UYGUN DAVRANIÅžIN ARTIRILMASI

PEKÄ°ÅžTÄ°RME
   Davranış sonrası durumlar olumsuz ise, o davranışın ilerde tekrarlanma olasılığı azdır. Bir davranışın sonuçları, birey için olumlu, yani hoÅŸnutluk duymayı saÄŸlayıcı özellikte ise, o davranışın ilerde tekrarlanma olasılığı artar. Ä°kinci durumdaki sürece pekiÅŸtirme denir.
   PekiÅŸtirme, olumlu ve olumsuz olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.
PEKÄ°ÅžTÄ°RME ÇEŞİTLERÄ°
   Olumlu ve olumsuz pekiÅŸtirmenin davranış üzerindeki etkisi aynıdır. Her ikisi de izlediÄŸi davranışı artırmaktadır. Ä°stenilen bu etkinin görülebilmesi için pekiÅŸtirmenin davranıştan hemen sonra ve yalnızca hedef davranıştan sonra yapılıyor olması gerektiÄŸini akıldan çıkarmamak gerekir.

Olumsuz PekiÅŸtirme
   Olumsuz pekiÅŸtirme, davranış sonrasında bireyi rahatsız eden bir durumun ortadan kaldırılmasının veya ortaya çıkmasının engellenmesinin, o davranışın ilerde yapılma olasılığını artırmasıdır. Olumsuz pekiÅŸtirmede ortamdan çekilen uyaranlara itici uyaran denmektedir.
   Yapılan davranış itici uyaranın hiç ortaya çıkmamasını saÄŸlarsa, bu davranışa kaçınma davranışı denir.
   Olumsuz pekiÅŸtirme kullanımına eÄŸitim ortamında pek sık yer verilmemektedir. Çünkü, bireylerin uygun davranışlarını artırmak için kolayca kaçma veya kaçınma davranışı gösterecekleri hoÅŸa gitmeyen durum ya da ortamları ortamları oluÅŸturmak her zaman kolay olmayabilir. Ayrıca, olumsuz pekiÅŸtirme giriÅŸimleri öÄŸretmene karşı olumsuz tutum takınmaya, okula gitmekte isteksizliÄŸe ve çocuÄŸun kendisine iliÅŸkin olumsuz duygu ve düÅŸünceler geliÅŸtirmesine neden olabilir. Özellikle okulöncesi dönemde çocukların rahatsız edici durumların üstesinden gelmelerini saÄŸlayacak olumlu davranış daÄŸarcığı çok geliÅŸmiÅŸ düzeyde deÄŸildir. Bu nedenle, okulöncesi eÄŸitim ortamlarında olumsuz pekiÅŸtirme kullanımına yer vermekte olabildiÄŸince kaçınılmaktadır.

Olumlu PekiÅŸtirme
   Olumlu pekiÅŸtirme sürecinde yer alan pekiÅŸtireçler, farklı özellikler dikkate alınarak farklı ÅŸekillerde sınıflandırılabilir. Bunlardan ilki, bir uyaranın pekiÅŸtirme niteliÄŸi kazanma özelliÄŸine göre birincil (öÄŸrenilmemiÅŸ) ve ikincil (öÄŸrenilmiÅŸ) pekiÅŸtireçler ÅŸeklinde yapılan sınıflamadır.

Birincil PekiÅŸtireçler
   Birincil pekiÅŸtireçler, herhangi bir öÄŸrenme yaÅŸantısı olmaksızın birey davranışları üzerinde etkisi olan hava, su, yiyecek, içecek, sıcaklık, uyku, hareket gibi yaÅŸamsal önem taşıyan uyaranlardır. Birincil pekiÅŸtireçler, temel biyolojik gereksinimleri karşılamaya yönelik olduÄŸundan, yaÅŸamsal deÄŸerleri nedeniyle insan ve hayvan davranışları üzerinde doÄŸal olarak etkilidir. EÄŸitim ortamlarında birincil pekiÅŸtireçler, genellikle, küçük yaÅŸlardaki ya da ileri derecede ve çok özürlü öÄŸrencilerde kullanılmaktadır. Ancak, zorunlu kalınmadıkça, uygun davranışları artırmak için bile olsa hava, su ve yemek gibi temek gereksinim maddeleri pekiÅŸtireç olarak belirlenmemelidir. Çünkü bu maddelere iliÅŸkin yoksunluk yaratılması etik açıdan istendik bir durum deÄŸildir.
   Birincil pekiÅŸtireçlerin doyun nedeni ile etkisinin azalması küçük yaÅŸlardaki ya da ileri derecede ve çok özürlü çocukların eÄŸitiminde öÄŸretmenin sınırlanmasına neden olur. Bu sınırlılığı aÅŸmak için öÄŸretmenler doyuma ulaÅŸmayı önleyici planlamalar yapmalıdır. Bu tür planlamada yer alabilecek önerilerin belli baÅŸlıları ÅŸöyle sıralanabilir.
•   ÖÄŸretilen her bir beceri ya da davranış için etkinliÄŸi bilen farklı birincil pekiÅŸtireçler kullanılır.
•   Kısa eÄŸitim oturumlarında farklı birincil pekiÅŸtireçlerin kullanımına yer verilir.
•   Doyum oluÅŸtuÄŸunda bunu ortadan kaldırmanın en uygun yolu kullanılan birincil pekiÅŸtirecin alternatifini bularak onunla deÄŸiÅŸtirmektir.
•   DoÄŸru tepkiler için verilen birincil pekiÅŸtireç miktarı olabildiÄŸince düÅŸük tutulabilir.
•   DoÄŸru tepkiler için verilecek birincil pekiÅŸtireçler için öÄŸrenciye seçenek sunma ÅŸeklinde bir düzenleme yapılabilir.
•   ÖÄŸrenci beceri ya da davranışta ustalaÅŸtıkça her bir doÄŸru tepki yerine birkaç doÄŸru tepki de bir birincil pekiÅŸtireç verilmeye baÅŸlanabilir ve giderek pekiÅŸtirme seyrekleÅŸtirilebilir. Buna pekiÅŸtireçlerin silikleÅŸtirilmesi denmektedir.
•   PekiÅŸtireç seçimi yapılırken öÄŸrencini özellikleri ve özel durumu göz önünde tutulur.
•   Kullanılacak birincil pekiÅŸtireçler öÄŸrenci için belirlenen hedef davranışın öÄŸretimine doÄŸal fırsatlar yaratacak ÅŸekilde belirlenebilir.
•   Seçilen pekiÅŸtirecin öÄŸrenci için belirlenen hedef davranışın öÄŸretimine engel oluÅŸturmaması veya öÄŸretimi kesintiye uÄŸratmaması saÄŸlanır.

Yiyecek-içecek pekiÅŸtireçleri öÄŸretmenin çocuÄŸu yeni tanımaya baÅŸladığı ve çocuk için etkili olabilecek diÄŸer pekiÅŸtireçleri henüz belirleyemediÄŸi dönemlerde öÄŸretmenin kurtarıcı olabilmektedir.

Ä°kincil PekiÅŸtireçler
   Ä°kincil pekiÅŸtireçler bir etkili pekiÅŸtireç ile bir etkisin uyaranın bir arada bulunmasıyla pekiÅŸtirici etki kazanmış uyaranlardır. Ä°kincil pekiÅŸtireçlerin eÄŸitim ortamlarındaki yararları ÅŸöyle sıralanabilir:
a). Doyuma ulaÅŸmadan dolayı etki azalması olasılığının düÅŸük olması
b). Kolay kontrol edilebilmesi
c). DeÄŸiÅŸik yaÅŸ gruplarına göre kolayca uyarlanabilmesi
d). Günlük etkinlikler içinde rahatlıkla yer verilebilmesi
   ikincil pekiÅŸtireçler; sosyal pekiÅŸtireçler, nesnel pekiÅŸtireçler, etkinlik pekiÅŸtireçleri ve sembol pekiÅŸtireçler olmak üzere  dört grupta toplanmaktadır.

Sosyal PekiÅŸtireçler
Sosyal pekiÅŸtireçler uygun bir davranış sonrasında bireyle hoÅŸlandığı  ÅŸekilde sözle ya da fiziksel olarak iliÅŸkiye girilmesi ÅŸeklindeki davranışlardır. Gülümseme, göz kırpma, sözel olarak onaylama, dönüt verme, övme, el vurma, dokunma, sarılma ve öpme çok yaygın kullanılan sosyal pekiÅŸtireçlerdir.
Ä°kincil pekiÅŸtireçler, birincil pekiÅŸtireçler kadar etkili olabilmektedir. Sosyal pekiÅŸtireçlerin pek çok avantajı vardır. Bireysel ya da grupla yapılan öÄŸretimde ve farklı eÄŸitim ortamlarında etkinlik sırasında kolaylıkla uygulanabilir. Önemli olan yaÅŸ düzeyine ve bireysel özelliklere uygun sosyal pekiÅŸtirecin belirlenmesidir. Becerilerin doÄŸal ortamlara genellenmesinde çok kullanışlı ve etkili olabilmektedir.
Sosyal pekiÅŸtireçler pek çok kiÅŸi için etkili pekiÅŸtireç olma özelliÄŸi gösterirken bazı bireylerde hiçbir pekiÅŸtirici etkisinin olmadığı da gözlenmiÅŸtir.

Nesnel PekiÅŸtireçler
Nesnel pekiÅŸtireçler, uygun bir davranış sonrasında bireye verilen, bireyin hoÅŸlandığı somut nesnelerdir. Nesnel pekiÅŸtireçlerin kolay bulunması, küçük yaÅŸtaki ve düÅŸük performanslı çocuklarda etkili olması avantajlarının yanında sınırlılıkları da vardır. Nesnel pekiÅŸtireçlerin en önemli sınırlılığı öÄŸrencinin bu nesneleri uygun davranış göstermeden de elde edebilmesidir.

Etkinlik PekiÅŸtireçleri
Etkinlik pekiÅŸtireçleri uygun bir davranış sonrasında bireyin yapmaktan hoÅŸlandığı sözel ya da bedensel etkinlikleri yapmasına veya yapılan etkinliÄŸe katılmasına izin verilmesidir. Etkinlik pekiÅŸtirecinin kullanım ÅŸekillerinden biri de Premack ilkesi olarak adlandırılmaktadır. Premack ilkesine göre bireyin yerine getirmesi gereken etkinlikler en az hoÅŸlandığından baÅŸlanıp, en çok hoÅŸlandığına doÄŸru sıralanarak yaptırılır. Böylece daha az hoÅŸlanılan etkinlik daha çok hoÅŸlanılan etkinlik tarafından pekiÅŸtirilir ve az hoÅŸlanılan etkinliÄŸin de yapılma olasılığı artırılır.
Etkinlik pekiÅŸtireçleri, birincil veya nesnel pekiÅŸtireçlerin kullanılmasının uygun olmadığı ya da olanaklı olmadığı durumlarda öÄŸretmene zengin alternatifler saÄŸlar.
Etkinlik pekiÅŸtireçlerinin de bazı sınırlılıkları vardır. Bunlardan biri, bireyin uygun davranış göstermeden de rahatlıkla bu tür etkinlikleri yapma fırsatları bulmasıdır.
Etkinlik pekiÅŸtireçlerinin uygun davranıştan hemen sonra verilmesi gerekir. Bu nedenle, öÄŸretim sürecini kesintiye uÄŸratmayacak etkinlik pekiÅŸtireçleri belirlenmelidir.

Sembol PekiÅŸtireçler
Sembol pekiÅŸtireçler, uygun bir davranış sonrasında bireye bir baÅŸka pekiÅŸtireçle deÄŸiÅŸtirmek üzere verilen yıldız, kupon, marka ve ya jeton gibi araçlardır. Sembol pekiÅŸtireçlerin kendi baÅŸlarına önemi yoktur; ancak, bireyin hoÅŸlandığı nesnel ya da etkinlik pekiÅŸtireçleriyle deÄŸiÅŸ-tokuÅŸ yapılabilmesine olanak vermektedir.
Sembol pekiÅŸtireçlerin diÄŸer pekiÅŸtireçlerden en önemli farkı, tersine dönüÅŸünün de olmasıdır. Yani uyaran davranış sonrasında kazanıldığı gibi, uygun olmayan davranış ile de kaybedilebilir. Bu nedenle etkili davranış yöntemi saÄŸlar.
Sembol pekiÅŸtireçlerin etkili olabilmesi, dönüÅŸtürme sistematiÄŸinin uygunluÄŸu ile ilgilidir.
ÖÄŸrenciler, hangi davranışta kaç sembol kazanacaklarını, ne kadar sembolle hangi pekiÅŸtireçleri elde edeceklerini ve sembolleri pekiÅŸtireçlerle deÄŸiÅŸ tokuÅŸ etme iÅŸlemini ne zaman yapacaklarını bilmelidirler.
Sembol pekiÅŸtirece dönüÅŸtürmek için genelde her günün sonu uygun görülmektedir.
Sembol pekiÅŸtireçler de doyuma ya da yoksunluÄŸa yol açma riski azdır.
Sembol pekiÅŸtireçler bireysel olarak en kolay farklılaÅŸtırılabilen pekiÅŸtireçlerdir.
PEKÄ°ÅžTÄ°RME TARÄ°FELERÄ°

   PekiÅŸtirme tarifesi, uygun davranışı izlemesi gereken pekiÅŸtirmenin zamanına, sıklığına ve miktarına iliÅŸkin planlamanın önceden yapılmasıdır.

Başlıca Pekiştirme Tarifeleri:

1.   Sürekli PekiÅŸtirme Tarifesi: Artırılması amaçlanan uygun davranışın her meydana geliÅŸinin pekiÅŸtirilmesidir.
Yeni bir davranış ya da beceri kazandırırken kullanılması öneriler; ancak, davranış ya da beceri belli bir düzeyde gözlenmeye baÅŸlandıkça aralıklı pekiÅŸtirme tarifelerine yerini bırakması gereken bir pekiÅŸtirme tarifesidir.

2.   Aralıklı PekiÅŸtirme Tarifesi: Uygun davranışın önceden belirlenen dayıda veya sürede oluÅŸumunun pekiÅŸtirilmesidir. Aralıklı pekiÅŸtirme tarifeleri oranlı ve zaman oranlı (fasılalı) olmak üzere ikiye ayrılır.

a.   Oranlı PekiÅŸtirme: Hedef davranışın oluÅŸum sıklığı (sayısı) göz önünde bulundurularak yapılır. Oranlı pekiÅŸtirme, sabit oranlı ve deÄŸiÅŸken oranlı olmak üzere iki ÅŸekilde uygulanmaktadır.

-   Sabit Oranlı PekiÅŸtirme: Uygun davranışın, önceden belirlenmiÅŸ olan sabit sayıda tekrarından sonra pekiÅŸtirilmesidir.

-   DeÄŸiÅŸken Oranlı PekiÅŸtirme: Uygun davranışın ortalama bir sayı belirlenerek pekiÅŸtirilmesidir.

b.   Zaman Aralıklı PekiÅŸtirme: PekiÅŸtirme, hedef davranışın oluÅŸum süresi göz önünde bulundurularak yapılır. Zaman aralıklı pekiÅŸtirme de, sabit ve deÄŸiÅŸken olmak üzere iki ÅŸekilde uygulanmaktadır.

-   Sabit Zaman Aralıklı PekiÅŸtirme: Hedef davranışın belirlenen zaman içinde oluÅŸmasının pekiÅŸtirilmesidir. ÖrneÄŸin yerinde oturma davranışı için;  10. 20. ve 30 dakikalarda öÄŸrenci yerinde oturuyorsa pekiÅŸtireç kazanır. Gözlem yapılmadığı zamanlarda yerinde oturup oturmadığı dikkate alınmaz.

-   DeÄŸiÅŸken Zaman Aralıklı PekiÅŸtirme: Hedef davranışın belirlenen ortalama bir süre içinde oluÅŸmasının pekiÅŸtirilmesidir. Kaçıncı dakikalarda gözlem yapılacağına önceden karar verilir ve bu karara uyulur. PekiÅŸtirecin ne zaman sunulacağının kestirilmesini önlediÄŸi için, etkililiÄŸi yüksek bir pekiÅŸtirme tarifesidir.