabilmek için; körler alfabesi, daktilo, büyük harfler ve diÄŸer uygun teknolojiler kullanılmalıdır. Aynı ÅŸekilde, iÅŸitme, ya da anlamlı güçlüÄŸü olan sakatlara da konuÅŸma kolaylığı saÄŸlayıcı teknolojiler kullanılmalıdır.

Sağır çocukların eÄŸitimleri sırasında ya da aileleri ve toplum içinde bulunmaları esnasında Ä°ÅŸaret Dilinin kullanılmasına önem verilmelidir. Sağırlar ile toplumun diÄŸer bireyleri arasında iletiÅŸimi kolaylaÅŸtırmak için Ä°ÅŸaret Dili tercümanlık hizmetleri ile saÄŸlanmalıdır.

BaÅŸka türden iletiÅŸimsel özürleri olan sakatların ihtiyaçlarına da önem verilmelidir. Devletler, verdikleri hizmetleri elde edilebilir hale getirmek için, medyayı özellikle televizyonu, radyoyu ve basını teÅŸvik etmelidirler.

Devletler; halka sunulan bilgisayarlı yeni bilgileri ve hizmet sistemlerini, sakatlar, için ya önceden elde edilebilir ya da ihtiyaç halinde elde edilebilir ÅŸekilde adapte etmelidirler.

Hizmet sistemlerini elde edilebilir hale getirecek önlemlerin hazırlanması sırasında sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla bilgi alışveriÅŸinde bulunulmalıdır.

Kural 6: EÄŸitim
Devletler; sakatlara, bir bütün halinde ve herkesle aynı haklara sahip olacak ÅŸekilde ilk, orta ve yüksek eÄŸitim fırsatı verilmesi prensibini kabul etmeli ve sakatların eÄŸitimin milli eÄŸitim sistemlerinin ayrılmaz, bir parçası olmasını garanti altına almalıdırlar.

Sakatların eÄŸitilmesinden uzman eÄŸitimciler sorumlu tutularak, milli eÄŸitim sistemlerinin hazırlanması, müfredat programlarının geliÅŸtirilmesi ve okulların organize edilmesinde sakatlarla ilgili eÄŸitimin bunları tamamlayan bir unsur olması saÄŸlanmalıdır.

Orta okullardaki eÄŸitim sistemi, tercümanlık hizmetleri ile diÄŸer yardımcı servisler ÅŸartını koÅŸul olarak getirmelidir. Farklı türdeki sakatların ihtiyaçlarını karşılamak için organize edilmiÅŸ yardım servisleri kurulmalı ve tam ulaşılabilirlik saÄŸlanmalıdır. Ailelerden oluÅŸan gruplar ve sakatlarla ilgili kuruluÅŸlar, eÄŸitim sürecinin her safhasında yer almalıdırlar.

EÄŸitimin zorunlu olduÄŸu ülkelerde, en ağır biçimde sakatlıkları olanları da kapsam içine alacak ÅŸekilde, her türden ve her seviyede sakatlıkları olan kız ve erkek çocuklarına eÄŸitim ÅŸartı getirilmelidir.

AÅŸağıdaki gruplara özel ihtimam gösterilmelidir:

a) Çok küçük sakat bebeklere
b) Okul öncesi çağındaki sakat çocuklara
c) Sakat olan yetiÅŸkinlere, özellikle de kadınlara,

Orta öÄŸrenimde sakatlar için konulan eÄŸitim hükümlerinin intibak ettirilebilmesi için Devletler:

a) Çok geniÅŸ bir toplum kitlesi tarafından anlaşılan ve okul seviyesinde kabul edilen açık olarak belirlenmiÅŸ bir politikaya sahip olmalıdırlar,
b) Müfredat programının esnekliÄŸine, buna eklentiler yapılabilmesine ve bunların adaptasyonuna imkan tanımalıdırlar,
c) Kaliteli materyallerin kullanılması, öÄŸretmenlere sürekli tekabül kursları verilmesi ve yardımcı öÄŸretmenlerin yetiÅŸtirilmesi yolunda tüm gereksinimleri karşılamalıdırlar.

BirleÅŸtirilmiÅŸ eÄŸitim ve topluma yönelik programlar, sakatlara maliyet etkinliÄŸi tahsilini ve eÄŸitimini saÄŸlama konusunda tamamlayıcı yaklaşımlar olarak görülmelidirler.

Milli eÄŸitim programları, toplumları sakatlara yerel eÄŸitim verilmesini saÄŸlamak için, kaynaklarını kullanmaları ve bunları geliÅŸtirmeleri yolunda teÅŸvik etmelidirler.

Kural 7: Ä°stihdam
Devletler; sakatların en doÄŸal haklarını özellikle istihdam alanında kullanmak zorunda oldukları prensibini kabul etmelidirler.

Ä°stihdam ile ilgili kanunların ve tüzüklerin, sakatlara karşı ayrım yapmayan ve sakatların istihdam edilmeleri yolunda engeller koymayan bir yapıda olmaları zorunluluÄŸu vardır.

Devletlerin faaliyet programları:

a) Her türden sakatın kullanıp çalışabileceÄŸi özelliklere sahip iÅŸyerlerinin, binaların ve
müÅŸtemilatının dizayn edilerek yapılmasını saÄŸlayacak önlemleri,
b) Yeni teknolojilerin kullanılmasını; aletler ve donamlar gibi yardımcı cihazların
üretilmesinin ve geliÅŸtirilmesinin desteklenmesini ayrıca sakatların istihdam edilmelerine ve sürekli olarak çalışmalarına imkan verecek olan cihaz ve donanımların sakatlarca elde edilmesini kolaylaÅŸtıracak önlemleri almayı,
c) Uygun eÄŸitim verilerek, sakatların bunlara yerleÅŸtirilmesi ve de personel yardımı ile yardımı ile tercümanlık hizmetleri konusunda sürekli destek verilmesi hükmünü kapsamalıdırlar.

Devletler; sakat iÅŸçilere karşı toplumdaki önyargılarını ve olumsuz tutumların yok edilerek, toplumun bilinçlendirilmesi yolunda kampanyalar baÅŸlatmalı ve bunları desteklemelidirler.

Ä°ÅŸveren olarak Devletler; sakatların kamu sektöründe istihdam edilebilmelerini saÄŸlayacak uygun çalışma ÅŸartlarını oluÅŸturmalıdırlar.

Özel ve resmi olmayan sektörlerdeki eÄŸitim ve istihdam programlarında sakatların da kapsam içine alınmasını saÄŸlayacak önlemler yasallaÅŸtırılmalıdır.

EÄŸitim ve istihdam olanaklarını, boÅŸ zaman yaratmayı, part-time çalışmayı, iÅŸ paylaşımını, kendi namı hesabına çalışmayı ve refakatçiler bulunmasını saÄŸlayacak önlemlerin alınması sırasında, Devletler, iÅŸçi sendikaları ve iÅŸverenler, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla iÅŸbirliÄŸi içersinde birlikte çalışmalıdırlar.

Kural 8: Gelirin Korunması ve Sosyal Güvenlik
Devletler; sakatların sosyal güvenlikleri ile gelirlerinin korunmasını yasal hale getirmekten sorumludurlar.

Devletler; sakatlıkları yüzünden ya da sakatlığa baÄŸlı faktörlerden dolayı gelirlerini kaybetmiÅŸ ya da gelirlerin de bir azalma olmuÅŸ veya yukarıdaki nedenlerden ise kabul edilmemiÅŸ sakat kimselere, yeterli düzeyde bir gelir desteÄŸi saÄŸlanmasını hükme baÄŸlamalıdırlar.

Sosyal güvenliÄŸin, sosyal sigortanın veya sosyal yardım rejimlerinin bulunduÄŸu ya da bunların toplumun tüm kesimine yönelik olarak iyileÅŸtirildiÄŸi ülkelerde, devletler bu rejimlerce sakatların kapsam içine alınmamasına veya ayrımcılık yapılmamasına engel olacak hükümler getirmelidirler.

Devletler, sakat bir kimsenin bakımım üstlenen bireylerin, sosyal güvenlik kapsamına alınmasını ve bunlara gelir desteÄŸi yapılmasını saÄŸlayan ÅŸartı da hükme baÄŸlamadırlar.

Sosyal Güvenlik Sistemleri, sakatların kazanç saÄŸlama kapasitelerini geliÅŸtirecek teÅŸvikleri kapsam içine almalıdırlar. Bu sistemler, meslek edindirme kurslarının organizasyonunu, geliÅŸtirilmesini ve finansmanını saÄŸlamalı ya da bunlara katkıda bulunmalıdırlar. Bunlar, aynı zamanda, iÅŸe yerleÅŸtirme hizmetlerine de yardımcı olmalıdırlar.

Sosyal Güvenlik programları, sakatların kazanç saÄŸlama kapasitelerini oluÅŸturmaları veya yeniden düzenlemeleri için, iÅŸ aramalarını teÅŸvik edici özellikte olmalıdırlar.

Gelir desteÄŸi, sakatları iÅŸ göremeyecek hale getiren, sakatların iÅŸ aramalarında cesaret kırıcı etkilerini kaybedinceye kadar sürdürülmelidir. Bu destek, yalnızca, sakatların yeterli ve güvenli bir geliri elde etmeleri durumunda azaltılmalı veya kesilmelidir.

Devletler, sakatlıkla ilgili bilgi ve malumatı ulusal, bölgesel ve yerel çevreler içerisinde tüm siyasi ve idari düzeylere yayacak önlemleri almalıdırlar.

Kural 9: Aile Hayatı ve KiÅŸisel Bütünlük
Devletler; sakatların aile yaÅŸamına tam olarak katılmaları yolunda destek vermelidirler. Bunun yanı sıra, sakatların kiÅŸisel bütünlük hakları daha da geniÅŸletilmeli ve kanunların sakatlara, cinsel iliÅŸkiler, evlilik yada analık ve babalık bakımından ayrım yapmamasını temin etmelidirler.

Devletler; sakatların özellikle de sakat kızların ve kadınların cinselliklerine, evliliklerine, analık ve babalıklarına karşı toplumda halen hüküm sürmekte ,olan olumsuz tutum ve tavırları deÄŸiÅŸtirmek için önlemler alınmasına ve bunların geliÅŸtirilmesine destek vermelidirler.

Kural 10: Kültür
Devletler; sakatların bir bütün halinde birleÅŸtirilmelerini ve kültürel faaliyetlere aynı haklara sahip olarak katılabilmelerini temin etmelidirler.

Devletler; sakatların, yaratıcı artistik ve entelektüel potansiyellerini kullanabilmeleri fırsatını, yalnızca kendi yararları için deÄŸil, aynı zamanda içinde yaÅŸadıkları toplumun, ki bu kentsel ya da kırsal alanlar içinde olabilir, kültürel açıdan daha da zenginleÅŸtirilmesi bakımından da elde etmelerini, garanti altına almalıdırlar. Bu türden potansiyellere örnek olarak dans, müzik, edebiyat, tiyatro, plastik sanatlar, ressamlık ve heykeltıraÅŸlık verilebilir. Özellikle geliÅŸmekte olan geleneksel ve çaÄŸdaÅŸ sanat formları üzerinde yoÄŸunlaÅŸtırılmalıdır.

Devletler; tiyatrolar, müzeler, sinemalar ve kütüphaneler gibi kültürel icraatların ve hizmetlerin sakatlara ulaÅŸmasına ve buralardaki yerlerin onlar için de ayrılmasına yardımcı olmalıdırlar.

Kural 11 : EÄŸlence ve Spor
Devletler; sakatların, eÄŸlence ve sporda eÅŸit haklara sahip olmalarını saÄŸlayacak önlemleri almalıdırlar. Bunların yanı sıra, sakatların eÄŸlence ve spor için yararlanabilecekleri oteller, plajlar, stadyumlar, vs. gibi yerlerin yapılabilmesini gerçekleÅŸtirmek için önlemler alınması giriÅŸimlerini baÅŸlatmalıdırlar.

Turist otoriteleri, seyahat acenteleri, gönüllü kuruluÅŸlar ve eÄŸlence faaliyetlerini organize etmekle görevli diÄŸer kimseler, sakatların özel gereksinimlerini göz önünde bulundurmak suretiyle sakatlara hizmet vermeyi kabul etmelidirler.

Kural 12 : Din
Devletler; sakatların içinde yaÅŸadıkları toplumun dini gelenekleri doÄŸrultusunda yaptıkları tüm faaliyetlere diÄŸer bireylerle aynı haklara sahip olarak katılmaların teÅŸvik edecek önlemleri almalıdırlar. Ayrıca, dini otoritelerle görüÅŸmek suretiyle, ayrımcılığı kaldıracak ve dini faaliyetlerde sakatların yer almasını saÄŸlayacak önlemleri yasallaÅŸtırmalıdırlar .

Devletler; sakatlarla ilgili konular hakkındaki bilgilerin, dini kurum ve kuruluÅŸlara dağıtılmasını özendirmeli ve dini makamların, sakatlık politikasıyla ilgili bilgilendirmeyi hem din görevlerinin eÄŸitiminde hem de dini eÄŸitim programlarında kapsam içine almalarını saÄŸlamalıdırlar .

3- YÜRÜTME ÖNLEMLERÄ°

Kural 13 : Bilgi ve Araştırma
Devletler; sakatların yaÅŸam koÅŸulları hakkındaki bilgilerin toplanması ve bunların yayılması hususunda en büyük sorumluluÄŸu kendi üzerine almalılar ve sakatların yaÅŸamlarını olumsuz yönde etkileyen engelleri de kapsayacak ÅŸekilde her konuda geniÅŸ araÅŸtırmaların yapılmasını ve bunların ilerletilmesini saÄŸlamalıdırlar.

Devletler; sakatların yaÅŸam koÅŸulları hakkında türüne (kendine) özgü istatistikleri ve diÄŸer bilgileri düzenli aralıklarla toplamalıdırlar. Bilgilerin bu ÅŸekilde toplanması, nüfus sayımı ve ailelere ait araÅŸtırmalar ile birlikte, yürütülebileceÄŸi gibi, yakın iÅŸbirliÄŸi içerisinde üniversiteler, araÅŸtırma enstitüleri ve sakatlarla ilgili kuruluÅŸların ve uygulamaya konulmaları hakkındaki sorular bilgilerin toplanması sırasında kapsam içine alınmalıdırlar.

Devletler; hem verilen hizmetler ve uygulanan programlarla ilgili istatistikleri hem de faklı türdeki sakatlık gruplarını kapsam içine alabilecek türde bir bilgi bankasını kurmaya çalışmalıdırlar. Bireysel mahremiyetin ve kiÅŸisel bütünlüÄŸün korunmasına duyulan gereksinim hiçbir zaman unutulmamalıdır.

Devletler; sakatların ve ailelerinin yaÅŸamlarını etkileyen sosyal, ekonomik ve katılım sorunlarıyla ilgili araÅŸtırma programlarını baÅŸlatmalı ve bunları desteklemelidirler. Bu araÅŸtırmalar; sakatlıkların nedenleri, türleri ve oluÅŸ sıklığı ayrıca uygulama içindeki programların yararlılığı ve etkinliÄŸi ile verilen hizmetlerin ve bunları destekleyen önlemlerin iyileÅŸtirilmesine ve deÄŸerlendirilmesine duyulan ihtiyaç gibi konularda yapılan incelemeleri kapsamalıdır.

Devletler; ulusal düzeydeki araÅŸtırmaların, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla iÅŸbirliÄŸi halinde yürütülebilmesi için terminoloji ve kriterler geliÅŸtirerek bunları adapte etmelidirler.

Devletler; bilgilerin toplanması ve araÅŸtırmaların yapılması iÅŸine sakatların da katılmasını kolaylaÅŸtıracak çareleri oluÅŸturmalı ve bu araÅŸtırmaları üstlenmeleri için nitelikli ve yetiÅŸmiÅŸ sakatları üye olmaları yolunda özellikle teÅŸvik etmelidirler.

Devletler; araÅŸtırma sonuçlarının ve bu konudaki tecrübelerin, kendi aralarında karşılıklı olarak alınıp verilmesini desteklemelidirler.

Devletler; sakatlık konusundaki bilgi ve kanaatlerin, ulusal, bölgesel ve mahalli olanlar içerisinde yer alan tüm siyasi ve idari düzeylere yayılmalarını saÄŸlayacak önlemleri almalıdırlar.

Kural 14 : Politikaların (Hareket Tarzlarının) Belirlenmesi ve Planlanması
Devletler; sakatlıkla ilgili her meselenin, tüm konu ile münasebetli politikaların (hareket tarzlarının) belirlenmesi ve ulusal düzeyde planlanmaları sırasında kapsam içine alınmasını temin etmelidirler.

Devletler; sakatlara iliÅŸkin plan ve programlarla ilgili olan ya da sakatların ekonomik ve sosyal statülerini etkileyen tüm kararların alınmaları sırasında sakatlarla ilgili kuruluÅŸların da yer almalarını saÄŸlamalıdırlar.

Sakatların ihtiyaçları ve ilgilendikleri alanlar ayrı ayrı ele alınmamalı, bunlar Genel Kalkınma Planının içine dahil edilmelidir.

Kural 15: Yasama
Devletlerin; sakatlara, tam katılım ve eÅŸitlik saÄŸlayacak önlemler için yasal temelleri oluÅŸturma sorumluluÄŸu vardır. .

VatandaÅŸların haklarını ve mükellefiyetlerini bir bütün halinde toplayan Anayasa, sakatların haklarını ve yükümlülüklerini de kapsam içine almalıdır.

Devletlerin; yükümlülüklerini de kapsam içine almalıdır. Devletlerini sakatlara, diÄŸer vatandaÅŸlarla aynı zemin üzerinde ve eÅŸit olarak, insani, siyasi ve yurttaÅŸlık haklarını kullanabilme imkanını verme yükümlülükleri vardır. Bunun yanı sıra Devletler; hem sakatların haklarına iliÅŸkin Anayasanın daha kapsamlı bir hale getirilmesi sırasında hem de söz konusu Anayasanın deÄŸerlendirilmesi esnasında sakatlarla ilgili kuruluÅŸların da bu çalışma içinde yer almasını temin etmelidirler.

Sakatlarla ilgili yasa; hakların ve yükümlülüklerin Anayasa kapsamı içine alınması ya da bunların özel bir yasa ile kanunlaÅŸtırılması ÅŸeklinde iki biçim içerisinde oluÅŸturulabilir.

Sakatlar için özel yasa:

a) Yalnızca sakatlarla ilgili konuları ele alan özel bir yasanın çıkarılmasına imkan vermek;
b) Sakatlarla ilgili özel konuların Anayasa kapsamı içine almak;
c) Özellikle yürürlükteki Anayasa maddelerini açıklamaya yardımcı olan metinler (konular) içerisinde sakattan ele almak; suretiyle tesis edilebilir.

Kural 16 : Ekonomik Politikalar
Devletlerin; sakatlara eÅŸit fırsatlar yaratacak önlemlerin ve ulusal düzeydeki programların gerçekleÅŸtirilmesinde mali sorumluluktan vardır.

Devletler; tüm genel, bölgesel ve mahalli hükümet organlarının daimi bütçeleri içinde sakatları ilgilendiren hallerde kullanılmak üzere fonlar ayırmalıdırlar.

Devletler; sakatlara iliÅŸkin önlemlerin ve destekleme projelerinin içinde en etkili olanlarını tespit etmek için, resmi olmayan kuruluÅŸlara ve diÄŸer ilgili organlara etki etmelidirler.

Devletler; toplum içerisinde sakatların eÅŸit katılımlarını teÅŸvik edecek ve destekleyecek ekonomik önlemlerin (borçlanmaların, vergi muafîyetlerinin, ödeneklerin, özel fonların ve diÄŸerlerinin) kullanılmasını dikkate almak zorundadırlar.

Pek çok ülkeye; çeÅŸitli pilot projelerine ve tarım bölgesi düzeyinde kendi kendine yardım programlarına destek olacak ÅŸekilde sakatları kalkındırma fonları oluÅŸturmaları tavsiye edilmektedir.

Kural 17 : Ä°ÅŸ Koordinasyonu
Devletler; sakatlarla ilgili konularda ulusal çapta bir faaliyet merkezi olarak hizmet vermeleri için milli koordinasyon komitelerinin ya da buna benzer organların kurulmasından ve bunların güçlendirilmesinden sorumludurlar.

Milli Koordinasyon komitesinin ya da benzer organların varlıklarının sürekli olması yanı sıra hem yasal bir zemin üzerine oturtulmaları hem de yönetimleriyle ilgili uygun bir mevzuata sahip olmaları saÄŸlanmalıdır.

Özel ve kamu kuruluÅŸlarının temsilcilerinin biraraya getirilmesi, sektörlerarası ve de çok yönlü bir disiplin kompozisyonunun oluÅŸturulmasında en uygun olanıdır. Temsilciler, konuyla ilgili Bakanlıklardan, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlardan ve resmi olmayan kurumlardan alınabilir.

Milli koordinasyon komitesinin, KARAR ALMA yetkisiyle ilgili sorumluluÄŸunu yerine getirebilmesi için, yeterli bir özerkliÄŸe ve kaynaklara sahip olması saÄŸlanmalıdır. Bu komite, raporu en yüksek devlet kademesine verilmelidir.

Kural 18 : Sakatların Örgütlenmesi
Devletler; sakatlara, kendilerini ulusal, bölgesel ve yerel düzeyde temsil edecek olan örgütleri kurma hakkını vermelidirler. Devletler ayrıca sakatları ilgilendiren konularda, örgütlerin yol gösterici rollerini kabul etmek zorundadırlar.

Devletler; sakatlarla ilgili kuruluÅŸların, hem ekonomik açıdan hem de oluÅŸumları ve güçlenmeleri bakımından teÅŸvik etmeli ve desteklemelidirler.

Devletler, bu kuruluÅŸların, sakatlık politikasının geliÅŸmesinde önemli bir role sahip olduklarını unutmamalıdırlar.

Devletler; söz konusu bu kuruluÅŸlarla sürekli bir iletiÅŸim saÄŸlamalı ve bunların devlet politikalarının geliÅŸtirilmesi yolundaki katılımlarını garanti etmelidirler.

Bu kuruluÅŸların rolü; ihtiyaçların ve önceliklerin belirlenmesi, sakatların yaÅŸamları konusunda alınacak önlemlerin ve yapılacak hizmetlerin planlanması, uygulanması ve deÄŸerlendirilmesi sırasında ortaya çıkmaktadır.

Sakatlarla ilgili kuruluÅŸlar; sakatların ve ailelerinin yaÅŸamlarını etkileyen sosyal, ekonomik ve katılım sorunlarıyla ilgili araÅŸtırma programlarının içeriÄŸinde, sakatlıkların nedenleri,. Türleri ve oluÅŸ sıklığının yanısıra uygulama içindeki programların yararlılığı ve etkinliÄŸi ile verilen hizmetlerin ve bunları destekleyen önlemlerin iyileÅŸtirilmesi ve deÄŸerlendirilmesinde çok etkin bir rol oynamaktadırlar.

Devletler; ulusal düzeydeki araÅŸtırmaların yapılması iÅŸine sakatlarla ilgili kuruluÅŸların da katılmasını saÄŸlayacak önlemleri garanti etmelidirler.

AraÅŸtırma sonuçlarının ve bu konudaki tecrübelerin sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla karşılıklı olarak alınıp verilmesi, Devletlerce temin edilmelidir.

Devletleri; yerel bölgelerdeki sakatlarla ilgili kuruluÅŸların etkinliÄŸini kuvvetlendirmek suretiyle bu bölgelerdeki sorunların kendilerine ulaÅŸmasını
sağlamalıdırlar.

Kural 19 : Personel EÄŸitimi
Devletler, sakatlarla ilgili hizmetlerin ve programların planlanmalarını ve ÅŸartlarını kapsam içine alan her düzeyde ve yeter derecede personel
eÄŸitimini temin etmekle yükümlüdürler.

Devletler, sakatlarla ilgili alanlarda hizmet veren tüm otoritelerin personellerine yeter derecede eÄŸitim vermelerini saÄŸlamalıdırlar.

Tam katılım ve eÅŸitlik prensibi, hem sakatlık konusunda uzman olanların eÄŸitimlerinde hem de genel eÄŸitim programları içersinde uygun bir ÅŸekilde yansıtılmalıdır.

Devletler, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla iÅŸbirliÄŸi içerisinde stratejik bir önem teÅŸkil etmektedir. Söz konusu eÄŸitim, sakatlara yönelik olmalı ve doÄŸru deÄŸerleri, yetenekleri ve gönüllü kimselerce kullanılabilecek becerileri de kapsam içine almalıdırlar.

Gönüllü kimselerin eÄŸitilmeleri özellikle geliÅŸmekte olan ülkelerde stratejik bir önem teÅŸkil etmektedir. Söz konusu eÄŸitim, sakatlara yönelik olmalı ve doÄŸru deÄŸerleri, yetenekleri, teknolojileri içermesinin yanısıra sakatlar, akrabaları, aileleri ve gönüllü kimselerce kullanılabilecek becerileri de kapsam içine almalıdır.

Kural 20 : Standart Kararların Yürütülmesinde sakatlarla ilgili Programların DeÄŸerlendirilmesi ve izlenmesi
Devletler; Sakatlara eÅŸit fırsatların verilip verilmediÄŸi konusunda ulusal düzeydeki program ve hizmetlerin yürütülmesini ve deÄŸerlendirilmesini sürekli izlemekle yükümlüdürler.

Devletler; ulusal düzeydeki programların periyodik ve sistematik olarak deÄŸerlendirilmesini yapmalı ve bunların sonuçlarının çok geniÅŸ bir alana, tüm ülkeye yayılmasını temin etmelidirler.

Devletler; sakatlarla ilgili program ve hizmetlerin deÄŸerlendirilebilmeleri için terminoloji ve kriterler geliÅŸtirerek bunların adaptasyonunu saÄŸlamalıdırlar.

Terminoloji ve kriterler henüz planlama aÅŸamasında iken, sakatlarla ilgili kuruluÅŸlarla çok sıkı iÅŸbirliÄŸi yapılarak, bunların geliÅŸtirilmeleri ortak çalışmalarla birlikte yürütülmelidir.

Devletler; sakatları ilgilendiren alanlarda ulusal düzeyde bir deÄŸerlendirme yapabilmek ve sonuçları bütün ülkelere açıklayabilmek için, deÄŸerlendirme
yöntemleriyle ilgili standartları, uluslararası düzeyde yapılacak çalışmaların içerisinde belirlemelidirler.

Kural 21 : Teknik ve Ekonomik iÅŸbirliÄŸi
Hem geliÅŸmiÅŸ hem de geliÅŸmekte olan Ülkeler, sakatların yaÅŸam ÅŸartlarının iyileÅŸtirilmesi ve daha da yükseltilmesi için önlemler almak ve birbirleriyle iÅŸbirliÄŸi yapmak zorundadırlar.

Sakat mültecileri de kapsam içine alacak ÅŸekilde, sakatlara eÅŸdeÄŸerde fırsatlar tanınmasını saÄŸlayacak önlemlerin, genel geliÅŸtirme (iyileÅŸtirme) programlarının içersinde bir bütün olarak dahil edilmesi gerekmektedir.

Teknik ve ekonomik iÅŸbirliÄŸi programlarının planlanması ve yeniden incelenmesi sırasında, bu programların, sakatların üzerindeki etkileri
bakımından özel olarak deÄŸerlendirmeye alınmaları zorunluluÄŸu vardır.

Sakatlara yönelik olarak dizayn edilen herhangi bir projenin geliÅŸtirilmesi esnasında, sakatlara ve bunlarla ilgili kuruluÅŸlara danışılması çok büyük bir önem arz etmektedir.

Sakatlar ve bunlarla ilgili kuruluÅŸlar, böyle bir projenin geliÅŸtirilmesi, yürütülmesi ve deÄŸerlendirilmesi sırasında, doÄŸrudan konunun içerisinde yer almalıdırlar.

Teknik ve ekonomik iÅŸbirliÄŸi için öncelik verilmesi gereken hususlar;
a) Sakatların ailelerinin yaşamlarını etkileyen sosyal, ekonomik ve katılım sorunlarıyla ilgili araştırma programlarını,
b) Sakatlıkların nedenleri, türleri ve oluÅŸ sıklığını,
c) Uygulama içindeki programların yararlılığı ve etkinliÄŸi ile verilen hizmetlerin ve bunları destekleyen önlemlerin iyileÅŸtirilmesine ve deÄŸerlendirilmesine ihtiyaç duyulup, duyulmadığını,
d) Teknik ve ekonomik iÅŸbirliÄŸi programlarında yer alacak idari kadroların bu konulardaki bilgilerinin arttırılmasını, kapsam içine alınmalıdırlar.

Kural 22 : Uluslararası İşbirliği
Devletler; sakatlara eşdeğerde fırsat tanınmasını sağlayacak politikalara ilişkin olarak yapılan uluslararası işbirliğine aktif olarak katılmalıdırlar.

Sakatlarla ilgili politikaların geliÅŸtirilmesi bakımından Devletler; BirleÅŸmiÅŸ Milletler bünyesindeki özel kurum ve kuruluÅŸlara iÅŸtirak etmelidirler.

Zamanın elverdiÄŸi ölçülerde. Devletler; standartlar, bilgi alışveriÅŸi, programların geliÅŸtirilmesi, vs. gibi konularda yapılan genel görüÅŸmelerde, sakatlıkla ilgili meseleleri tartışmaya açmalıdırlar.
Devletler;
a) Sakatlarla ilgili konularda uÄŸraÅŸ veren gayri resmi kuruluÅŸlar,
b) AraÅŸtırma kuruluÅŸları ve sakatlığı ilgilendiren konularda çalışma yapan bireysel araÅŸtırmacılar,
c) Sakatlık alanında konuyla ilgili programların temsilcileri ile konunun profesyonelleri, arasında bilgi ve tecrübe alışveriÅŸi yapılmasını teÅŸvik etmeli ve desteklemelidir.

4- Ä°ZLEME MEKANIZMASI

Bu mekanizmanın amacı, Standart Kararların etkin bir ÅŸekilde yürütülmesini saÄŸlamaktır. Mekanizma her devlete Standart Kararların yürütme aÅŸamasında yardımcı olacaktır. Mekanizma, Kararların yürütülmesinde çıkabilecek engelleri ya da daha yapıcı hususları tespit etme görevini yapacaktır. Mekanizma ayrıca, her ülkenin kendine has ekonomik, sosyal ve kültürel özelliklerini belirleyebilecektir.

Alınan kararlar, Sosyal Kalkınma Komisyonunun toplantıları içerisinde kontrol edilecektir. Sakatlığı ilgilendiren konularda çok geniÅŸ bir bilgi ve uzmanlığa sahip özel bir Raportörün yanı sıra, lüzum görülmesi halinde, Uluslararası kuruluÅŸlarda görevlendirilecek ve bunların masrafları özel bütçe fonları ile üç yıl süreyle karşılanarak uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilecektir.

Sakatlarla ilgili Uluslararası KuruluÅŸlar, Ekonomik ve Sosyal Kalkınma Komisyonunun içinde danışman statüsüne sahip olacaklar ve henüz kendi kuruluÅŸlarını kuramamış kurumların temsilcileri ise, bir uzmanlar paneli oluÅŸturmak gayesiyle toplantılara davet edileceklerdir.

Uzmanlar Paneli, Raportörün, kararların tesis edilmesi, uygulaması ve kontrol edilmesi konularında yeniden inceleme yapması, öneriler tavsiye etmesi ve geri bildirimi saÄŸlaması bakımından. Raportör tarafından teÅŸvik edilecektir.

Raportör, BirleÅŸmiÅŸ Milletlere üye ülkeler ile sakatlarla ilgili resmi ve gayri resmi kuruluÅŸlara bir soru grubu gönderecektir. Bu soru grubu ülkelerde, alınan kararların yürütülme planlarını ele alacaktır. Sorular seçici niteliÄŸinde olmalı ve çok ayrıntılı bir deÄŸerlendirme yapılabilmesi için spesifik yöntemleri kapsamalıdır. Soruların hazırlanmasında. Raportör uzmanlar paneline ve Sekreter yaya danışmalıdır.

Raportör yalnızca ülkelerle deÄŸil, yerel gayri resmi kuruluÅŸlarla da dialog tesis etmeye çalışarak bunların görüÅŸ ve isteklerinin de raporunda yer almasını temin edecektir.

Sekreter ya tarafından yardım alan Raportör, Sosyal Kalkınma Komisyonunun 44 ve 45. toplantılarında sunmak üzere raporlar hazırlayacaktır. Bu raporların hazırlanmasında Raportör Uzmanlar Paneline danışacaktır.

Ülkeler, koordinasyon komiteleri yada benzer organlar, yürütme ve kontrol sistemlerinin yapılmasında yer almaları yolunda teÅŸvik etmelidirler. Sakatlığı ilgilendiren konularda ulusal düzeyde odak noktası olarak ülkeler; kararların kontrol edilmesini koordine edecek yöntemlerin oluÅŸturulmasını desteklemelidirler.
Konuyla ilgili maaÅŸları karşılayacak özel bütçe fonunun belirlenmesi için, kararlarla ilgili konulara danışmanlık görevinin yapılmasına imkan verecek bir veya birkaç kadronun oluÅŸturulması ve böylece ülkelere;

a) Kararların verilmesi hakkında ulusal ve bölgesel eÄŸitim seminerlerinin organize edilmesi,
b) Kararların uygulanmasını sağlayacak stratejiler konusunda yardımcı olacak prensiplerin geliştirilmesi,
c) Kararların yürütülmesine iliÅŸkin en iyi uygulamalar hakkındaki bilgilerin yayılması(yaygınlaÅŸtırılması), hususlarında bilgi verilmesi saÄŸlanmalıdır.