Frajil X Sendromu (FXS) kalıtsal zeka geriliÄŸinin bilinen en sık nedenidir. Frajil X sendromlu kiÅŸiler zihinsel , davranışsal ve fiziksel bazı farklılıklar gösterirler. Bu sendrom her iki cinsiyeti de etkileyebilir. Kadınlarda yaklaşık 250 de 1, erkeklerde ise 800 de 1 kiÅŸi FXS’na neden olan geni farkında olmadan taşımaktadır. Bu sendrom dünyadaki tüm ırk ve etnik grupları etkiler.
Frajil X sendromu hakkında bilgi sahibi olmak, öÄŸrenmek yeni bir dil öÄŸrenmek gibidir. Öncesinde bilmeniz gereken temel tanımlar için tıklayınız.


Belirtileri Nelerdir?   [ DeÄŸiÅŸtir ]



FXS bir gendeki (FMR-1) deÄŸiÅŸiklik ya da mutasyon nedeniyle olur. FMR-1 genindeki mutasyon DNA’daki belirli kimyasal kısımların (CGG) geniÅŸlemesi (tekrarlaması) ÅŸeklindedir. Herkeste FMR-1 geninde yaklaşık 5 ila 40 arasında CGG tekrarı varken, frajil X taşıyıcılarında 55 ila 200 tekrar vardır, buna “premutasyon” denir. Taşıyıcıların FMR-1 protein düzeyleri normal olduÄŸu için genelde zihinsel olarak etkilenmemiÅŸlerdir.
CGG tekrar sayısı frajil X’li kiÅŸilerde 200’den fazladır. Bu geniÅŸlemiÅŸ tekrar sayısına “full (tam) mutasyon” denir ve FMR-1 geninin “devre dışı kalmasına” ve düzgün çalışmamasına neden olur. Devre dışı kalmış bir FMR-1 geni üretmesi gereken proteini yeterli düzeyde ya da hiç üretemez. Proteinin beyin fonksiyonları üzerindeki etkisi tam anlaşılamamıştır. Ancak, proteinin zihinsel geliÅŸim ve iÅŸleyiÅŸ için kritik önemi olduÄŸu bilinmektedir.
Full mutasyonlu diÅŸilerin genelde full mutasyonlu erkeklere kıyasla daha hafif semptomları vardır. DiÅŸiler frajil X genini annelerinden ya da babalarından kalıtmış olabilirler. DiÅŸilerin iki adet X kromozomu olduÄŸu için etkilenmemiÅŸ X kromozomu frajil X mutasyonunu taşıyan X kromozomunu kompanse edebilir.
Frajil X sendromunun klinik özelikleri 3 ana alanda özetlenebilir: kognitif (biliÅŸsel), fiziksel ve davranışsal. Erkekler kadınlara göre genelde daha ağır etkilenmiÅŸtir. Frajil X’e baÄŸlı zeka geriliÄŸi erkeklerde yaklaşık 3600 de 1, kadınlarda 4000 ila 6000 de 1 görülmektedir. Yaklaşık 2000 kiÅŸide 1 ise daha hafif problemler görülür.
Kognitif (BiliÅŸsel): Zeka düzeyindeki etkilenme normal IQ düzeyi ile birlikte basit öÄŸrenme güçlüÄŸünden ağır kognitif bozukluÄŸa ve otizme kadar geniÅŸ bir aralıktadır. Sık rastlanan problemler geliÅŸim basamaklarında gerilik (yürüme, konuÅŸma, tuvalet eÄŸitimi), dikkat eksikliÄŸi, hiperaktivite ve matematikte zorlanmadır.
Sık görülen biliÅŸsel özellikler:
Dil ve konuÅŸma problemleri, konuÅŸmada gecikme
Hızlı konuşma
Kelime tekrarları, heceleme problemleri
Ä°nce ve kaba motor hareketlerde güçlük
Duygusal bilgileri algılamakta ve uygun yanıt vermekte zorluk
Fiziksel: EriÅŸkin erkeklerin genelde uzun yüzleri, büyük ve/veya belirgin kulakları ve büyük testisleri (makroorÅŸidizm) vardır. Düz tabanlık ve kalpte üfürüme neden olacak mitral kapak prolapsusu gibi baÄŸ dokusu ile ilgili problemler sıktır. Kadınlar ve küçük çocuklarda bu özelliklerden bazıları bulunabilir ya da toplumun genelinden farklı olmayabilirler.
Sık görülen fiziksel özellikler:
Geniş alın
Şaşılık
Uzun yüz
Büyük ve belirgin kulaklar
Yüksek damak
Eklemlerde hiperekstansibilite
Kaslarda gevÅŸeklik
Büyük testisler
Düz tabanlık
Davranışsal: Sosyal iliÅŸki kurabilen arkadaÅŸ canlısı bireylerin yanısıra otistik-benzeri davranış gösteren, bazen agresif olanlar da vardır. Frajil X sendromlu kiÅŸiler duyusal uyaranlara çok hassastırlar, kalabalığa, gürültüye ya da dokunmaya tepki gösterebilirler.
Sık görülen davranışsal özellikler: Dikkat eksikliÄŸi- hiperaktivite
Dokunulmaya tepki
Göz teması kuramama
Sinirlilik, hırçınlık
El sallama
El ısırma
Otistik davranış bulguları
Kız Çocukları ve EriÅŸkin Kadınlarda FXS Özellikleri
Full (tam) mutasyon taşıyan diÅŸilerin yaklaşık yarısında zeka geriliÄŸi vardır. DiÄŸer yarısında normal zeka ya da öÄŸrenme problemi vardır. Özellikle matematik dersinde baÅŸarısızdırlar. Motor problemler, konuÅŸma ve dil sorunları sık görülür ve erkeklerdeki kadar ÅŸiddetli deÄŸildir.
Frajil X sendromlu diÅŸilerde davranış bozukluÄŸu da görülebilir. Dikkat eksikliÄŸi ve hiperaktivite sıktır. Utangaç ve çekingen davranışlar ve sosyal fobi bildirilmiÅŸtir. Kadınlarda depresyon riski fazladır. Frajil X’li kızların bazıları otistiktir.


<< Bir Önceki
    Bir Sonraki >>




Tasarım ve Programlama ErSoft Bilgi ve Sistem Yönetimi Ltd. Sti. / Tel: +90 (342) 323 80 23 Fax: +90 (342) 323 80 24
Nasıl Tanı Konur?   [ DeÄŸiÅŸtir ]



EtkilenmiÅŸ çocuk ve eriÅŸkin hastaların çoÄŸunun tanı alamadığı düÅŸünülüyor. AÅŸağıda belirtilen özelliklere sahip kiÅŸilerde FMR-1 için test yapılarak frajil X sendromu ekarte edilmelidir: - Nedeni açıklanamayan zeka geriliÄŸi veya otizmi olan kiÅŸiler
- Belirgin hiperaktivite, öÄŸrenme güçlüÄŸü ve/veya hafif biliÅŸsel geriliÄŸi olan kiÅŸiler
- Frajil X sendromuna ait fiziksel yada davranışsal özellikleri, cinsiyet ya da aile öyküsüne bakmaksızın gösteren herkes
- Frajil X tanısı konmuÅŸ bir yakını ya da ailede zeka geriliÄŸi öyküsü olan herkes
Frajil X sendromu için test kan örneÄŸi alınarak yapılır. Bu örnek hastanın muayenesinin ardından Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk SaÄŸlığı ve Hastalıkları AD, Genetik Ünitesi’nde alınmaktadır. Alınan kandan DNA analizi PCR ve Southern Blot metodlarıyla yapılmaktadır. Bu yöntemle riskli ailelere (doÄŸum öncesi) tanı olanağı da saÄŸlanmaktadır.


Tedavi Yöntemleri Nelerdir?   [ DeÄŸiÅŸtir ]



Günümüzde Frajil X hastalığını ortadan kaldıracak kesin bir tedavi olmamakla birlikte tedaviye yönelik pek çok uygulama vardır. Bu uygulamalar, özel eÄŸitim, konuÅŸma ve dil terapisi, beceri kazandırma terapisi ve fizik tedaviyi içerir.
Duyumsal bütünleÅŸme terapisi gibi uygulamalarla motor koordinasyon, eklem stabilitesi, görsel, iÅŸitsel ve dokunsal bilgilerin uygun motor yanıtlara dönüÅŸmesi amaçlanmaktadır.
Ä°laçlar genelde hiperaktivite ve kısa dikkat süresinin tedavisinde kullanılmaktadır. Agresyon, anksiyete ve depresyon tedavisinde de kullanılan ilaçlar vardır. Mümkün olan en iyi eÄŸitimi ve terapiyi saÄŸlamak ancak geliÅŸim basamaklarının yakın takibi ve ailelerin iyi bilgilendirilmeleri ile gerçekleÅŸebilir.


Görünme Sıklığı Nedir?   [ DeÄŸiÅŸtir ]



Frajil X sendromunun klinik özelikleri 3 ana alanda özetlenebilir: kognitif (biliÅŸsel), fiziksel ve davranışsal. Erkekler kadınlara göre genelde daha ağır etkilenmiÅŸtir. Frajil X’e baÄŸlı zeka geriliÄŸi erkeklerde yaklaşık 3600 de 1, kadınlarda 4000 ila 6000 de 1 görülmektedir. Yaklaşık 2000 kiÅŸide 1 ise daha hafif problemler görülür




TAÅžIYICI Olmak Ne Demektir?
Taşıyıcı kiÅŸi FXS bulgularını göstermeyen ancak frajil X geninde deÄŸiÅŸiklik bulunan kiÅŸidir. Frajil X sendromunun geni X kromozomu üzerindedir. DiÅŸiler frajil X genini premutasyon ya da full mutasyon ÅŸeklinde taşıyabilirler. Anneler geni kızlarına ya da oÄŸullarına iletebilirler. Full mutasyonu kalıtan (alan) erkekler etkilenirler, kızlar ise hafif öÄŸrenme bozukluÄŸu gösterirler. Bazıları zeka geriliÄŸi sınırında olabilir. Premutasyon kalıtan kız ve erkek çocuklar taşıyıcı olurlar. Frajil Xs sendromu genini kadınların yaklaşık 1/400 ila 1/600’sı taşımaktadır. Erkekler geni premutasyon aÅŸamasında taşıyorlarsa bunu tüm kızlarına iletirler.Erkek çocuklar frajil X genini babalarından alamazlar.
Bu nedenlerden dolayı taşıyıcı tayini ve riskli bireylerin tesbiti çok önemlidir.
GENETÄ°K DANIÅžMA
FXS tanısı alanlara, ailesinden bir bireyin FXS tanısı aldığını öÄŸrenenlere genetik danışma verilmelidir. Frajil X sendromunu iyi bilen bir uzman testin nasıl yapıldığı, kalıtım ÅŸekli ve geleceÄŸe yönelik aile planlaması ile ilgili bilgi verir. Ailenin yeni koyulan tanıya alıştırılması bu aÅŸamada çok önemlidir. Hastalığın nasıl kalıtıldığı, riskli bireylerin kimler olabileceÄŸi ve prenatal tanı olanakları aile detaylı ÅŸekilde anlatılır.
Ailelerinde nedeni açıklanamayan zeka geriliÄŸi ve genetik danışma için baÅŸvuranlarda da FXS mutlaka akılda tutulmalıdır.
FRAJÄ°L X Sendromlu Çocukların Olumlu Özellikleri
Pek çok anne-baba ve eÄŸitmen FXS’lu çocukların pek çok alanda potansiyellerinin olduÄŸunu düÅŸünmektedir. Sıklıkla çok sevilen, birlikte olmaktan hoÅŸlanılan, kibar bir kiÅŸilikleri vardır. Duyarlı ve sevimlidirler, sosyal iliÅŸkileri iyi, taklit yetenekleri çok kuvvetlidir, hayal güçleri zengin ve espri anlayışları vardır. Bazılarının sözel ve okumaya dayalı yetenekleri çok geliÅŸmiÅŸtir. Muzik, sanat ve sporu içeren aktivitelerden çok keyif alırlar. Aktiviteler geliÅŸimlerini hızlandırır ve mevcut potansiyellerini en üst düzeyde kullanmalarına yardımcı olur. Frajil X Sendromlu Çocukları DoÄŸumdan / Tanıdan Sonra
Nasıl Takip Ediyoruz?
Frajil X sendromlu çocukların doÄŸumdan itibaren klinik takiplerini karşılaÅŸmaları olası problemleri dikkate alarak özetleyen yönergeler ışığında yapıyoruz. Frajil X sendromlu bireyin yaşıyla paralel takibini kolaylaÅŸtıran bu yönergelerde aÅŸağıda sıralanan noktalar dikkate alınır. Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk SaÄŸlığı AD Genetik Ünitesi’nde aÅŸağıdaki uygulama yapılmaktadır. Bu uygulamanın yapılabilmesi multidisipliner çalışmayı gerektirmektedir. Bu amaçla Hacettepe Tıp Fakültesi’nde Genetik Ünitesi ile Çocuk Ruh SaÄŸlığı, Pediatrik Nöroloji, Pediatrik Kardiyoloji, Göz, Kulak Burun BoÄŸaz, Odyoloji, Radyoloji Anabilim Dalı ve Üniteleri yoÄŸun iÅŸbirliÄŸi yapmaktadırlar. Frajil X tanısı almış çocukları yaÅŸ gruplarına göre aÅŸağıdaki noktalara dikkat ederek takip ediyoruz.
Süt ÇocukluÄŸu Dönemi:
Süt çocukluÄŸu döneminde FXS tanısı alan hastanın yarık damak, pes ekinovarus, doÄŸuÅŸtan kalça displazisi ve gastroözefageal reflü (GÖR) gibi baÄŸ dokusu problemleri açısından deÄŸerlendirmesi yapılır. Bebeklikleri genelde iyi geçse de, bazı bebeklerde iritabilite, ve sakinleÅŸtirmede güçlük olabilir. Beslenme sonrası GÖR’ya ikincil kusma olabilir.
Detaylı genetik danışma sonrasında odyolog, fizyoterapist, konuşma ve dil uzmanı ve pediatristten oluşan bir takım tarafından değerlendirilir.
Tekrarlayan otitis media ve orta kulaktaki sıvıya baÄŸlı iÅŸitme azlığı sıktır. Agresif tedavi, bir kulak burun boÄŸaz (KBB) uzmanı tarafından izlem,ve bazen timpanostomi tüpü yerleÅŸtirilmesini gerektirebilir.
Okul Öncesi, Oyun ÇocuÄŸu:
Gelişimsel testlerle gelişim basamaklarının yıllık takibi.
Dilde gecikme 2 yaşından sonra belirgindir. Bu dönemde daha yoÄŸun, bireysel konuÅŸma ve dil terapisi önerilir. Ä°ki yaşından sonra hala konuÅŸamıyorsa, destekleyici ve alternatif iletiÅŸim yöntemleri denenebilir.
Ä°nce ve kaba motor hareketlerdeki koordinasyon problemleri için fizyoterapist yardımı alınabilir.
Davranış problemleri 2 ve 3üncü yaÅŸlarda belirgin hale gelir. Öfke patlamaları, hiperaktivite, yeme problemleri, uyumada güçlük görülebilir. Psikolojik deÄŸerlendirme ve davranış problemlerinin tedavisi gerekebilir. Hem aileye, hem çocuÄŸa yönelik terapiden faydalanılabilir.
Okul öncesi özel eÄŸitim kurumları bu dönem için çok önemlidir. Bu ortamlarda bireysel ve grup terapisi, dil ve konuÅŸma terapisi, fizyoterapi birlikte verilir. Frajil X sendromlu çocuklar genelde normal çocukların gittiÄŸi okul öncesi eÄŸitim kurumlarına da gidebilirler. Bu uygun davranış geliÅŸimleri için de faydalıdır.
Bu dönemde FXS çocukların %15-20’sinde nöbet görülebileceÄŸi akılda tutulmalıdır. Nöbetler parsiyel motor, jeneralize, ya da kompleks parsiyel olabilir. Öyküde bir noktaya bakma ya da nöbet benzeri hareketler varsa, uyku ve uyanıklıkta elektroensefalografi (EEG) çekilmesi planlanır.
Oftalmolojik muayene bu dönemde, 4 yaÅŸ civarında yapılmalıdır. Bu muayene, ÅŸaşılık, ptozis, nistagmus ya da diÄŸer oküler anormallikler halinde daha erken dönemde yapılabilir. Hastaların yaklaşık %50’sinde görme ile ilgili problem vardır. Tuvalet eÄŸitiminde gecikme olabilir. Erkeklerde ortalama 5-6 yaÅŸ, kızlarda 4 yaşı bulabilir.
Okul ÇocuÄŸu Dönemi:
Frajil X sendromlu çocukların eÄŸitimi uzmanlık gerektirir. Özel eÄŸitim öÄŸretmenleri, konuÅŸma ve dil terapistleri, fizyoterapistler ve psikologlar bu eÄŸitimin önemli parçalarıdır. Bu eÄŸitim takımı aile ile birlikte çocuÄŸun yıllık eÄŸitim planını oluÅŸturmalı ve takip etmelidir.
Okul çağındaki FXS’lu hastaların dikkat eksikliÄŸi ve hiperaktivite açısından deÄŸerlendirilip, uygun medikal ve eÄŸitsel programların uygulanması takibin önemli bir parçasıdır. Tıbbi takip çocuÄŸun aile ve eÄŸitmeninden davranışları ve okuldaki durumu ile ilgili aralıklı bilgi alınmasını da içerir.
Bu dönemde skolyoz, düz tabanlık, herniler ve kardiyak anormallikler gibi baÄŸ dokusu problemlerine yönelik tıbbi deÄŸerlendirme yapılır.
Mitral valv prolapsusu FXS’lu erkek çocukların neredeyse %50’sinde görülür. Bazı kız hastalarda da görülebilir, yaÅŸ ilerledikçe daha sıktır. Oskültasyon bulgusu olan hastalar kardiolog tarafından ekokardiyografi ile deÄŸerlendirilir, gerekirse subakut bakteriyel endokardit proflaksisi verilir
Skolyoz saptanırsa gerekli filmler çekilerek ortopedi uzmanına yönlendirilir.
Enurezis sorgulanır.
Tam mutasyona sahip kızlar da multidisipliner anlayışla izlenirler. Yaklaşık %50’sinde kognitif problemler olduÄŸu için IQ ölçümü yapılır. Çekingenlik ve sosyal fobi kızlarda daha sıktır. Ä°laçla tedaviye gereksinimleri olabilir.
Erken Adölesan Dönem:
Hiperaktivite yaÅŸla giderek azalsa da, dikkat eksikliÄŸi devam edebilir. Agresif davranışlar puberte döneminde daha ön plandadır. Çocuk ruh saÄŸlığı uzmanlarının danışmanlığında çevresel motivasyonların saÄŸlanması sıklıkla etkilidir.
MakroorÅŸidizm ileri çocukluk döneminde baÅŸlar, erken adölesanda belirginleÅŸir. Müdahele gerektirmez, ancak FXS’lu çocuklarda hidrosel ve herniler sıktır. Bu dönemde kognitif fonksiyonlarda azalma görülebilir. Frajil X sendromlu erkek ve kızların yaklaşık 1/3’ünde IQ ölçüm testlerinde performans deÄŸiÅŸikliÄŸi gözlenebilir, ancak bu nörolojik kötüleÅŸme ya da kazanılmış yetilerin kaybını getirmez.
Geç Adölesan ve EriÅŸkin Dönem:
Okul hayatından toplumsal yaÅŸama geçiÅŸ geliÅŸme geriliÄŸi olan tüm hastalarda zorludur. Anksiyete, sosyal çekingenlik, öfke patlamaları ya da agresif davranışlar bu dönemdeki en belirgin duygu ve davranış problemleridir.
Cinsel eÄŸitim uygun programlarla verilmelidir.
Bu dönemden sonra hastaların yıllık takipleri kan basıncı baÅŸta olmak üzere kardiyovasküler parametreler, büyüme, kilo takibi ve nörolojik deÄŸiÅŸiklikler açısından deÄŸerlendirilirler.
KonuÅŸma ve dil terapisi, özel eÄŸitim ve fizyoterapi hastaların bazıları için adölesan hatta eriÅŸkin dönemde dahi faydalı olabilir.
Genel Tanımlar
Sendrom: olaÄŸandışı fiziksel, davranışsal ve/veya zihinsel özellikler grubunun tek bir kiÅŸide gözlenmesi.
Kromozom: genetik özelliklerimizi kodlayan genlerin paketlenmiÅŸ halidir. Frajil X sendromunun geni X kromozomu üzerindedir. DiÅŸilerde 2 adet X kromozomu, erkeklerde birer adet X ve Y kromozomları vardır.
Gen: vücudun hücreleri içinde ona nasıl çalışması gerektiÄŸini anlatan biyokimyasal yapıdır. FXS’lu kiÅŸilerde deÄŸiÅŸikliÄŸe uÄŸrayan gen FMR-1 genidir.
Mutasyon: DNA üzerindeki kalıtılabilir kalıcı deÄŸiÅŸikliklerdir.
FMRP: FMR-1 geninin yaptığı proteindir.
GeliÅŸimsel Bozukluk: kiÅŸinin günlük iÅŸlerini yapabilirliÄŸini etkileyen deÄŸiÅŸiklikler. FXS’luların çoÄŸu geliÅŸimsel problemleri nedeniyle özel eÄŸitim desteÄŸine gereksinim duyar.