ÖZÜRLÜ KİŞİLERÄ°N HAKLARI SÖZLEÅžMESÄ°
GiriÅŸ
Ä°ÅŸbu SözleÅŸme'ye Taraf Olan Devletler, 
(a) BirleÅŸmiÅŸ Milletler Åžartı'nın dünyada özgürlük, adalet ve barışın temeli olarak kabul ettiÄŸi ve insanlık ailesine mensup tüm bireylerin doÄŸuÅŸtan sahip olduÄŸu onur, deÄŸer ve eÅŸit ve devredilmez hakları akılda tutarak , 
(b) BirleÅŸmiÅŸ Milletler'in Ä°nsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve Uluslar arası Ä°nsan Hakları SözleÅŸmesi ile tanınan hak ve özgürlüklere herhangi bir ayrımcılığa uÄŸramaksızın herkesin sahip olduÄŸunu kabul ve ilan ettiÄŸini göz önünde bulundurarak ,
 (c) Tüm insan haklarının ve temel özgürlüklerin evrensel, bölünmez, birbiriyle baÄŸlantılı ve karşılıklı bağımlı olma niteliÄŸi ile özürlü bireylerin bu haklardan herhangi bir ayrımcılığa uÄŸramaksızın yararlanmalarının güvence altına alınması gerekliliÄŸini teyit ederek , 
(d) Uluslararası Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar SözleÅŸmesi'ni, Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar SözleÅŸmesi'ni, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına Ä°liÅŸkin Uluslararası SözleÅŸme'yi, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesine Ä°liÅŸkin Uluslararası SözleÅŸme'yi, Ä°ÅŸkence ve DiÄŸer Ä°nsanlık Dışı veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı SözleÅŸme'yi, Çocuk Hakları SözleÅŸmesi'ni ve Uluslararası Göçmen Ä°ÅŸçilerin ve Aile Bireylerinin Korunması SözleÅŸmesi'ni akılda tutarak , 
(e) ÖzürlülüÄŸün evrilen bir kavram olduÄŸunu ve özürlülük durumunun, yoksunluÄŸu olan kiÅŸilerin topluma diÄŸer bireyler ile birlikte eÅŸit koÅŸullarda tam ve etkin katılımını engelleyen tutumlar ve çevre koÅŸullarının etkileÅŸiminden kaynaklandığı gerçeÄŸini kabul ederek , 
(f) Özürlüler için Dünya Eylem Programı ve Özürlüler için Fırsat EÅŸitliÄŸinin SaÄŸlanmasına Yönelik Standart Kurallar'da yer alan ilke ve politika önerilerinin özürlülere fırsat eÅŸitliÄŸi saÄŸlanmasına yönelik ulusal, bölgesel ve uluslararası düzeyde politikaların, planların, programların ve eylemlerin geliÅŸtirilmesi, tasarlanması ve deÄŸerlendirilmesine katkısını göz önünde bulundurarak ,
(g) ÖzürlülüÄŸe iliÅŸkin konuların sürdürülebilir kalkınmayla ilgili stratejilerin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınması gereÄŸini vurgulayarak ,  
(h) Bir kiÅŸinin özürlü olduÄŸu için ayrımcılığa maruz kalmasının her bireyin doÄŸuÅŸtan sahip olduÄŸu insanlık onuru ve deÄŸerinin de ihlal edilmesi anlamına geldiÄŸini kabul ederek, 
(i) Bunun yanı sıra , özürlü bireylerin çeÅŸitliliÄŸini kabul ederek , 
(j) Daha yoÄŸun desteÄŸe ihtiyacı olan özürlüler dahil olmak üzere, tüm özürlüler için insan haklarının güçlendirilmesi ve korunması gerekliliÄŸini kabul ederek , 
(k) ÇeÅŸitli tedbirler ve araçların varlığına raÄŸmen özürlü kiÅŸilerin topluma eÅŸit bireyler olarak katılmaları önündeki engellerin halen daha varolmaya devam ettiÄŸi ve dünyanın her yerinde özürlü bireylerin insan hakları ihlallerine maruz kaldıkları gerçeÄŸinden kaygı duyarak ,   
(l) Özellikle geliÅŸmekte olan ülkeler baÅŸta olmak üzere tüm ülkelerde özürlülerin yaÅŸam koÅŸullarının geliÅŸtirilmesinde uluslararası iÅŸbirliÄŸinin öneminin bilincinde olarak ,
(m) Özürlülerin toplumun refah ve çeÅŸitliliÄŸine yaptıkları ve yapabilecekleri katkıyı ve özürlüleri insan haklarını ve temel özgürlükleri tam kullanmaya ve topluma tam katılmaya teÅŸvik etmenin onların toplumsal aidiyetlerine, toplumun insani, sosyal ve ekonomik yönden kalkınmasına ve yoksulluÄŸun azalmasına katkıda bulunacağını kabul ederek , 
(n) Kendi seçimlerini yapma özgürlüÄŸü de dahil olmak üzere özürlülerin bireysel özerkliÄŸinin ve bağımsızlığının önemini kabul ederek ,   
(o) Özürlülerin kendilerini doÄŸrudan ilgilendirenler de dâhil olmak üzere politika ve programlarla ilgili karar alma süreçlerine etkin olarak katılabilmeleri gerektiÄŸini dikkate alarak ,  
(p) Irk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da baÅŸka fikir, ulusal, etnik veya toplumsal köken, mülkiyet, doÄŸum, yaÅŸ veya baÅŸka bir statü bakımından birden fazla nedene dayalı olarak ve bu nedenle daha ağırlaÅŸtırılmış bir ayrımcılığa maruz kalan özürlülerin karşılaÅŸtığı zor koÅŸullardan kaygı duyarak ,  
(q) Özürlü kadınların ve kızların hem ev içinde hem de ev dışında ÅŸiddete uÄŸramaya, yaralanmaya veya istismara, ihmale, ihmalkar muameleye, kötü muameleye veya sömürüye karşı daha büyük bir risk altında oldukları gerçeÄŸinin farkında olarak , 
(r) Özürlü çocukların diÄŸer çocuklarla eÅŸit koÅŸullar altında tüm insan haklarından ve temel özgürlüklerden tam olarak yararlanması gereÄŸini kabul ederek ve bu baÄŸlamda Çocuk Hakları SözleÅŸmesi'ne Taraf Devletlerin üstlendiÄŸi yükümlülükleri yeniden hatırlatarak ,  
(s) Özürlülerin insan hak ve temel özgürlüklerinden tam yararlanmasını teÅŸvike yönelik çabaların toplumsal cinsiyet perspektifini de içermesi gerektiÄŸini vurgulayarak,
(t) Özürlülerin büyük çoÄŸunluÄŸunun yoksulluk koÅŸullarında yaÅŸadığının altını çizerek ve bu bakımdan, yoksulluÄŸun özürlüler üzerindeki olumsuz etkisine dikkat çekmenin kritik önemini kabul ederek ,  
(u) Åžart'ta yer alan amaç ve ilkelere saygı üzerine kurulu barış ve güvenlik ortamının ve yürürlükteki insan hakları belgelerine riayet edilmesinin özellikle silahlı çatışma ve iÅŸgal koÅŸullarında özürlülerin korunması için vazgeçilmez olduÄŸunu akıldan çıkarmayarak ,  
(v) Özürlülerin tüm insan haklarından ve temel özgürlüklerden eksiksiz yararlanmasını saÄŸlamak için fiziki, sosyal, ekonomik ve kültürel çevreye, saÄŸlık ve eÄŸitim hizmetlerine, bilgiye ve iletiÅŸime eriÅŸimin önemini kabul ederek ,
(w) DiÄŸer bireylere ve ait olduÄŸu topluma karşı görevleri bulunan bireyin Uluslararası Ä°nsan Hakları SözleÅŸmesi'nde tanımlanan hakların güçlendirilmesi ve bu haklara riayet edilmesi için çaba gösterme yükümlülüÄŸü altında olduÄŸunun farkında olarak ,
(x) Ailenin toplumun doÄŸal ve temel birimi olduÄŸu ve toplum ve Devlet tarafından korunması gerektiÄŸinin ve özürlülerin tüm insan haklarından tam ve eÅŸit ölçüde yararlanabilmesinin saÄŸlanabilmesi için özürlüler ile aile bireylerinin mutlaka koruma ve destek alması gerektiÄŸinin bilincinde olarak ,
(y) Özürlülerin haklarını ve onurunu güçlendiren ve koruyan kapsamlı bir uluslararası sözleÅŸmenin özürlülerin ağır sosyal dezavantajlarının ortadan kaldırılmasına ve onların medeni, siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel ortamlara eÅŸit fırsatlarla katılımının teÅŸvik edilmesine, hem geliÅŸen hem de geliÅŸmekte olan ülkelerde önemli bir katkı saÄŸlayacağına ikna olarak,
AÅŸağıdaki hükümler üzerinde anlaÅŸmaya varmışlardır:
Madde 1
Amaç
Bu SözleÅŸme'nin amacı, özürlülerin tüm insan hak ve temel özgürlüklerinden tam ve eÅŸit ÅŸekilde yararlanmasını teÅŸvik etmek, korumak ve saÄŸlamak ve varlıklarına içkin onura saygıyı güçlendirmektir.  
Özürlü kavramı diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında topluma tam ve etkin bir ÅŸekilde katılımlarının önünde engel teÅŸkil eden uzun süreli fiziksel, zihinsel, düÅŸünsel ya da algısal bozukluÄŸu bulunan kiÅŸileri içermektedir.  
Madde 2
Tanımlar
Ä°ÅŸbu SözleÅŸme'nin amaçları açısından;
”Ä°letiÅŸim” eriÅŸilebilir bilgi ve iletiÅŸim teknolojisi dahil dilleri, metin gösterimini, Braille alfabesi kullanarak ve dokunarak iletiÅŸimi, büyük harflerle baskıyı, yazılı, iÅŸitsel ve eriÅŸilebilir çoklu medyayı, sade dili, normal okumayı, beden dilini, diÄŸer tür, biçem ve araçlarla gerçekleÅŸen iletiÅŸimi içermektedir;  
“Dil” sözlü dili, iÅŸaret dilini ve sözlü olmayan diÄŸer dilleri kapsamaktadır;
“ ÖzürlülüÄŸe dayalı ayrımcılık” siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya baÅŸka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diÄŸerleri ile eÅŸit koÅŸullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde özürlülüÄŸe dayalı olarak gerçekleÅŸtirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı kapsamaktadır. ÖzürlülüÄŸe dayalı ayrımcılık makul düzenlemelerin gerçekleÅŸtirilmemesi dahil her türlü ayrımcılığı kapsar.    
“Makul düzenleme” , özürlülerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diÄŸer bireylerle eÅŸit ÅŸekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını saÄŸlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun deÄŸiÅŸiklik ve düzenlemeleri ifade eder.
 “Evrensel tasarım” ürünlerin, çevrenin, programların ve hizmetlerin özel bir ek tasarıma veya düzenlemeye gerek duyulmaksızın, mümkün olduÄŸunca herkes tarafından kullanılabilecek ÅŸekilde tasarlanmasıdır. “Evrensel tasarım” gerek duyulduÄŸu takdirde bazı özürlü grupları için ihtiyaç duyulan yardımcı cihazların tasarımı zorunluluÄŸunu da dışlamayacaktır.  
Madde 3
Genel Ä°lkeler
Ä°ÅŸbu SözleÅŸme ÅŸu ilkelere dayanacaktır: 
(a) Kendi seçimlerini yapma özgürlükleri ve bağımsızlıklarını da kapsayacak ÅŸekilde, kiÅŸilerin varlıklarına içkin olan insanlık onuru ve bireysel özerkliklerine saygı gösterilmesi; 
(b) Ayrımcılık yapılmaması; 
(c) Özürlülerin topluma tam ve etkin katılımlarının saÄŸlanması; 
(d) Farklılıklara saygı gösterilmesi ve özürlülerin insan çeÅŸitliliÄŸinin ve insanlığın bir parçası olarak kabul edilmesi; 
(e) Fırsat eÅŸitliÄŸi; 
(f) EriÅŸilebilirlik/ulaşılabilirlik; 
(g) Kadın ve erkekler arasında eÅŸitlik; 
(h) Özürlü çocukların geliÅŸim kapasitesine ve kendi kimliklerini koruyabilme haklarına saygı duyulması.
Madde 4
Genel Yükümlülükler
1. Taraf Devletler özürlülüÄŸe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm özürlülerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaÅŸama geçirilmesini saÄŸlamak ve özürlülerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür. Bu amaç doÄŸrultusunda taraf Devletler ÅŸunları taahhüt etmektedir:  
(a) Bu SözleÅŸme'de tanınan hakların uygulanması için gerekli tüm yasal, idari ve diÄŸer tedbirleri almayı; 
(b) Yürürlükte mevcut, özürlüler aleyhinde ayrımcılık teÅŸkil eden yasalar, düzenlemeler, gelenekler ve uygulamaları deÄŸiÅŸtirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dahil uygun tüm tedbirleri almayı;  
(c) Tüm politika ve programlarda özürlülerin insan haklarının korunmasını ve güçlendirilmesini dikkate almayı;  
(d) Bu SözleÅŸme'yle baÄŸdaÅŸmayan eylemler veya uygulamalardan kaçınmayı ve kamu kurum ve kuruluÅŸlarının bu SözleÅŸme'ye uygun davranmalarını saÄŸlamayı; 
(e) KiÅŸiler, örgütler veya özel teÅŸebbüslerin özürlülüÄŸe dayalı ayrımcı uygulamalarını engellemek için gerekli tüm uygun tedbirleri almayı;  
(f) Standartlar ve rehber ilkelerin geliÅŸtirilmesinde SözleÅŸme'nin ikinci maddesi'nde tanımlandığı gibi evrensel tasarımdan yararlanılması ve özürlülerin özel ihtiyaçlarını karşılamak üzere evrensel olarak tasarlanmış ve mümkün olduÄŸunca az deÄŸiÅŸikliÄŸi ve düÅŸük maliyeti gerektiren ürünler, hizmetler, ekipman ve tesislerin araÅŸtırılması, geliÅŸtirilmesi, temini ve kullanılabilirliÄŸini saÄŸlamayı veya desteklemeyi; 
(g) Maliyeti karşılanabilir teknolojilere öncelik vererek bilgi ve iletiÅŸim teknolojileri, hareket kolaylaÅŸtırıcı araçlar, yardımcı teknolojiler gibi özürlülere yönelik yeni teknolojilerin araÅŸtırılması, geliÅŸtirilmesi, temini ve kullanılabilirliÄŸini saÄŸlamayı veya desteklemeyi; 
(h) Özürlülere yeni teknolojiler dahil hareket kolaylaÅŸtırıcı araçlara, yardımcı teknolojilere ve bunların beraberindeki diÄŸer yardımcı ve destekleyici hizmetler ile tesislere iliÅŸkin eriÅŸim bilgilerinin saÄŸlanması,
(i) Özürlülerle çalışan meslek sahipleri ve yönetici personelin bu SözleÅŸme'de tanınan haklara iliÅŸkin eÄŸitiminin geliÅŸtirilmesi ve böylece bu haklarla güvence altına alınan destek ve hizmetlerin iyileÅŸtirilmesi;  
2. Taraf Devletler ekonomik, sosyal ve kültürel haklarla ilgili olarak kaynakları  ölçüsünde azami tedbirleri almayı ve gerektiÄŸinde uluslararası iÅŸbirliÄŸi çerçevesinde özürlülerin bu haklardan tam olarak yararlanmasını aÅŸamalı olarak saÄŸlamak için iÅŸbu SözleÅŸme'de yer alan ve uluslararası hukuka göre derhal uygulanması gereken yükümlülükleri yerine getirmeyi taahhüt eder.   
3. Taraf Devletler iÅŸbu SözleÅŸme'nin uygulanmasını saÄŸlayacak yasalar ve politikaların geliÅŸtirilmesi ve yaÅŸama geçirilmesi ile özürlülere iliÅŸkin diÄŸer karar alma süreçlerinde özürlü çocuklar da dahil olmak üzere özürlülere onları temsil eden örgütler aracılığıyla sürekli danışacak ve etkin bir ÅŸekilde bu sürece dahil edeceklerdir.  
4. Bu SözleÅŸme'deki hiçbir hüküm özürlü kiÅŸilerin haklarının saÄŸlanması bakımından daha elveriÅŸli nitelikte olan ve taraf Devlet'in yasalarında veya taraf Devlet'in uymayı taahhüt ettiÄŸi uluslararası hukuk kurallarında mevcut bulunan hükümleri etkilemeyecektir. Taraf Devletler'den herhangi birinin hukuka, sözleÅŸmelere, hukuki düzenlemelere, geleneÄŸe göre yürürlükte bulunan temel insan haklarından herhangi birini iÅŸbu SözleÅŸme'nin bu hakları öngörmediÄŸi veya daha dar kapsamlı olarak öngördüÄŸü gerekçesiyle kısıtlaması veya kısmen deÄŸiÅŸtirmesi mümkün deÄŸildir.  
5. Bu SözleÅŸme'nin hükümleri herhangi bir sınırlama veya istisnaya tabi olmaksızın federal devletlerin bütün bölgelerinde uygulanacaktır.   
Madde 5
Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması ve Eşitlik
1. Taraf Devletler herkesin hukuk önünde ve karşısında eÅŸit olduÄŸunu ve ayrımcılığa uÄŸramaksızın hukuk tarafından eÅŸit korunma ve hukuktan eÅŸit yararlanma hakkına sahip olduÄŸunu kabul eder.  
2. Taraf Devletler özürlülüÄŸe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklayacak ve özürlülerin herhangi bir nedene dayalı ayrımcılığa karşı eÅŸit ve etkin bir ÅŸekilde korunmasını güvence altına alacaktır.  
3. Taraf Devletler eÅŸitliÄŸi saÄŸlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere özürlülere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tüm adımları atacaktır.  
4. Özürlülerin fiili eÅŸitliÄŸini hızlandırmak veya saÄŸlamak için gerekli özel tedbirler iÅŸbu SözleÅŸme amaçları doÄŸrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmeyecektir.  
Madde 6
Özürlü Kadınlar 
1. Taraf Devletler özürlü kadınlar ile kız çocuklarının çoklu ayrımcılığa maruz kalmakta olduÄŸunu kabul eder ve bu bakımdan onların tüm insan hak ve temel özgürlüklerinden tam ve eÅŸit koÅŸullarda yararlanmalarını saÄŸlamaya yönelik tedbirleri alırlar.   
2. Taraf Devletler kadınların tam geliÅŸimi, ilerlemesi ve güçlenmesini ve bu SözleÅŸme'de belirtilen insan hak ve temel özgürlüklerini kullanmalarını ve bunlardan yararlanmalarını saÄŸlamak için gerekli tüm tedbirleri alacaklardır. 
Madde 7
Özürlü Çocuklar 
1. Taraf Devletler özürlü çocukların diÄŸer çocuklarla eÅŸit koÅŸullar altında temel insan hak ve özgürlüklerinin tümünden tam ve eÅŸit olarak yararlanmasını saÄŸlamak için gerekli tüm tedbirleri alacaktır. 
2. Özürlü çocuklarla ilgili tüm eylemlerde çocuÄŸun üstün yararının gözetilmesine öncelik verilecektir. 
3. Taraf Devletler özürlü çocukların kendilerini etkileyen her konuda diÄŸer çocuklarla eÅŸit koÅŸullar altında görüÅŸlerini serbestçe ifade etme hakkına sahip olmalarını, yaÅŸları ve olgunluk seviyelerine göre görüÅŸlerine önem verilmesini ve onlara bu hakkın tanınması için özrüne ve yaşına uygun destek sunulmasını saÄŸlayacaktır.
Madde 8
Farkındalığın Artırılması
1. Taraf Devletler (aÅŸağıdaki amaçları gerçekleÅŸtirmek için) acil, etkin ve uygun tedbirleri almayı taahhüt ederler.
(a) Aile dahil toplumun her kesiminde özürlülere yönelik farkındalığın arttırılması ve özürlülerin hakları ve insanlık onurlarına saygı duyulmasını teÅŸvik etmek;
(b) YaÅŸamın her alanında özürlülere yönelen kliÅŸeler, önyargılar, incitici uygulamalar ile cinsiyet ve yaÅŸ temelli ayrımcı davranışlarla mücadele etmek;
(c) Özürlü bireylerin kapasiteleri ve katkılarına iliÅŸkin farkındalık yaratmak.
Bu amaca yönelik tedbirler aÅŸağıdakileri içermektedir:
(a) Toplumda farkındalık yaratmaya yönelik etkin kampanyaların tasarlanması, baÅŸlatılması ve sürdürülmesi:
(i) Özürlü bireylerin haklarının kabul edilebilirliÄŸi konusunda toplumun eÄŸitimi;
(ii) Özürlülere yönelik olumlu yaklaşımların ve toplumsal farkındalığın artırılması;
(iii) Özürlü bireylerin becerileri, meziyetleri ve yeteneklerinin iÅŸyerlerine ve iÅŸ piyasasına katkısının toplumca tanınmasını teÅŸvik etmek; 
(b) Erken yaÅŸtan itibaren tüm çocukların eÄŸitim sisteminin her aÅŸamasında özürlü bireylerin insan haklarına saygıyla yaklaÅŸmasını teÅŸvik etmek;
(c) Özürlülerin tüm kitle iletiÅŸim araçlarında iÅŸbu SözleÅŸme'nin amacına uygun bir yaklaşımla tanımlanmasını cesaretlendirmek;
(d) Özürlülere ve haklarına iliÅŸkin farkındalığı artırıcı eÄŸitim programlarını teÅŸvik etmek. 
Madde 9
EriÅŸebilirlik/Ulaşılabilirlik 
1. Taraf Devletler özürlülerin bağımsız yaÅŸayabilmelerini ve yaÅŸamın tüm alanlarına etkin katılımını saÄŸlamak ve özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletiÅŸim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak ÅŸekilde bilgi ve iletiÅŸim olanaklarına, hem kırsal ve hem de kentsel alanlarda halka açık diÄŸer tesislere ve hizmetlere eriÅŸimini saÄŸlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Bu tedbirler eriÅŸim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da içerecektir. Bu tedbirler  aÅŸağıda belirtilen yer ve hizmetler bakımından da geçerlidir:
(a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, saÄŸlık tesisleri ve iÅŸyerleri dahil diÄŸer kapalı ve açık tesisler;  
(b) Elektronik hizmetler ve acil hizmetler de dahil olmak üzere bilgi ve iletiÅŸim araçları ile diÄŸer hizmetler.  
2. Taraf Devletler aÅŸağıdakileri gerçekleÅŸtirmek için de uygun tedbirleri alacaklardır:  
(a) Kamuya açık veya kamu hizmetine sunulan tesis ve hizmetlere eriÅŸime iliÅŸkin asgari standart ve rehber ilkelerin geliÅŸtirilmesi, duyurulması ve bunlara iliÅŸkin uygulamaların izlenmesi;
(b) Kamuya açık tesisleri iÅŸleten veya kamuya hizmet sunan özel giriÅŸimlerin özürlülerin ulaşılabilirliÄŸini her açıdan dikkate almalarının saÄŸlanması; 
(c) Ä°lgili kiÅŸilerin özürlülerin karşılaÅŸtığı ulaşılabilirlik sorunlarıyla ilgili olarak eÄŸitilmesi;
(d) Kamuya açık binalar ve diÄŸer tesislerde Braille alfabesi ve anlaşılması kolay biçimde iÅŸaretlemeler yapılması; 
(e) Kamuya açık binalara ve tesislere eriÅŸimi kolaylaÅŸtırmak için rehberler, okuyucular ve profesyonel iÅŸaret dili tercümanları dahil çeÅŸitli canlı yardımların ve araçların saÄŸlanması; 
(f) Özürlülerin bilgiye eriÅŸimini saÄŸlamak için onlara uygun yollarla yardım ve destek sunulmasının teÅŸvik edilmesi; 
(g) Özürlülerin Internet dahil yeni bilgi ve iletiÅŸim teknolojilerine ve sistemlerine eriÅŸiminin teÅŸvik edilmesi;  
(h) EriÅŸilebilir bilgi ve iletiÅŸim teknolojileri ve sistemlerinin tasarım, geliÅŸtirme ve dağıtım çalışmalarının ilk aÅŸamadan baÅŸlayarak teÅŸvik edilmesi ve böylece bu teknoloji ve sistemlere özürlüler tarafından asgari maliyetle eriÅŸilebilmesinin saÄŸlanması.       
Madde 10
Yaşam Hakkı
Taraf Devletler her insanın varlığına içkin olarak yaÅŸam hakkına sahip olduÄŸunu yeniden onaylayarak özürlülerin bu haktan etkin ve diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında yararlanmalarını saÄŸlayacak gerekli tüm tedbirleri alacaktır.     
Madde 11
Risk Durumları ve Ä°nsani Bakımdan Acil Durumlar  
Taraf Devletler silahlı çatışma halleri, acil insani durumlar ve doÄŸal afetler de dahil olmak üzere risk durumlarında özürlülerin korunması ve güvenliÄŸinin saÄŸlanması için insancıl hukuk ve uluslararası insan hakları hukuku dahil uluslararası hukuk çerçevesindeki yükümlülüklerini yerine getirmek için gerekli tüm tedbirleri alacaklardır.     
Madde 12
Yasalar Önünde EÅŸit Tanınma
1. Taraf Devletler özürlülerin bulundukları her yerde kiÅŸi olarak tanınma hakkına sahip olduklarını yeniden onaylamaktadır.  
2. Taraf Devletler özürlülerin tüm yaÅŸam alanlarında diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında hak ehliyetine sahip olduÄŸunu kabul eder.   
3. Taraf Devletler özürlü bireylerin hak ehliyetlerini kullanırken gereksinim duyabilecekleri desteÄŸi alabilmeleri için uygun tedbirleri alacaklardır. 
4. Taraf Devletler hak ehliyetinin kullanımına iliÅŸkin tüm tedbirlerin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olarak istismarı önleyici uygun ve etkin bir ÅŸekilde güvenceler saÄŸlamasını garanti edecektir. Söz konusu güvenceler hak ehliyetinin kullanımına iliÅŸkin tedbirlerin kiÅŸinin haklarına, iradesine ve tercihlerine saygılı olmasını, çıkar çatışmasından bağımsız olmasını, kiÅŸinin iradesine haksız bir müdahalede bulunmamasını, kiÅŸinin içinde bulunduÄŸu koÅŸullar ile orantılı olmasını ve bu koÅŸulları gözetmesini, mümkün olan en kısa süre içinde uygulanmasını, yetkili, bağımsız ve tarafsız bir merci veya yargı organı tarafından sürekli olarak gözden geçirilmesini saÄŸlamalıdır. Bu güvenceler söz konusu tedbirlerin kiÅŸinin hak ve çıkarlarını etkilediÄŸi derecede ölçülü olmalıdır.   
5. Taraf Devletler iÅŸbu Madde çerçevesinde özürlülerin mülk edinmek veya mirasa hak kazanmak, mali iÅŸlerini kontrol etmek ve banka kredileri, ipotekleri ve diÄŸer mali kredilere eriÅŸim açısından diÄŸer bireylerle eÅŸit haklara sahip olmasını saÄŸlamak için uygun ve etkin bir ÅŸekilde tüm tedbirleri almalı ve özürlülerin mülklerinden keyfi olarak mahrum bırakılmamasını saÄŸlamalıdır.
Madde 13
Adalete EriÅŸim
1. Taraf Devletler özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında adalete etkin bir ÅŸekilde eriÅŸimini saÄŸlamalıdır. Bunun için usule ve yaÅŸa uygun düzenlemeler yapılmalı ve soruÅŸturma ve diÄŸer hazırlık aÅŸamaları ve tanıklık dahil tüm hukuki iÅŸlemlere doÄŸrudan ve dolaylı katılımları kolaylaÅŸtırılmalıdır.   
2. Taraf Devletler özürlülerin adalete etkin bir ÅŸekilde eriÅŸimini saÄŸlamak için polis ve cezaevi personeli dahil adalet sistemi çalışanlarının gerekli eÄŸitimi almalarını saÄŸlamalıdır.      
Madde 14
KiÅŸisel Özgürlük ve Güvenlik
1. Taraf Devletler özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında aÅŸağıdaki haklardan yararlanmasını saÄŸlayacaktır: 
(a) KiÅŸisel özgürlük ve güvenlik hakkından yararlanma hakkı;  
(b) Özgürlüklerinden hukuka aykırı veya keyfi bir ÅŸekilde mahrum bırakılmamaları, özgürlüÄŸün kısıtlandığı hallerin hukuka dayalı olması ve özürlülüÄŸün, hiçbir koÅŸulda özgürlüÄŸün kısıtlanmasının gerekçesi olarak gösterilmemesi.  
2. Taraf Devletler özürlü kiÅŸiler eÄŸer herhangi bir süreç sonunda özgürlüklerinden mahrum edildiyse; bunun diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında yapılmasını; özürlülerin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olarak güvencelere sahip olmasını ve makul düzenlemeye iliÅŸkin hükümler dahil olmak üzere SözleÅŸme'nin hedefleri ve ilkeleriyle uyumlu muamele görmesini saÄŸlamalıdır.  
Madde 15
Ä°ÅŸkence, Ä°nsanlık Dışı veya AÅŸağılayıcı Muamele veya Cezaya Maruz Kalmama  
1. Hiç kimse iÅŸkence veya zalimane, insanlık dışı veya aÅŸağılayıcı muameleye veya cezaya maruz kalmamalıdır. Özellikle, hiç kimse rızası alınmaksızın tıbbi veya bilimsel deneye tabi tutulmamalıdır.   
2. Taraf Devletler özürlülerin iÅŸkence veya zalimane, insanlık dışı veya aÅŸağılayıcı muameleye veya cezaya karşı diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında korunmasını saÄŸlamak için etkin bir ÅŸekilde tüm yasal, idari, yargısal ve diÄŸer tedbirleri alacaklardır. 
Madde 16
Sömürü, Åžiddet veya Ä°stismara Maruz Kalmama
1. Taraf Devletler özürlülerin ev içinde ve dışında sömürüye uÄŸramasının, ÅŸiddete ve istismara maruz kalmasının, bu tutumların cinsiyete dayalı hali dahil her biçiminden korumak için uygun yasal, idari, sosyal, eÄŸitsel ve diÄŸer tüm tedbirleri alacaklardır. 
2. Taraf Devletler özürlülere, ailelerine, onların bakımını saÄŸlayanlara cinsiyetlerine ve yaÅŸlarına uygun yardım ve desteÄŸi saÄŸlayarak sömürü, ÅŸiddet ve istismar vakalarının nasıl önleneceÄŸine, tespit edileceÄŸine ve bildirileceÄŸine dair bilgi ve eÄŸitim vererek sömürünün, ÅŸiddetin ve istismarın her biçimini önleyici uygun tüm tedbirleri alacaklardır. Taraf Devletler koruma hizmetlerinin yaÅŸ, cinsiyet ve özürlülük konularına duyarlı olmalarını saÄŸlamalıdır.  
3. Taraf Devletler sömürünün, ÅŸiddetin ve istismarın her biçimini önlemek için özürlülere hizmet etmeye yönelik  tüm tesislerin ve programların bağımsız merciler tarafından etkin bir ÅŸekilde denetlenmesini saÄŸlamalıdır.
4. Taraf Devletler koruyucu hizmetlerin sunulması sırasında meydana gelenler de dahil olmak üzere sömürünün, ÅŸiddetin veya istismarın herhangi bir biçiminin maÄŸduru olan özürlülerin fiziksel, zihinsel ve psikolojik olarak tedavisi, rehabilitasyonu ve sosyal açıdan yeniden bütünleÅŸmesini saÄŸlayıcı uygun tüm tedbirleri alacaklardır. Söz konusu iyileÅŸme ve yeniden bütünleÅŸme kiÅŸinin saÄŸlığına, öz saygısına, onuruna, özerkliÄŸine kavuÅŸmasını saÄŸlamalı ve yaÅŸ ve cinsiyetiyle baÄŸlantılı özel ihtiyaçlarını dikkate almalıdır.  
5. Taraf Devletler özürlülere karşı sömürü, ÅŸiddet ve istismar vakalarının tespiti, soruÅŸturulması ve gerekli hallerde kovuÅŸturulmasını saÄŸlamak için kadın ve çocuk merkezli yasa ve politikalar dahil etkili yasa ve politikaları yürürlüÄŸe koymalıdır.  
Madde 17
KiÅŸisel BütünlüÄŸün Korunması
Özürlü her kiÅŸi, beden ve ruh bütünlüÄŸüne diÄŸer bireylerle eÅŸit bir ÅŸekilde saygı duyulması hakkına sahiptir.  
Madde 18
Seyahat ÖzgürlüÄŸü ve Tabiiyet
1. Taraf Devletler özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında seyahat ve yerleÅŸim yerini seçme özgürlüÄŸüne ve tabiiyet hakkına sahip olduÄŸunu kabul etmeli ve özürlülerin aÅŸağıdaki haklarını saÄŸlamalıdır.  
(a) Uyrukluk kazanma ve deÄŸiÅŸtirme hakkı olması ve keyfi olarak veya özürlü olması nedeniyle uyrukluktan mahrum bırakılmaması;  
(b) KiÅŸinin özürlü olması nedeniyle uyrukluÄŸuna veya kimliÄŸine iliÅŸkin diÄŸer belgeleri elde etme, bu belgelere sahip olma ve bu belgeleri kullanma veya seyahat özgürlüÄŸünden yararlanmasını saÄŸlamak için gerekli olabilecek göçmenlik iÅŸlemleri gibi süreçleri yürütme olanağından mahrum bırakılmaması; 
(c) Kendi ülkesi dahil herhangi bir ülkeden ayrılma özgürlüÄŸünün olması;
(d) Kendi ülkesine girme hakkından özürlü olmasına dayanılarak veya keyfi olarak mahrum bırakılmaması. 
2. Özürlü çocuklar doÄŸum sonrasında derhal nüfusa kaydedilmeli ve doÄŸuÅŸtan isim edinme, uyrukluk kazanma ve mümkün olduÄŸu ölçüde kendi ebeveynlerini bilme ve onlar tarafından bakılma hakkına sahip olmalıdır.
Madde 19
Bağımsız Yaşayabilme ve Topluma Dahil Olma
Ä°ÅŸbu SözleÅŸmeye Taraf Devletler tüm özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında toplum içinde yaÅŸama hakkına sahip olduÄŸunu kabul etmekte ve özürlülerin bu haktan eksiksiz yararlanabilmeleri ve topluma tam katılımlarını kolaylaÅŸtırmak için gerekli tedbirleri etkin bir ÅŸekilde alacaklardır. Bu çerçevede aÅŸağıdaki noktalara dikkat edilecektir:  
(a) Özürlüler diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında ikametgahlarını ve nerede ve kiminle yaÅŸayacaklarını seçme hakkına sahiptirler ve özel bir yaÅŸama düzenine zorlanamazlar;  
(b) Özürlülerin kiÅŸisel destek dahil olmak üzere toplum içinde yaÅŸamak ve topluma dahil olmak için ihtiyaç duydukları konut içi, kurum içi ve diÄŸer toplumsal destek hizmetlerine eriÅŸimleri saÄŸlanmalı ve özürlülerin toplumdan tecridi ve ayrı tutulması önlenmelidir; 
(c) Kamusal hizmet ve tesisler özürlülere diÄŸer bireylerle eÅŸit ÅŸekilde açık olmalı ve onların ihtiyaçlarına yanıt verebilmelidir.  
Madde 20
KiÅŸisel Hareketlilik 
Taraf Devletler özürlülerin olanaklar çerçevesinde azami ölçüde bağımsız hareket edebilmesini saÄŸlamak için etkin bir ÅŸekilde gerekli tüm tedbirleri alacaklardır. Bu tedbirler ÅŸunlardır:   
(a) Özürlülerin istedikleri ÅŸekil ve zamanda ve karşılanabilir bir maliyetle hareket edebilmelerinin kolaylaÅŸtırılması;  
(b) Özürlülerin hareketi kolaylaÅŸtırıcı kaliteli araç ve gerece, yardımcı teknolojilere, yardım sunan insanlara ve araçlara karşılanabilir bir maliyetle eriÅŸiminin kolaylaÅŸtırılması;  
(c) Özürlülere ve özürlü kiÅŸilerle çalışan uzman personele özürlülerin hareket becerilerinin geliÅŸtirilmesi konusunda eÄŸitim verilmesi;  
(d) Harekete yardımcı araç ve gereçlerle yardımcı teknolojileri üretenlerin özürlülerin her türlü ihtiyacını dikkate almaları hususunda teÅŸvik edilmesi.   
Madde 21
DüÅŸünce ve Ä°fade ÖzgürlüÄŸü ve Bilgiye EriÅŸim 
Taraf Devletler özürlülerin iÅŸbu SözleÅŸme'nin 2. Maddesinde tanımlanmış tüm iletiÅŸim araçlarını tercihe baÄŸlı kullanabilmesi, bilgi ve fikir araÅŸtırma, alma ve verme özgürlüÄŸü dahil düÅŸünce ve ifade özgürlüÄŸünden diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında yararlanabilmesi için uygun tüm tedbirleri alacaklardır. Bu tedbirler aÅŸağıdakileri içermelidir: 
(a) Kamuya sunulması amaçlanan bilginin özürlülerin eriÅŸebileceÄŸi biçimlerde ve farklı özürlü gruplarına uygun teknolojilerle güncel olarak ve ek bir bedel alınmaksızın sunulması;
(b) Özürlülerin resmi temaslarda iÅŸaret dillerini, Braille alfabesini, beden dilini ve tercih ettikleri diÄŸer tüm eriÅŸilebilir iletiÅŸim araç ve biçimlerini kullanmalarının kolaylaÅŸtırılması;  
(c) Kamuya açık hizmet sunan özel kuruluÅŸların Internet dahil olmak üzere, özürlülerin eriÅŸilebileceÄŸi ve kullanılabileceÄŸi biçimde bilgi ve hizmet sunmalarının teÅŸvik edilmesi; 
(d) Internet aracılığıyla bilgi sunanlar dahil olmak üzere kitle iletiÅŸim hizmeti sunan kurumların hizmetlerini özürlülerin eriÅŸebileceÄŸi ÅŸekillerde sunmalarının teÅŸvik edilmesi.
(e) Ä°ÅŸaret dili kullanımının kabul ve teÅŸvik edilmesi.  
Madde 22
Özel YaÅŸama Saygı
1. Ä°kametgahı ve yaÅŸama biçimi ne olursa olsun hiçbir özürlü bireyin özel yaÅŸamı, ailesi, konutu, haberleÅŸmesi ve diÄŸer iletiÅŸimlerine keyfi veya hukuka aykırı ÅŸekilde müdahale edilemez ve ÅŸeref ve haysiyetine yönelik hukuka aykırı uygulamalarda bulunulamaz. Özürlüler söz konusu müdahale veya saldırılardan hukuken korunma hakkına sahiptir.  
2. Taraf Devletler özürlülerin kiÅŸisel, saÄŸlık ve rehabilitasyon bilgilerinin gizliliÄŸini diÄŸer bireyler ile eÅŸit koÅŸullar altında korumalıdır.      
Madde 23
Konut ve Aile Dokunulmazlığı
1. Taraf Devletler evlilik, aile, ebeveynlik ve özel iliÅŸkilere dair meselelerde özürlülere karşı ayrımcılığı ortadan kaldırmak için uygun tedbirleri etkin bir ÅŸekilde ve özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit olduÄŸunu gözeterek alacaklardır. Bu çerçevede aÅŸağıda belirtilenler saÄŸlanmalıdır:  
(a) Evlilik çağına gelmiÅŸ özürlülerin evlenme ve aile kurma hakkının tanınması ve bu hakkın evlenmek isteyen eÅŸlerin serbest iradeleri ve rızaları doÄŸrultusunda kullanılması;
(b) Özürlülerin çocuklarının sayısına ve yaÅŸ aralığına serbestçe ve sorumluluÄŸunu taşıyarak  karar verme hakkının ve yaÅŸlarına uygun bilgiye, üreme ve aile planlaması eÄŸitimine eriÅŸim hakkının tanınması ve bu haklarını kullanmaları için gereken araçların oluÅŸturulması;
(c) Çocuklar dahil özürlüler diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında doÄŸurganlıklarından mahrum bırakılmayacaktır.    
2. Taraf Devletler; velayet, vesayet, kayyımlık, evlat edinme veya ulusal mevzuatta bu kavramların benzerlerinin yer aldığı kurumlar hususunda - her durumda çocukların yararlarının üstün tutulması ÅŸartıyla - özürlü hakları ve sorumluluklarını güvence altına alacaklardır. Özürlüler çocuklarının bakım sorumluluklarını yerine getirirken taraf Devletler uygun desteÄŸi sunmalıdır.
3. Taraf Devletler, özürlü çocukların aile yaÅŸamlarıyla ilgili olarak diÄŸer bireylerle eÅŸit haklara sahip olmasını saÄŸlamalıdır. Taraf Devletler bu hakları yaÅŸama geçirmek ve özürlü çocukların saklanması, terk edilmesi, ihmal edilmesi ve ayrı tutulmasının önüne geçmek üzere özürlü çocuklara ve ailelerine erken ve kapsamlı bilgi, hizmet ve destek sunmalıdırlar.  
4. Taraf Devletler, bir çocuÄŸun ailesinin istemi olmadan ailesinden ayrılmamasını saÄŸlamalıdır. Bunun istisnası yargısal denetime tabi yetkili mercilerin çocuÄŸun üstün yararı gereÄŸince ailesinden ayrılmasının gerekli olduÄŸuna uygulanan yasa ve usuller uyarınca karar vermesidir. Hiç bir koÅŸulda çocuÄŸun veya ebeveynlerinden biri ya da hepsinin özürlü olması nedeniyle çocuk anne ve babasından ayrı tutulamaz.  
5. Taraf Devletler, özürlü çocuÄŸun çekirdek ailesinin çocuÄŸa bakamaması durumunda, çocuÄŸa geniÅŸ anlamda aile üyeleri, bunun mümkün olmadığı takdirde aile ortamını saÄŸlayacak bir sosyal çevrede alternatif bakım saÄŸlanması için her türlü çabayı göstermeyi taahhüt ederler.  
Madde 24
EÄŸitim
1. Taraf Devletler özürlülerin eÄŸitim hakkını tanırlar. Taraf Devletler, bu hakkın fırsat eÅŸitliÄŸi temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın saÄŸlanması için bütünleÅŸtirici eÄŸitim sisteminin her seviyede özürlüleri de içine almasını ve ömür boyu öÄŸrenim imkanı saÄŸlamalıdır. Bunun için aÅŸağıdaki hedefler gözetilmelidir: 
(a) Ä°nsan potansiyelinin, onur ve deÄŸer duygusunun tam geliÅŸimi ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve insan çeÅŸitliliÄŸine saygı duyulmasının güçlendirilmesi;
(b) Özürlülerin; kiÅŸiliklerinin, yeteneklerinin, yaratıcılıklarının, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en üst derecesinde geliÅŸiminin saÄŸlanması; 
(c) Özürlülerin özgür bir topluma etkin bir ÅŸekilde bir ÅŸekilde katılımlarının saÄŸlanması. 
2. Taraf Devletler bu hakkın yaÅŸama geçirilmesi için aÅŸağıda belirtilenleri saÄŸlamalıdır: 
(a) Özürlüler özürleri nedeniyle genel eÄŸitim sisteminden dışlanmamalı ve özürlü çocuklar özürleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve orta öÄŸretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır; 
(b) Özürlüler yaÅŸadıkları çevrede bütünleÅŸtirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öÄŸretime diÄŸer bireylerle eÅŸit olarak eriÅŸebilmelidir; 
(c) Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapılmalıdır; 
(d) Özürlülerin genel eÄŸitimden etkin bir ÅŸekilde yararlanabilmeleri için genel eÄŸitim sistemi içinde ihtiyaç duydukları desteÄŸi almaları; 
(e) Özürlülere yönelik bireyselleÅŸtirilmiÅŸ etkin destekleyici tedbirlerin, özürlülerin eÄŸitime tam katılımı/bütünleÅŸtirme hedefine uygun olarak akademik ve sosyal geliÅŸimi artırıcı ortamlarda saÄŸlanması. 
3. Taraf Devletler özürlülerin toplumun eÅŸit üyeleri olarak eÄŸitime tam ve eÅŸit katılımlarını kolaylaÅŸtırmak için yaÅŸamı ve sosyal geliÅŸim becerilerini öÄŸrenmelerini saÄŸlamalıdır. Taraf Devletler bu amaçla aÅŸağıda belirtilen uygun tedbirleri almalıdır: 
(a) Braille ve diÄŸer biçemlerdeki yazıların okunmasının öÄŸrenilmesi, beden dilinin ve alternatif iletiÅŸim araçları ve biçimleri ile yeni çevreye alışma ve bu çevrede hareket etme becerilerinin öÄŸrenilmesini, akran desteÄŸi ve rehberlik hizmetlerinin kolaylaÅŸtırılması; 
(b) Ä°ÅŸaret dilinin öÄŸrenilmesine, iÅŸitme ve konuÅŸma özürlülerin dilsel kimliÄŸinin geliÅŸimine yardımcı olunması;
(c) Görme, iÅŸitme veya hem görme hem iÅŸitme-konuÅŸma özürlülerin özellikle çocukların eÄŸitiminin en uygun dille, iletiÅŸim araç ve biçimleriyle, onların akademik ve sosyal geliÅŸimini artırıcı ortamlarda sunulmasını saÄŸlamak. 
4. Taraf Devletler bu hakkın yaÅŸama geçmesini saÄŸlamak için, özürlü olanlar dahil olmak üzere, iÅŸaret dilini ve Braille alfabesini bilen öÄŸretmenlerin iÅŸe alınması ve eÄŸitimin her düzeyinde çalışan uzmanların ve personelin eÄŸitimi için uygun tedbirleri alacaklardır. Söz konusu eÄŸitim özürlülüÄŸe iliÅŸkin farkındalığın artırılmasını, alternatif iletiÅŸim araç ve biçimleri ile destekleyici eÄŸitim tekniklerinin ve materyallerinin kullanılmasını içermelidir. 
5. Taraf Devletler özürlülerin genel yüksek okul eÄŸitimine, mesleki eÄŸitime, eriÅŸkin eÄŸitimine ve ömür-boyu süren eÄŸitime ayrımcılığa uÄŸramaksızın diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında eriÅŸimini saÄŸlamalıdır. Taraf Devletler bu amaçla özürlülerin ihtiyaçlarına uygun makul düzenlemelerin yapılmasını saÄŸlamalıdır.   
Madde 25
Sağlık
Taraf Devletler özürlülerin özürlülüÄŸe dayalı ayrımcılığa uÄŸramaksızın ulaşılabilir en yüksek saÄŸlık standardından yararlanma hakkını tanırlar. Taraf Devletler özürlülerin saÄŸlıkla ilgili olarak rehabilitasyon da dahil olmak üzere, cinsiyete duyarlı saÄŸlık hizmetlerine eriÅŸimini mümkün kılmak için uygun tüm tedbirleri alacaklardır.
Taraf Devletler; 
(a) Parasız veya karşılanabilir bir maliyetle saÄŸlanan saÄŸlık bakımı ve programlarının, özürlülere diÄŸer bireylerle aynı kapsam, kalite ve standartta saÄŸlanmasını ve bu hizmetlerin cinsel ve üreme saÄŸlığı ile halk saÄŸlığı programlarını da içermesi saÄŸlamalıdır;  
(b) Özürlülerin özellikle özürlülükleri nedeniyle gereksinim duyduÄŸu saÄŸlık hizmetleri saÄŸlanmalıdır. Bu saÄŸlık hizmetleri erken tanı ve mümkünse müdahaleyi, çocuklar ve yaÅŸlılar dahil olmak üzere, özürlülüÄŸün azaltılmasını ya da artmasını önlemeyi hedefleyen hizmetleri kapsamalıdır; 
(c) SaÄŸlık hizmetleri kırsal alanlar dahil olmak üzere mümkün olduÄŸu kadar kiÅŸilerin yaÅŸadıkları yerlerin yakınına götürülmelidir;  
(d) SaÄŸlık profesyonellerinin özürlülere sunduÄŸu tıbbi bakımın diÄŸer bireylere sundukları bakımla aynı kalitede olmasını ve bu bakımın hastaların bağımsız ve aydınlatılmış onaylarına dayanmasını saÄŸlamak amacıyla diÄŸer tedbirlerin yanı sıra eÄŸitim vererek, kamu kurumları ile özel kurumlar tarafından sunulan saÄŸlık bakımının etik standartlarını yayımlayarak özürlülerin insan hakları, onuru, özerkliÄŸi ve ihtiyaçları hakkında farkındalık yaratmalıdırlar; 
(e) Ulusal mevzuatın saÄŸlık ve yaÅŸam sigortasını düzenlediÄŸi hallerde özürlülerin bu sigortalardan yararlanmaları bakımından ayrımcılık yapılmasını yasaklar ve sigortanın adil ve makul olmasını saÄŸlar; 
(f) ÖzürlülüÄŸe dayalı olarak saÄŸlık bakımı veya hizmetlerinin sunulmamasını veya yiyecek ve içecek verilmemesini önlemek üzere gerekli tedbirleri alırlar.         
Madde 26
Habilitasyon ve Rehabilitasyon
1. Taraf Devletler özürlülerin azami bağımsızlığını, tam fiziksel, zihinsel, sosyal ve mesleki becerilerini elde etmelerini ve yaÅŸamın her alanına tam katılımlarını saÄŸlamak için akran desteÄŸi dahil uygun tedbirleri etkin bir ÅŸekilde alacaklardır. Bu bakımdan Taraf Devletler özellikle saÄŸlık, istihdam, eÄŸitim ve sosyal hizmetler alanlarında kapsamlı habilitasyon ve rehabilitasyon hizmetlerini sunmalı, mevcut hizmetleri güçlendirmeli ve geniÅŸletmelidir. Bunun için ÅŸöyle bir yol izlemelidirler:  
(a) Habilitasyon ve rehabilitasyon hizmet ve programları mümkün olan en erken evrede baÅŸlamalıdır ve bireylerin ihtiyaçlarının ve güçlü olduÄŸu yönlerin çoklu disiplinle deÄŸerlendirilmesine dayanmalıdır; 
(b) Özürlülerin topluma katılımını ve toplumla bütünleÅŸmesini destekleyen habilitasyon ve rehabilitasyon hizmet ve programlarına katılmak rızaya dayalıdır ve bu hizmet ve programlar kırsal alanlar dahil olmak üzere, özürlülerin yaÅŸadıkları yerlerin mümkün olduÄŸu kadar yakınında sunulur.
2. Taraf Devletler habilitasyon ve rehabilitasyon hizmetlerinde çalışan profesyoneller ve personel için, temel ve sürekli eÄŸitim programları geliÅŸtirilmesini destekler.  
3. Taraf Devletler özürlüler için hazırlanmış, habilitasyon ve rehabilitasyonla ilgili yardımcı cihazlar ve teknolojilerin eriÅŸilebilirliÄŸini, bunlara iliÅŸkin bilgiyi ve bunların kullanımını geliÅŸtirmelidir.   
Madde 27
Çalışma ve Ä°stihdam
1. Taraf Devletler özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında çalışma hakkına sahip olduÄŸunu kabul eder ve bu hak, özürlülerin serbestçe seçtikleri veya açık, bütünleÅŸtirici ve eriÅŸilebilir bir iÅŸ piyasası ve çalışma ortamında bir iÅŸte hayatlarını kazanmaları fırsatını da içerir. Taraf Devletler çalışırken özürlü olanlar dahil tüm özürlülerin çalışma hakkının yaÅŸama geçmesini yasama tedbirleri dahil uygun tüm tedbirleri alarak güvence altına alacaklardır. Buna ek olarak:
(a) Ä°ÅŸe alım ve istihdam edilme koÅŸullarında, istihdamın sürekliliÄŸi, kariyer geliÅŸimi ve saÄŸlıklı ve güvenli çalışma koÅŸulları dahil olmak üzere, istihdama iliÅŸkin her hususta, özürlülüÄŸe dayalı ayrımcılığı yasaklar;  
(b) Adil ve uygun çalışma koÅŸullarının saÄŸlanmasına iliÅŸkin olarak, özürlülerin hakları diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında korunmalıdır. Bu koÅŸul fırsat eÅŸitliÄŸini, eÅŸit iÅŸe eÅŸit ücret ilkesinin korunmasını ve tacizden korunma ve maÄŸduriyetin giderilmesi dahil olmak üzere güvenli ve saÄŸlıklı çalışma koÅŸullarını içerir; 
(c) Özürlülerin iÅŸ ve sendikal haklarını diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında kullanabilmelerini saÄŸlar;  
(d) Özürlülerin genel teknik ve mesleki rehberlik programlarına, yerleÅŸtirme hizmetlerine, mesleki ve sürekli eÄŸitime diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında etkin bir ÅŸekilde eriÅŸimini saÄŸlar,  
(e) Ä°ÅŸ piyasasında özürlülerin istihdam olanaklarının ve kariyer geliÅŸiminin desteklenmesine ve özürlülerin iÅŸ aramasına veya iÅŸe baÅŸlamasına, çalışmaya devam etmesine ve iÅŸe geri dönmelerine yardım eder; 
(f) Serbest çalışma, giriÅŸimcilik, kooperatif kurma ve kendi iÅŸini kurma konusundaki fırsatları geliÅŸtirir;  
(g) Özürlüleri kamu sektöründe istihdam eder;  
(h) Olumlu ayrımcılık içeren eylem programları, teÅŸvikler ve diÄŸer tedbirleri de içerebilecek uygun politika ve tedbirlerle, özürlülerin özel sektörde istihdam edilmelerini destekler; 
(i) Özürlülerin çalıştığı iÅŸyerlerinde makul düzenlemelerin yapılmasını saÄŸlar; 
(j) Özürlülerin açık iÅŸ piyasasında iÅŸ deneyimi kazanmasını saÄŸlar; 
(k) Özürlüler için mesleki rehabilitasyon, iÅŸte kalma ve iÅŸe dönüÅŸ programları yürütür. 
2. Taraf Devletler özürlülerin kölelik altında tutulmalarını engellemeli ve özürlüleri zorla veya mecburi çalışmaya karşı diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında korumalıdır.  
Madde 28
Uygun Yaşam Standardı ve Sosyal Korunma
1. Taraf Devletler, özürlülerin yiyecek, giysi ve barınma dahil kendileri ve aileleri için yeterli yaÅŸam standardı hakkını ve yaÅŸam koÅŸullarının sürekli olarak iyileÅŸtirilmesi hakkını tanır. Taraf Devletler bu hakkın özürlü olmaları nedeniyle ayrımcılığa uÄŸramaksızın tanınmasını temin etmek için gerekli adımları atmalıdır. 
2. Taraf Devletler özürlülerin sosyal korunma ve özürlülüÄŸe dayalı ayrımcılığa uÄŸramadan bu haktan yararlanma hakkını tanır ve aÅŸağıda belirtilen tedbirler dahil bu hakkın tanınmasını temin etmek ve geliÅŸtirmek için gerekli adımları atmalıdır:  
(a) Özürlülerin temiz su hizmetlerine, uygun ve bedeli ödenebilir hizmetlere  eÅŸit eriÅŸimlerini saÄŸlamak ve özürlülerin ihtiyaçlarına iliÅŸkin araç- gereç ve diÄŸer yardımlara eriÅŸimlerini saÄŸlamak:
(b) Özellikle özürlü kadın ve kızlar ve özürlü yaÅŸlılar dahil olmak üzere, özürlülerin sosyal koruma programlarına ve yoksulluk azaltıcı programlara eriÅŸimini saÄŸlamak; 
(c) Yoksulluk koÅŸullarında yaÅŸayan özürlülerin ve ailelerinin uygun eÄŸitim, danışmanlık, mali yardım ve süreli bakım dahil özürlülüÄŸe iliÅŸkin harcamalarında devlet yardımına eriÅŸimini saÄŸlamak; 
(d) Özürlülerin toplu konut programlarına eriÅŸimini saÄŸlamak;   
(e) Özürlülerin emeklilik tazminatı, maaşı gibi olanaklara ve programlara eÅŸit eriÅŸimini saÄŸlamak. 
Madde 29
Siyasal ve Toplumsal Yaşama Katılım
Taraf Devletler, özürlülerin siyasi haklarını ve diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında bunlardan yararlanma imkânını güvence altına almalı ve aÅŸağıda belirtilenleri yerine getirmelidir; 
(a) DiÄŸerlerine ek olarak aÅŸağıda belirtilenler yoluyla; özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında seçme ve seçilme hakları dahil olmak üzere siyasi ve kamusal yaÅŸama etkin ÅŸekilde ve tam katılımını doÄŸrudan veya serbestçe seçilmiÅŸ temsilciler aracılığıyla saÄŸlamak; 
(i) Seçim usullerinin, tesislerinin, materyallerinin uygun, eriÅŸilebilir ve anlaşılması ve kullanılması kolay olmasını saÄŸlayarak; 
(ii) Özürlülerin, seçimlerde ve referandumlarında baskıya uÄŸramadan gizli oy kullanmaları, aday olma ve etkili bir mevkide görev alma ve devletin tüm kademelerinde tüm kamu görevlerini yerine getirme haklarını koruyarak, mümkün olduÄŸunca yardımcı ve yeni teknolojilerin kullanılmasını kolaylaÅŸtırarak; 
(iii) Özürlülerin seçmen olarak tercihlerini özgürce ifade edebilmelerini güvence altına alarak ve bu amaçla gerektiÄŸinde, talep etmeleri durumunda oy kullanırken kendi seçtikleri bir kiÅŸinin desteÄŸini almalarına izin vererek, 
(b) Özürlülerin ayrımcılığa uÄŸramadan, diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında, kamu iÅŸlerinin idaresinde etkin ve tam katılımlarının saÄŸlanacağı bir ortamın yaratılması ve aÅŸağıda belirtilenler de dahil olmak üzere, kamu iÅŸlerine katılımlarının cesaretlendirilmesi; 
(i) Ülkenin kamusal ve siyasi yaÅŸamı ile ilgili sivil toplum kuruluÅŸları, dernekler ve siyasi partilerin etkinliklerine ve yönetimine katılım; 
(ii) Özürlüleri uluslararası, ulusal, bölgesel ve yerel düzeylerde temsil eden özürlü örgütlerinin kurulması ve özürlülerin içinde yer almalarının saÄŸlanması.  
Madde 30
Kültürel YaÅŸama, Dinlenme, BoÅŸ Zaman Aktiviteleri ve Spor Faaliyetlerine Katılım
1. Taraf Devletler özürlülerin diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında kültürel yaÅŸama katılım hakkını tanır ve özürlülerin aÅŸağıda belirtilenlerden yararlanmasını saÄŸlamak için gerekli tüm tedbirleri alır: 
(a) Yararlanılabilir nitelikteki kültürel materyallere eriÅŸmek; 
(b) Televizyon programlarına, filmlere, tiyatroya ve diÄŸer kültürel etkinliklere eriÅŸilebilir biçimlerde eriÅŸmek; 
(c) Tiyatro, müze, sinema, kütüphane ve turistik hizmetler gibi kültürel etkinliklerin yapıldığı veya hizmetlerin sunulduÄŸu yerlere ve ayrıca mümkün olduÄŸu ölçüde ulusal kültür açısından önemli anıtlar ve alanlara eriÅŸmek. 
2. Taraf Devletler, sadece özürlülerin yararı için deÄŸil, toplumu zenginleÅŸtirmek amacıyla da özürlülerin yaratıcı, sanatsal ve entelektüel kapasitelerini geliÅŸtirme ve kullanma imkanına sahip olmalarını saÄŸlayıcı gerekli tedbirleri alacaklardır.  
3. Taraf Devletler, uluslararası hukuka uygun olarak, fikri mülkiyet haklarını koruyan yasaların, özürlülerin kültürel materyallere eriÅŸimine makul olmayan veya ayrımcılık yaratan bir engel çıkarmaması için tüm uygun tedbirleri alacaklardır. 
4. Özürlüler, diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında, kendilerinin özel kültürel ve dil kimliklerinin, örneÄŸin iÅŸaret dilleri ve iÅŸitme özürlüler kültürü, tanınması ve desteklenmesi hakkına sahiptir. 
5. Taraf Devletler, özürlülerin eÄŸlence, dinlenme ve spor etkinliklerine diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında katılımını saÄŸlamak amacıyla aÅŸağıda yazılı tedbirleri almalıdır: 
(a) Özürlülerin her seviyedeki genel spor etkinliklerine mümkün olduÄŸunca tam katılımını cesaretlendirmek ve artırmak; 
(b) Özürlülerin, özürlülüÄŸüne özel spor ve eÄŸlence etkinliklerini örgütleme, geliÅŸtirme ve bu etkinliklere katılma imkanına sahip olmasını saÄŸlama ve bu nedenle, diÄŸer bireylerle eÅŸit koÅŸullar altında onlara uygun bilgi ve eÄŸitimin verilmesini ve kaynakların sunulmasını cesaretlendirmek; 
(c) Özürlülerin spor, eÄŸlence yerleri ile turistik alanlara eriÅŸimini saÄŸlamak; 
(d) Özürlü çocukların, okullardaki etkinlikler dahil oyun, eÄŸlence, boÅŸ zaman aktiviteleri ve spor etkinliklerine eÅŸit ÅŸekilde katılabilmesini saÄŸlamak;  
(e) EÄŸlence, turistik, boÅŸ zaman aktiviteleri ve spor etkinliklerini organize edenlerin sunduÄŸu hizmetlere özürlülerin eriÅŸebilmesini saÄŸlamak. 
Madde 31
Ä°statistikler ve Veri Toplama
1. Taraf Devletler bu sözleÅŸmenin uygulanması açısından gerekli politikaları formüle etmeleri ve geliÅŸtirmelerinde kendilerine yol gösterecek, istatistik veriler ve araÅŸtırmalar da dahil, uygun bilgileri toplar. Bilgi toplama ve bilginin sürdürülebilirliÄŸi için aÅŸağıdaki noktalar dikkate alınır: 
(a) Verinin korunması, özürlü kiÅŸilerin özel yaÅŸamlarına saygı ve gizliliÄŸin saÄŸlanmasına iliÅŸkin yasal düzenlemeler dahil yasal olarak oluÅŸturulmuÅŸ güvenlik tedbirlerine uygun olmalı;  
(b) Ä°statistiklerin toplanması ve kullanımında insan hakları, temel özgürlükler ve etik ilkelerin korunması konularındaki uluslararası düzeyde kabul edilen normlara uygunluk aranmalıdır. 
2. Bu Maddeye göre toplanan bilginin, uygun olması halinde, dağıtılması ve mevcut sözleÅŸme kapsamında taraf devletlerin uygulamalarının deÄŸerlendirilmesi ve özürlülerin haklarını kullanırken karşılaÅŸtıkları engellerin ortaya konulmasında bu bilgilerin kullanılmasını saÄŸlamalıdır.  
3. Taraf Devletler topladıkları verilerin yaygınlaÅŸtırılması konusunda sorumluluk almalı ve bu verilerin özürlü kiÅŸiler ve diÄŸerleri için eriÅŸilebilir olmasını saÄŸlamalıdır.  
Madde 32
Uluslararası İşbirliği
1. Taraf Devletler bu sözleÅŸmenin amaç ve yükümlülüklerinin yerine getirilmesine yönelik olarak ulusal çabaların desteklenmesi konusunda uluslar arası iÅŸbirliÄŸinin önemini tanır ve teÅŸvik eder. Bu doÄŸrultuda devletlerarası ve devletler düzeyinde, gerektiÄŸinde ilgili uluslar arası ve bölgesel örgütlerle ve sivil toplumla özellikle özürlülere yönelik örgütlerle iÅŸbirliÄŸini saÄŸlamak üzere gerekli tedbirleri alır. Bu tedbirler:  
(a) Uluslararası kalkınma programları da dahil olmak üzere uluslararası iÅŸbirliÄŸinin, özürlüleri kapsamasını ve özürlüler için eriÅŸilebilir olmasını güvence altına alır;  
(b) Bilgi, deneyim ve eÄŸitim programları ve iyi uygulamaların deÄŸiÅŸimi ve paylaşımı aracılığıyla kapasite geliÅŸtirmeyi teÅŸvik eder ve destekler;  
(c) Araştırma, bilimsel ve teknik bilgiye erişim konularında işbirliğini geliştirir;
(d) Uygun olması halinde, ulaşılabilir ve destek teknolojilerinin eriÅŸilebilir olmasının ve bunların paylaşılmasının teÅŸvik edilmesi ve teknolojilerin transferi yoluyla ekonomik ve teknik destek saÄŸlar. 
2. Bu Maddenin hükümleri, her taraf devletin mevcut sözleÅŸmenin getirdiÄŸi yükümlülükleri yerine getirmesini göz ardı etmez.
Madde 33
Ulusal Uygulama ve Denetim
1. Taraf devletler kendi örgütlenme biçimlerine uygun olarak mevcut sözleÅŸmenin uygulanması ile ilgili konular için hükümet içinde bir veya daha fazla kilit nokta tahsis eder ve hükümet içinde farklı sektörler ve farklı düzeylerdeki konu ile ilgili faaliyetlerin teÅŸvik edilmesi için koordinasyon mekanizması kurmalıdır.
2. Taraf devletler kendi yasal ve idari sistemlerine uygun olarak devlet içinde bir veya daha fazla bağımsız mekanizmayı içeren bir çerçeve kurmalılar. Bu yapı mevcut sözleÅŸmenin uygulamasının teÅŸvik eder, korur ve izler. Bu yapı kurulurken taraf devletler insan haklarının korunması ve teÅŸvik edilmesi konusundaki kuruluÅŸlarının statülerini ve iÅŸleyiÅŸini dikkate almalıdır.
3. Öncelikle özürlüler alanında çalışanlar olmak üzere sivil toplum kuruluÅŸlarının ve temsilcilerinin denetim sürecine tam katılımları saÄŸlanmalıdır.
Madde 34
Özürlü Hakları Komitesi
1. Bu sözleÅŸmede verilen görevleri yerine getirmek üzere bir özürlü hakları komitesi kurulur (bundan sonra “komite” olarak adlandırılacaktır).
2. Komite, sözleÅŸmenin yürürlüÄŸe girmesinden sonra 12 uzmandan oluÅŸur. 60 devlet daha onayladıktan sonra, komitenin üye sayısı 6 kiÅŸi artırılarak 18'e ulaşılır ve bu rakam maksimum üye sayısı olur. 
3. Komite üyeleri; kiÅŸisel kapasiteleri ölçüsünde çalışmalı, ahlaki deÄŸerleri yüksek olmalı ve sözleÅŸmenin içerdiÄŸi alanlarla ilgili baÅŸarıları ve deneyimleri kabul görenlerden oluÅŸmalıdır. Taraf devletler adaylarını belirlerken bu sözleÅŸmenin 4. Maddesinin 3. bendindeki hükümleri göz önünde bulundurmaları gerektiÄŸi hususunda uyarılmalıdır.  
4. Komite üyeleri Taraf Devletlerce seçilmelidir. Taraf Devletler komite üyelerinin seçiminde coÄŸrafi dağılım, farklı medeniyetlerin ve yasal sistemlerin temsil edilmesi, kadın-erkek temsilinin dengeli olması ve özürlü uzmanların katılımı konularında adaletli olmalıdır
5. Komite üyeleri, bu sözleÅŸmeye taraf devletlerin ulusal toplantılarında belirleyerek gösterdikleri adaylardan oluÅŸan bir listeden gizli oyla seçilir. Seçimlerde taraf devletlerin 3/2'si hazır bulunmalı, en fazla oyu alan ve temsil edilen devletlerin oylarının mutlak çoÄŸunluÄŸuna ulaÅŸan kiÅŸiler seçimi kazanmalıdır.
6. Ä°lk seçim, sözleÅŸmenin yürürlüÄŸe giriÅŸinden itibaren 6 ay içinde yapılır. BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi, her seçimden en az 4 ay önce taraf devletlere yazı göndererek 2 ay içinde adayları onaylamalarını ister. Genel Sekreterlik, taraf devletlerce gösterilen ve sözleÅŸmeye uygun olan adayların adlarını alfabetik sıraya göre, baÄŸlı olduÄŸu taraf devletin adı ile birlikte listeler ve mevcut sözleÅŸmeye taraf devletlere gönderir.  
7. Komite üyeleri 4 yıllık bir dönem için seçilir. Üyeler, bir kere daha seçilebilmeye uygun olmalıdır. Ancak, ilk seçimden hemen sonra bu Maddenin 5. paragrafında sözü edilen toplantıların baÅŸkanlarının tamamının oyları ile adları belirlenen 6 üyenin görev süresi, seçimden 2 yıl sonra sona erer.
8. 6 Yeni üyenin seçimi, bu Maddenin ilgili hükümlerine göre gerçekleÅŸtirilen düzenli seçimlerle yapılır.  
9. Komite üyelerinden biri ölüm, istifa ya da baÅŸka herhangi bir nedenle süresi dolmadan görevinden ayrılırsa, temsil ettiÄŸi taraf devlet, bu Maddenin ilgili hükümlerinde aranan nitelik ve yeterliliklere sahip bir baÅŸka uzmanı atar. Yeni üye kalan süreyi tamamlar.  
10. Komite çalışmalarıyla ilgili kurallarını kendisi belirler.  
11. Komitenin bu sözleÅŸmeyle verilen görevlerini etkin olarak yerine getirebilmek için gereksinim duyacağı personel ve diÄŸer ihtiyaçları BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi tarafından saÄŸlar. Ayrıca, Genel Sekreterlik, komiteyi ilk toplantı için bir araya gelmek üzere davet etmelidir.    
12. Bu sözleÅŸme hükümlerine göre kurulan komitenin üyeleri, genel kurulun kararıyla, BirleÅŸmiÅŸ Milletler kaynaklarından bir ücret alır, genel kurul bu kararı verirken Komite'nin sorumluluklarını dikkate alır.  
13. Komite üyeleri, BirleÅŸmiÅŸ Milletler uzmanlarının "BirleÅŸmiÅŸ Milletlerin öncelikleri ve dokunulmazlığı" sözleÅŸmesinin ilgili bölümlerinde düzenlenen haklarından yararlanabilmeleri için Genel SekreterliÄŸin personeli olarak adlandırılmalıdır.
Madde 35
Taraf Devletlerce Sunulacak Raporlar
1. Taraf Devletler, SözleÅŸmenin ilgili Devlet için yürürlüÄŸe girmesinden sonra iki yıl içerisinde BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel sekreterliÄŸi aracılığıyla Komiteye SözleÅŸmenin gereklerinin yerine getirilmesi için alınan önlemeler ve kaydedilen geliÅŸmeler hakkında kapsamlı bir rapor sunmalıdır.
2. Ondan sonra, Taraf Devletler en az dört yılda bir ve buna ilave olarak zamana baÄŸlı olmaksızın Komitenin talep etmesi durumunda müteakip raporları sunar.
3. Komite, raporların içeriÄŸi için baÅŸvurulabilecek temel noktaları belirleyebilir.  
4. Komiteye ilk geniÅŸ raporunu sunan bir taraf devletin ikinci raporunun eski bilgileri içermesine gerek yoktur. Taraf Devletler komiteye rapor hazırlarken, açık ve ÅŸeffaf bir yöntem izlemeli ve bu sözleÅŸmenin 4. Maddesinin 3 paragrafındaki (4.3) hükümleri göz önünde bulundurmalıdır.  
5. Raporlar, sözleÅŸme yükümlülüklerinin yerine getirilme düzeyini etkileyen güçlükleri ve etkenleri de içerebilir.  
Madde 36
Raporlarda Dikkate Alınacak Hususlar
1. Komite, her raporu inceler, varsa önerilerini ve genel yorumlarını da ekleyerek ilgili devlete geri gönderir. Taraf devlet, seçtiÄŸi herhangi bir bilgi hakkında komiteye yanıt verebilir. Komite, SözleÅŸmenin uygulanmasına iliÅŸkin ek bilgileri Taraf Devletlerden isteyebilir.
2. Komite, bir raporu sunmada önemli ölçüde geç kalmışsa, ilgili devletten, sözleÅŸme hükümlerinin yerine getirilmesine yönelik çalışmaların, güven temelinde, gözden geçirilmesini isteyebilir. Bunu takip eden 3 ay içinde yeni bir raporun sunulmaması durumunda, komite ilgili devleti bir denetime katılmaya davet etmelidir. Raporun zamanında sunulması durumunda ise, bu Maddenin birinci paragrafının hükümleri uygulanmalıdır.  
3. BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi raporlarların Taraf Devletler için eriÅŸilebilir olmasını saÄŸlamalıdır.
4. Taraf Devletler raporlarının, öneri ve yorumlar da dahil olmak üzere, kendi ülkelerindeki kamuoyları için eriÅŸilebilir olmasını saÄŸlamalıdır.
5. Bir raporda, herhangi bir rica, teknik araç ya da destek ihtiyacı belirtilmiÅŸse, komite uygun görmesi halinde, konu hakkında kendi gözlem ve yorumlarını da ekleyerek, söz konusu raporu BirleÅŸmiÅŸ Milletler'in bu alanda uzmanlaÅŸmış kuruluÅŸlarına, fonlara, programlara ve diÄŸer yetkin organlara ulaÅŸtırır.  
Madde 37
Taraf Devletler ve Komite Arasındaki İşbirliği
1. Taraf devletlerin her biri komite ile iÅŸbirliÄŸi yapmalı ve üyelere görevlerini yerine getirmede yardımcı olmalıdır.  
2. Komite; Taraf devletlerle iliÅŸkisi çerçevesinde, bir devlete sözleÅŸmenin uygulanması için ulusal kapasitesini geliÅŸtirici yollar ve araçlar konularında uluslararası iÅŸbirliÄŸi de dahil sorumluluklar verir.
Madde 38
Komitenin DiÄŸer Organlarla Ä°liÅŸkisi
SözleÅŸme hükümlerinin etkin olarak yerine getirilmesinin güçlendirilmesi ve sözleÅŸmenin kapsadığı alanla ilgili uluslararası iÅŸbirliÄŸinin teÅŸvik edilmesi açısından:  
1. UzmanlaÅŸmış kuruluÅŸlar ve BirleÅŸmiÅŸ Milletler'in diÄŸer organları, sözleÅŸmenin, kendi çalışma alanlarına giren hükümlerinin uygulanmasının incelenmesi sırasında temsil edilmelidir. Komite, uygun görmesi halinde, uzmanlaÅŸmış kuruluÅŸlar ve diÄŸer yetkili organları, bu SözleÅŸmenin alanlarıyla ilgili hükümlerin nasıl yerine getirileceÄŸi hakkında uzman görüÅŸüne baÅŸvurmak üzere çağırabilir. Komite uzmanlaÅŸmış kuruluÅŸlar ve BirleÅŸmiÅŸ Milletler'in diÄŸer organlarından, sözleÅŸmenin kendi faaliyet alanları ile ilgili uygulamalarına iliÅŸkin rapor sunmalarını isteyebilir.  
2. Talimatnamesi doÄŸrultusunda komite; raporlama ilkeleri, önerileri ve genel yorumlarında tutarlılığı saÄŸlayabilmek, yetki ve görev alanlarının çatışmasından kaçınmak açısından, uygun görmesi halinde, Ä°nsan Hakları Bildirgesi ile oluÅŸturulan diÄŸer ilgili organlara danışmalıdır.  
Madde 39
Komitenin Raporu
Komite, her iki yılda bir, faaliyetleri hakkında, Genel Kurul ve Ekonomik ve Sosyal Konsey'e rapor sunacak, Taraf Devletlerden alınan bilgiler ve raporların incelenmesi doÄŸrultusunda ortaya çıkmış öneri ve genel yorumları da belirtebilecektir. Bu öneri ve deÄŸerlendirmeler, var ise, Taraf Devletlerin gelebilecek yorumlarla birlikte Komite raporunda yer alır.
Madde 40
Taraf Devletler Konferansı
1. Taraf Devletler sözleÅŸme hükümlerinin yerine getirilmesi ile ilgili konuları tartışabilmek için düzenli aralıklarla Taraf Devletler Konferansı'nda bir araya gelmelidir. 
2. SözleÅŸmenin yürürlüÄŸe girmesini takip eden altı ay içinde ilk Taraf Devletler Konferansı BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'nin çaÄŸrısıyla toplanmalıdır. Bundan sonraki toplantılar BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi tarafından iki yılda bir ya da Taraf Devletler Konferansı'nın kararı ile yapılır.  
Madde 41
Yürütme
SözleÅŸmenin sekreterlik iÅŸlerini BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi yürütür.     
Madde 42
Ä°mzalanma
Mevcut SözleÅŸme, 30 Mart 2007 tarihinde, New York'taki BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel Merkezi'nde, tüm devletler ve bölgesel entegrasyon örgütlerinin imzasına açılacaktır.  
Madde 43
Bağlayıcılık
Mevcut SözleÅŸme; imzalayan Devletlerin onaylamasına ve bölgesel entegrasyon örgütlerinin resmi onayına tabidir. SözleÅŸmeyi imzalamamış katılımcı devlet ve bölgesel entegrasyon örgütlerine de açıktır.   
Madde 44
Bölgesel Entegrasyon Örgütleri
1. Bölgesel entegrasyon örgütü; belirli bir bölgedeki bağımsız devletlerce kurulan örgütü ifade etmektedir. Bu bölgedeki üye devletler bu sözleÅŸme ile ilgili konularda yetkilerini bu örgüte devrederler. Bu örgütler, resmi onay ve katılımlarını ortaya koyarken SözleÅŸme kapsamına giren konulardaki yetki düzeylerini açıklar. Sonrasında, herhangi önemli deÄŸiÅŸikliÄŸi yetkileri dahilinde bildirebilirler.
2. Mevcut SözleÅŸmede “Taraf Devletler” olarak belirtilen devletler de yetkileri dahilinde bu örgütlere baÅŸvurabilirler.
3. Madde 45 paragraf 1, Madde 47 paragraf 2 ve 3 açısından bölgesel entegrasyon örgütlerinin herhangi bir enstrüman ortaya koyması gerekmez.  
4. Bölgesel entegrasyon örgütleri, Taraf Devletler konferansında, yetkisi kapsamındaki konular hakkında oy kullanabilir. Oyu, bünyesinde olup bu sözleÅŸmeye taraf devletlerin oy sayısına eÅŸittir. Bünyesindeki taraf devletlerden birinin oy kullanması durumunda bu örgütler oy haklarını kullanamazlar. 
Madde 45
YürürlüÄŸe Girme
1. Ä°ÅŸbu sözleÅŸme 20 tarafın imzalayıp onaylamasından 30 gün sonra yürürlüÄŸe girer.
2. 20 katılımcıdan sonra, sözleÅŸmeyi imzalayıp onaylayan her bir devlet ya da bölgesel entegrasyon örgütü için ilgili tarafın bu sözleÅŸmeyi usulüne uygun bir ÅŸekilde imzalayıp onaylamasını takip eden 30 gün içinde yürürlük baÅŸlar.  
Madde 46
Çekinceler
1. Mevcut SözleÅŸmenin Kapsamı ve amaçları ile uyumlu olmayan çekince ileri sürülmesi kabul edilemez.
2. Ä°leri sürülen çekinceler her zaman geri çekilebilir.
Madde 47
DeÄŸiÅŸiklikler
1. Bir Taraf Devlet SözleÅŸme üzerinde bir deÄŸiÅŸiklik önerebilir ve bunu BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸine bildirir. Genel Sekreterlik, öneriyi taraf devletlere bildirerek, tartışılıp karara baÄŸlanması için konferansın toplanması hakkındaki görüÅŸlerini sorar. Bildirimi takip eden 4 ay içinde taraf devletlerin en az 3/1'i konferansın toplanmasından yana görüÅŸ bildirirse; Genel Sekreterlik, BirleÅŸmiÅŸ Milletlerin himayesi altında taraf devletleri toplantıya davet eder. Bir deÄŸiÅŸikliÄŸin kabul görmesi için hazır bulunan ve oy kullanan taraf devletlerin 3/2'sinin oyunu alması, Genel Sekreterlik tarafından BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel Kurulu'na sunulması ve orada onaylanması gerekmektedir. Böylelikle Tüm taraflar için geçerli olur.  
2. Bir deÄŸiÅŸiklik, paragraf 1'e göre taraf devletlerin 3/2'sinin kabul edip onaylamasından 30 gün sonra geçerlilik kazanır. Bundan sonra her devlet için kendi imza ve onayını takip eden 30'uncu günde yürürlüÄŸe girer. Bir deÄŸiÅŸiklik, yalnızca onu kabul eden tarafları baÄŸlar.  
3. Madde 47'nin 1. paragrafında (47.1) yer alan deÄŸiÅŸikliÄŸin onaylanması ile ilgili olarak; Madde 34, 38, 39 ve 40 ile doÄŸrudan iliÅŸkili bir deÄŸiÅŸikliÄŸin konferansta oy birliÄŸi ile kabul edilmesi durumunda taraf devletlerin 3/2'si kabul edip onayladıktan sonraki 30'uncu gün deÄŸiÅŸiklik tüm taraflar için geçerli olur.   
Madde 48
Fesih
Bir Taraf Devlet, BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'ne yazılı olarak bildirmek suretiyle sözleÅŸmeyi feshedebilir. Bu fesih, söz konusu bildirimin BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'nce kabulünden 1 yıl sonra geçerlilik kazanır.  
Madde 49
EriÅŸilebilir Format
Bu sözleÅŸme eriÅŸilebilir bir formatta hazırlanır.  
Madde 50
Orijinal Metinler
Bu sözleÅŸmenin Arapça, Çince, Ä°ngilizce, Fransızca, Rusça ve Ä°spanyolca metinleri orijinalinin aynıdır. 
AÅŸağıda imzaları bulunan ve temsil ettikleri devletlerce tam olarak yetkili kılınmış katılımcılar iÅŸbu SözleÅŸme'yi temsil ettikleri Devlet namına imzalamışlardır.
 
Özürlü KiÅŸilerin Hakları SözleÅŸmesine Ek Ä°htiyari Protokol 
İşbu Protokole Taraf Devletler aşağıdaki hususları kabul etmişlerdir:
Madde 1
1. Ä°ÅŸbu Protokole Taraf Devlet (“Taraf Devlet”) kendi hükümranlık alanında ve kendi uyruÄŸundaki bireyler ya da bunlar adına hareket eden birey ya da grupların bu Taraf Devlet'in SözleÅŸme hükümlerini ihlali sonucunda zarar gördüÄŸü iddiasıyla Özürlü Hakları Komitesi'ne (“Komite”) baÅŸvurma ve iletiÅŸime geçme haklarını ve Komite'nin anılan bu bireyler ve gruplarla iletiÅŸim kurma yetkisini tanır.
2. Bu kapsamda, iÅŸbu Protokolün tarafı olmayan bir Taraf Devlet'i ilgilendiren bir baÅŸvuru ya da iletiÅŸim Komite tarafından kabul edilmeyecektir.  
Madde 2
Komite aÅŸağıdaki durumlarda gerçekleÅŸen ÅŸikayetleri kabul etmeyecektir:
(a) İlgili şikayetin isimsiz olması durumunda;
(b) Söz konusu ÅŸikayetin dilekçe ya da baÅŸvuru hakkının kötüye kullanılması veya SözleÅŸme hükümlerine uygun olmaması durumunda;
(c) Aynı meselenin Komite tarafından daha önce incelenmiÅŸ olması ya da baÅŸka bir uluslararası tahkim ya da inceleme prosedürü kapsamında incelenmiÅŸ ya da incelenmekte olması durumunda;
(d) Tüm iç hukuk yollarının tüketilmemiÅŸ olması halinde. Bu hüküm söz konusu iç hukuk yollarının gereksiz ve mantıksız bir ÅŸekilde uzamış olması ve herhangi bir sonuca ulaÅŸma olasılığının görünmediÄŸi durumlarda geçerli deÄŸildir;
(e) Söz konusu ÅŸikayetin asılsız ya da yeterli kanıta dayanmaması; ya da
(f) Åžikayete konu olayların iÅŸbu Protokolün Taraf Devlet tarafından kabul edilmesi öncesinde gerçekleÅŸmiÅŸ olması ya da daha önce meydana gelmiÅŸ ise söz konusu olayın sonuçlarının iÅŸbu Protokolün Taraf Devlet'çe kabul edildiÄŸi tarihten sonra devam etmiyor olması durumunda.
Madde 3
Ä°ÅŸbu Protokolün 2. Maddesi hükümleri çerçevesinde Komite kendisine sunulan her tür ÅŸikayet ve bildirimi Taraf Devlet'e gizlilik kuralları içinde iletecektir. Taraf Devlet kendisine iletilen konuyla ilgili olarak Komite'yi en geç altı ay içinde konunun içeriÄŸi ve çözümüne yönelik alınabilecek tedbirler varsa bunlarla ilgili olarak yazılı bir biçimde bilgilendirecektir.  
Madde 4
1. Bir ÅŸikayetin alınmasını takip eden ve konunun çözüme ulaÅŸtığının belirlenmesinden önceki herhangi bir zamanda, Komite söz konusu Taraf Devlet'ten iddia edilen ihlalin ya da olumsuzluÄŸun kurbanı ya da kurbanlarının geri dönülmez zararlara uÄŸramasının engellenebilmesi için alınmasını gerekli gördüÄŸü ara tedbirlerin acilen alınması ve uygulamaya konulmasını talep edebilir.
2. Komite'nin bu Maddenin 1. paragrafında öngörülen tercihi kullandığı hallerde bu durum söz konusu ÅŸikayetin haklı ya da haksız bulunduÄŸu anlamına gelmez.
Madde 5
Komite iÅŸbu Protokol kapsamında kendisine iletilen ÅŸikayetleri incelemek için kapalı toplantılar gerçekleÅŸtirecektir. Bir ÅŸikayetin incelenmesinden sonra Komite eÄŸer varsa, Taraf Devlete ve dilekçe sahibine önerilerini ve isteklerini iletecektir. 
Madde 6
1. EÄŸer Komite Taraf Devlet'in SözleÅŸme'de öngörülen hakları ağır ve sistematik bir biçimde ihlal ettiÄŸine dair güvenilir bilgilere sahipse söz konusu Taraf Devlet'i bu bilginin incelenmesi konusunda iÅŸbirliÄŸine davet edecek ve bu amaçla söz konusu bilgilerle ilgili gözlemleri Taraf Devlet'in bilgisine sunacaktır.
2. Komite Taraf Devlet tarafından kendisine sunulmuÅŸ olabilecek herhangi bir ek gözlemin yanı sıra elinde bulunan güvenilir nitelikteki diÄŸer bilgileri de göz önünde bulundurarak komite üyelerinden biri ya da birkaçını kendisine acil bir rapor sunmak üzere araÅŸtırma yapmakla görevlendirebilir.Taraf Devlet'in rıza gösterdiÄŸi ve garanti sunduÄŸu durumlarda söz konusu araÅŸtırma bölgeye yapılacak bir ziyareti de kapsayabilir.
3. Bu tür bir araÅŸtırma sonucunda elde edilecek bulguların incelenmesinden sonra Komite bu bulguları konuya iliÅŸkin yorumları ve önerileriyle birlikte Taraf Devlet'e sunacaktır.
4. Ä°lgili Taraf Devlet söz konusu bulgular, yorumlar ve önerilerin kendisine iletilmesini takip eden altı ay içinde kendi gözlemlerini Komite'ye sunacaktır.
5. Söz konusu araÅŸtırma gizlilik içinde yürütülecek ve araÅŸtırmanın her safhasında Taraf Devlet'in iÅŸbirliÄŸi aranacaktır.
Madde 7
1. Komite iÅŸbu Protokol'ün altıncı maddesinde öngörülen araÅŸtırmaya cevap olarak ilgili Taraf Devlet'i alınacak tüm tedbirlerin ayrıntılarını da içerecek ÅŸekilde SözleÅŸme'nin 35. Maddesinde öngörülen raporu hazırlamaya davet edebilir.
2. Gerek duyulması halinde, Komite Madde 6.4'te öngörülen altı aylık sürenin tamamlanmasından sonra ilgili Taraf Devlet'ten söz konusu araÅŸtırmaya cevaben alınmış tedbirlerle ilgili olarak kendisini bilgilendirmesini talep edebilir.
Madde 8
Her bir Taraf Devlet iÅŸbu Protokolün imzalanması ya da onaylanması ya da uygulanması safhalarında Komite'nin 6. ve 7. Maddelerde öngörülen yetkilerini tanımadığını açıklayabilir. 
Madde 9
Ä°ÅŸbu Protokol'ün yürütülmesi görevi BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'ne aittir. 
Madde 10
Ä°ÅŸbu Protokol 30 Mart 2007 tarihinde, New York'taki BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel Merkezi'nde, tüm devletler ve bölgesel entegrasyon örgütlerinin imzasına açılmıştır.  
Madde 11
Ä°ÅŸbu Protokol SözleÅŸme'yi onaylamış veya sözleÅŸmeye dahil olmuÅŸ olan Taraf Devletlerin onayına tabidir. Protokol SözleÅŸme'yi onaylamış veya sözleÅŸmeye dahil olmuÅŸ olan bölgesel entegrasyon örgütlerinin onayına tabidir. Protokolü imzalamamış ancak SözleÅŸme'yi usulüne göre imzalamış veya yürürlüÄŸe koymuÅŸ Taraf Devletler ve bölgesel entegrasyon örgütlerinin katılımına açıktır.  
Madde 12
1. “Bölgesel entegrasyon örgütü”; egemen bir devlet tarafından yönetsel bir bölge olarak kurulmuÅŸ ancak iÅŸbu Protokol ile ilgili konularda yönetim yetkisi bulunan yapıdır. Bu örgütler, protokol kapsamına giren konularda karar yetkisine sahip olduklarını ve gelecekte de bu yetkinin kısıtlanmayacağını bildirir.
2. Bu örgütlerin iÅŸbu Protokol kapsamındaki yetkileri konusunda taraf devletlerin referansına baÅŸvurulabilir. 
3. Madde 13 paragraf 1, Madde 15 paragraf 2 (15.2) açısından bölgesel entegrasyon örgütleri tarafından tevdi edilen belgeler dikkate alınmayacaktır.  
4. Bölgesel entegrasyon örgütleri, taraf devletler konferansında, yetkisi kapsamındaki konular hakkında oy kullanabilir. Oyu, bünyesinde olup iÅŸbu protokole taraf devletlerin oy sayısına eÅŸittir. Bünyesindeki taraf devletlerden birinin oy kullanması durumunda bu örgütler oy haklarını kullanamazlar. 
Madde 13
1. Ä°ÅŸbu Protokol onuncu tarafın imzalayıp onaylamasından 30 gün sonra yürürlüÄŸe girer.
2. On katılımcıdan sonra, sözleÅŸmeyi imzalayıp onaylayan her bir devlet ya da bölgesel entegrasyon örgütü için ilgili tarafın bu sözleÅŸmeyi usulüne uygun bir ÅŸekilde imzalayıp onaylamasını takip eden 30 gün içinde yürürlük baÅŸlar.  
Madde 14
1. Kapsamı ve amaçlarla çeliÅŸki içeren çekince ileri sürülmesi kabul edilemez ve sözleÅŸmeyle uyuÅŸmaz.  
2. Ä°leri sürülen çekinceler her zaman geri çekilebilir.
Madde 15
1. Bir taraf devlet Protokol üzerinde bir deÄŸiÅŸiklik önerebilir ve bunu BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸine bildirir. Genel Sekreterlik, öneriyi taraf devletlere bildirerek, tartışılıp karara baÄŸlanması için konferansın toplanması hakkındaki görüÅŸlerini sorar. Bildirimi takip eden 4 ay içinde taraf devletlerin en az üçte biri konferansın toplanmasından yana görüÅŸ bildirirse, Genel Sekreterlik taraf devletleri toplantıya davet eder. Bir deÄŸiÅŸikliÄŸin kabul görmesi için hazır bulunan ve oy kullanan taraf devletlerin üçte ikisinin oyunu alması, Genel Sekreterlik tarafından Genel Kurul'a sunulması ve orada onaylanması gerekmektedir. Böylelikle söz konusu deÄŸiÅŸiklik tüm taraflar için geçerli olur.  
2. Bir deÄŸiÅŸiklik, paragraf 1'e göre taraf devletlerin üçte ikisinin kabul edip onaylamasından 30 gün sonra geçerlilik kazanır. Bundan sonra her devlet için kendi imza ve onayını takip eden 30'uncu günde yürürlüÄŸe girer. Bir deÄŸiÅŸiklik, yalnızca onu kabul eden tarafları baÄŸlar.    
Madde 16
Bir Taraf Devlet, BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'ne yazılı olarak bildirmek suretiyle sözleÅŸmeyi feshedebilir. Bu fesih söz konusu bildirimin BirleÅŸmiÅŸ Milletler Genel SekreterliÄŸi'nce kabulünden 1 yıl sonra geçerlilik kazanır.    
Madde 17
Bu sözleÅŸme eriÅŸilebilir bir formatta hazırlanır.    
Madde 18
Bu sözleÅŸmenin Arapça, Çince, Ä°ngilizce, Fransızca, Rusça ve Ä°spanyolca metinleri orijinalinin aynıdır. 
AÅŸağıda imzaları bulunan ve temsil ettikleri devletlerce tam olarak yetkili kılınmış katılımcılar iÅŸbu Protokolü temsil ettikleri Devlet namına imzalamışlardır.