Dikkat EksikliÄŸi ve Hiperaktivite BozukluÄŸu:

Çocukta 7 yaşından önce baÅŸlayan, en az iki ortamda (ev, okul) 6 ay süreyle yaşına ve geliÅŸim seviyesine uygun olmayan dikkat eksikliÄŸi, aşırı hareketlilik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileriyle görülen bozukluÄŸa denir.        

Dikkat EksikliÄŸi ve Hiperaktivite BozukluÄŸu gösteren bireylerde  öÄŸrenme , davranış vb. problemler  görülebilmektedir.

DSM IV Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite/ Aşırı

Hareketlilik BozukluÄŸunun Tanı Ölçütleri:

  a) Dikkatsizlik

1.      ÇoÄŸu zaman dikkatini ayrıntılara veremez ya da okul ödevlerinde, iÅŸlerinde ya da diÄŸer etkinliklerinde dikkatsizce hatalar yapar,

2.      ÇoÄŸu zaman üzerine aldığı görevlerde ya da oynadığı etkinliklerde dikkati dağılır,

3.      DoÄŸrudan kendisine konuÅŸulduÄŸunda çoÄŸu zaman dinlemiyormuÅŸ gibi görünür,

4.      ÇoÄŸu zaman yönergeleri izlemez ve okul ödevlerini, ufak tefek iÅŸleri ya da iÅŸ yerindeki görevlerini tamamlayamaz (karşıt olma bozukluÄŸuna ya da yönergeleri anlayamamaya baÄŸlı deÄŸildir),

5.      ÇoÄŸu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker,

6.      ÇoÄŸu zaman sürekli zihinsel çabayı gerektiren görevlerden kaçınır, bunları sevmez ya da bunlarda yer almaya karşı isteksizdir,

7.      ÇoÄŸu zaman üzerine aldığı görevler ya da etkinlikler için gerekli olan ÅŸeyleri kaybeder (örn. Oyuncaklar, okul ödevleri, kalemler, kitaplar ya da araç-gereçler),

8.      ÇoÄŸu zaman dikkati dış uyaranlara kolaylıkla dağılır,

9.      Günlük etkinliklerinde çoÄŸu zaman unutkandır.

b) Hiperaktivite/ Aşırı hareketlilik

1.      ÇoÄŸu zaman elleri, ayakları kıpır kıpırdır ya da oturduÄŸu yerde kıpırdanıp durur,

2.      ÇoÄŸu zaman sınıfta ya da oturması beklenen diÄŸer durumlarda oturduÄŸu yerden kalkar,

3.      ÇoÄŸu zaman uygunsuz olan durumlarda koÅŸuÅŸturup durur ya da tırmanır (ergenlerde ya da eriÅŸkinlerde öznel huzursuzluk duyguları ile sınırlı olabilir),

4.      ÇoÄŸu zaman, sakin bir biçimde, boÅŸ zamanları geçirme etkinliklerine katılma ya da oyun oynama zorluÄŸu vardır,

5.      ÇoÄŸu zaman hareket halindedir ya da bir motor tarafından sürülüyormuÅŸ gibi davranır,

c) Dürtüsellik/ Ataklık

1.      ÇoÄŸu zaman sorulan sorunun tamamlanmasını beklemeden cevabını verir,

2.      ÇoÄŸu zaman sırasını bekleme güçlüÄŸü vardır,

3.      ÇoÄŸu zaman baÅŸkalarının sözünü keser ya da yaptıklarının arasına girer.

 (hiperaktivite-ataklık belirtilerinden altısı ya da daha fazlasını, en az altı aydır uyumsuzluk yaratacak ve geliÅŸim düzeyine uygun olmayan ÅŸekilde göstermesi gerekir)

Çocukta yukarıda yer alan tanı ölçütlerinin yanı sıra;  temel belirtilerin 7 yaşından önce baÅŸlaması, en az iki ortamda görülmesi, (okul ve evde) ve 6 ay boyunca da devam ediyor olması Yaygın geliÅŸimsel bozukluk, zihinsel ve geliÅŸimsel yetersizlik ve diÄŸer psikolojik bozuklukların  ve iÅŸitme ve görme yetersizliklerin olmaması gerekmektedir.

Bireylerde okul öncesi dönemden itibaren görülmeye baÅŸlayan DEHB’nin, tanısını kesinleÅŸtirecek bir test bulunmamaktadır. Bu nedenle DEHB’nin tanısının konulması çok yönlü deÄŸerlendirmeyi ve farklı bilgi kaynaklarının iÅŸ birliÄŸini gerekmektedir. Klinisyenin tanı araçları, ana baba çocuk görüÅŸmesi, ana baba çocuk gözlemi, ebeveyn ve öÄŸretmen davranış dereceleme ölçekleri, fiziksel ve nörolojik muayene, biliÅŸsel testler, iÅŸitme ve görme testi gibi yaklaşımlardır. Çocuk-ergen ruh saÄŸlığı ve hastalıkları kliniklerinde DEHB tanısı, mevcut belirtilerin yaÅŸ ve zihinsel düzeye göre deÄŸerlendirilip çocuk psikiyatristleri ve klinik psikologlar tarafından DSM-IV tanı ölçütlerine göre konulmaktadır.

Özellikleri:

BiliÅŸsel GeliÅŸim Özellikleri:

Zekaları normal ya da normalin üstünde olmasına raÄŸmen dikkatleri çok kısa süreli ve çabuk dağıldıkları için genellikle  öÄŸrenme problemleri yaÅŸamaktadırlar.

Genellikle baÅŸladıkları iÅŸi sonlandırmada güçlük çekerler. Devamlı dikkat ve emek isteyen iÅŸlerde çalışmak istemezler.

Dikkatlerini uygun olarak ortama yönlendirmede zorluk yaÅŸamaktadırlar.

Çalışmalarını plansız, düzensiz ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler.

Günlük iÅŸlerinde genellikle unutkandırlar. Randevularını, beslenme saatini, eÅŸyalarını, öÄŸretmenin aileye gönderdiÄŸi mesajları vb. sıklıkla unutabilmektedirler.

Okuma ve yazma becerilerinde sıkıntılar yaşayabilmektedirler.

Bu çocukların bellek iÅŸleyiÅŸinde güçlükleri vardır. BelleÄŸe iliÅŸkin asıl sorun, söylenen sözün çocuÄŸun  dikkat alanına girmemesi nedeniyle öÄŸrenmede yetersizlik yaÅŸanmasıdır. Aileler ve öÄŸretmenler sıklıkla bu çocukların unutkanlıklarından yakınmaktadırlar. Bellek sorunları özellikle çocuklardan bir ÅŸey yapmaları istendiÄŸinde ya da birkaç yönerge aynı anda verildiÄŸinde yaÅŸanır.

Motor GeliÅŸim Özellikleri:

Bazı DEHB çocuklarda geliÅŸimsel gerilik görülebilmektedir. Motor koordinasyonu zayıf olabilmektedir. DEHB olan çocukların çoÄŸu ince motor becerisi gerektiren  iÅŸlerde özellikle yazı yazmada zorluk yaÅŸarlar.

Sosyal ve Duygusal GeliÅŸim Özellikleri:

Dikkat sürelerinin kısa ve atak olmaları çocukların sosyal kuralları öÄŸrenmelerini güçleÅŸtirmektedir. Bu nedenle arkadaÅŸ bulmakta ve kurallarına göre oyun oynamakta güçlük çekebilmektedirler.

Grup içinde oynarken ya da çalışırken sırasını beklemekte zorlanmaktadırlar ve  yönergelere ve kurallara uymada zorluk yaÅŸadıkları için sosyal olarak uyumsuzluk göstermektedirler.

Aşırı hareketlidirler.

Eşyalarını, kitaplarını, kalemlerini ve oyuncaklarını sık sık kaybetmektedirler.

Ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekmektedirler. ÇoÄŸu kez olası sonuçları düÅŸünmeden kendini fiziksel olarak tehlikeye atabilirler (sağına soluna bakmadan caddeye fırlamak gibi),

Ä°steklerini ertelemekte ve dürtülerini kontrol etmekte zorluk çekebilmektedirler.

Dil ve KonuÅŸma Özellikleri:

KonuÅŸurken ses ve sözcük atlamaları görülebilir.

Nedenleri:

DEHB'nin sıklığı DSM IV (KöroÄŸlu, 1994)'ün verilerine göre toplumda %3-5 arasında, erkek çocuklarda kızlara oranla 3 kat daha fazla olduÄŸu tespit edilmiÅŸtir. DEHB'nin nedenleri tam olarak bilinmese de psiko-sosyal ve biyolojik faktörlerin etkili olduÄŸu belirlenmiÅŸtir.

Psiko-sosyal Etmenler:Ä°lk çocukluk dönemindeki eÄŸitim hataları,  aşırı beklenti (çocuktan yapabileceÄŸinden fazlasını bekleme) ,korkulu olma,  az ya da yanlış motivasyon, geliÅŸim krizleri,  olumsuz yaÅŸam ÅŸartları,

Biyolojik ve Genetik Etmenler: Beyin zedelenmesi , genetik etkenler, beyindeki yapısal ve işlevsel anormallikler, biyokimyasal değişimler,merkezi sinir sistemindeki yapısal ve işlevsel bozukluklar.

ÖÄŸretmenlere Öneriler:

1. Size yardımcı olabilecek kaynakları harekete geçirin.okulun ve anne babanın desteÄŸini isteyin.bir sorun ortaya çıktığında danışabileceÄŸiniz bu konuda bilgili bir profesyonelle(psikolog,danışman v.b) iÅŸ birliÄŸi yapmalısınız.
2. ÖÄŸrencinizi size en yakın noktaya oturtun ve  sürekli göz göze gelerek  dikkati dağılan  öÄŸrencinizin dikkatini her an üzerinizde tutabilirsiniz
3. ÖÄŸrenmenizi  duygusal yönünü göz ardı etmeyin.Bu çocuklar sınıftaki faaliyetlerin eÄŸlendirici yönünü bulmak, baÅŸarısızlık ya da becerisizlik yerine baÅŸarılı olmanın tadına varmak, korku yada sıkıntı yerine heyecan yaÅŸamak ihtiyacındadırlar.
4. Dikkat eksikliÄŸi olan öÄŸrenciler düzenli ortamlara ihtiyaç duyarlar. Kendi baÅŸlarına iç dünyalarını düzenleyemedikleri için dış dünyalarının baÅŸkaları tarafından düzenlenmesini isterler.Ne yapacaklarını bilmeyen ya da unutan çocuklar önceden hazırlanmış listelerden faydalanabilirler. Onların hatırlatılmaya, prova yapmaya, tekrar yapmaya, yönlendirilmeye, sınırlar konulmasına ve düzene ihtiyaçları vardır.
5. Kuralları yazın ve her dakika göz önünde olacağı bir yere asın.Çocuklar kendilerinden ne beklendiÄŸinden emin olduklarında, çevrelerindeki kiÅŸilere daha fazla güven duyacaklardır.
6. Ä°ÅŸlerin nasıl yapılması gerektiÄŸini tekrarlayın,yazın,söyleyin.
7. Sınırlar koymaktan çekinmeyin.Sınırlar çocuklara ceza vermek için deÄŸil,onları rahatlattığı ve çevrelerine güven duymalarını saÄŸladığı için konur.
8. Önceden belirlenmiÅŸ bir programa dakik bir biçimde sadık kalmasını saÄŸlayın.Bu programı tahtaya yada öÄŸrencinin sırasına yapıştırabilir ve sık sık bakması için uyarabilirsiniz.
9. Okul sonrasında yapması gerekenleri yazması için yardımcı olun.
10. Ödevleri kontrol ederken , miktardan çok ödevin kalitesine bakın.
11. ÇocuÄŸun neler öÄŸrendiÄŸini sık sık kontrol edin..
12. Büyük projeleri, küçük ve bitirilmesi kolay parçalara bölün.Büyük projeler dikkat eksikliÄŸi olan öÄŸrencileri hemen yıldırır ve  ‘ben bunu bilmiyorum , bitirmeyi asla baÅŸaramam’ demelerine neden olur.Oysa büyük bir iÅŸi kolayca baÅŸarılabilir küçük parçalara bölmek, onları ürkütmeyecektir.
13. Sınıfta ÅŸakacı, alışılmışın dışında , neÅŸeli biri olmaya çalışmalısınız.Bu çocuklar eÄŸlenceye bayılırlar ve hemen katılırlar.Bu da dikkatlerini toplamalarına neden olur.Bu arada çocukları fazla heyecanlandırmaktan da kaçınmalısınız
14. ÇocuÄŸun baÅŸarılarını yakalamak ve övmek için hep tetikte olun.Dikkat eksikliÄŸi olan çocuklar, o kadar fazla baÅŸarısızlık yaÅŸarlar ki, verebileceÄŸiniz her türlü olumlu tepkiye ihtiyaçları vardır.Övgüye çok olumlu tepki verirler; övgü almadıkları durumda siner ve içine kapanırlar,güvenlerini kaybederler.
15. ÖÄŸretirken konu baÅŸlıklarını kullanın, ana fikri çıkarmayı öÄŸretin.
16. Neler söyleyeceÄŸinizi söylemeden önce anons edin, sonra söylemek istediÄŸinizi söyleyin.
17. Yönergelerinizi  basitleÅŸtirin.Seçilecek şıkları basitleÅŸtirin.Basit cümleleri kavratmak daha kolaydır.Ama renkli cümleler kullanın,renkli bir dil dikkat toplamaya yardımcı olur.
18. Kendilerini deÄŸerlendirebilmeleri için onlara yardımcı olun.ÇoÄŸu zaman nasıl davrandıklarının ya da bulundukları noktaya nasıl geldiklerinin farkında deÄŸildirler.Kendi kendisini tanımasına yardımcı olacak sorular sormalısınız.
19. Davranışların yönlendirilmesini saÄŸlamak için daha büyük çocuklarda  puanlama sistemi ve daha büyük çocuklarda ödüllendirme sistemi geliÅŸtirin.
20. EÄŸer çocuk sosyal iÅŸaretlerden –vücut dili, ses tonu, zamanlama vb.- anlamıyorsa, o zaman tedbirli bir ÅŸekilde bunları anlamayı ona öÄŸretmelisiniz.
21. Sınav tamamlamayı öÄŸretin.
22. Çocukları çifter ya da üçer gruplar halinde ayırın.Birlikte çalışabilecek grup ÅŸeklini bulana kadar denemekten vazgeçmeyin.
23. Grubuna baÄŸlı kalmasına dikkat edin.Bu çocuklar bir gruba ait olmak ve iÅŸlev sahibi olmak ihtiyacı duyarlar.
24. Olanak buldukça çocuÄŸa sorumluluÄŸunu verin.
25. Evden –okula-eve bir ödev defteri tutturun.Bu yöntem ev ile okul  arasında sürekli bir iletiÅŸim saÄŸlar.
26. Günlük karne sistemi geliÅŸtirin.Çocuk küçükse karne eve, daha büyükse direkt olarak çocuÄŸa okunmalıdır. Günlük karne disiplin amaçlı deÄŸil, cesaret verici olmalıdır.
27. Övün, sırt sıvazlayın, onaylayın, cesaret verin, umutlandırın.
28. Daha büyük çocuklara, öÄŸrendiklerini daha sonra hatırlayabilmek için küçük notlar yazmalarını önerin.
29. Bir senfoniyi yöneten bir orkestra ÅŸefi gibi davranın. Orkestranın senfoni baÅŸlamadan önce dikkatini toplamasını saÄŸlayın.
30. Olanak buldukça, birlikte çalışabilmeleri için onları her ders için bir çalışma arkadaşı seçmeye ve telefon numarasını yazmaya teÅŸvik edin.
31. ÇocuÄŸun arkadaÅŸları tarafından damgalanmasını önlemek için, sınıf arkadaÅŸlarına durumu açıklayın ve normal davranmalarını saÄŸlayın.
32. Anne ve babayla sık sık görüÅŸün.Onlarla yalnızca sorun ortaya çıktığında görüÅŸmekten kaçının.
33. Evde yüksek sele kitap okumasını önerin.Sınıfta olanak buldukça yüksek sesle okuyun.ÇocuÄŸun tek bir konu üzerinde odaklanmasını saÄŸlayın.
34. Sık sık tekrar yapın.