Mübeccel GÖNEN
Hacettepe Üniversitesi Ev Ekonomisi Y.O.Çocuk GeliÅŸimi ve EÄŸitimi Bölümü ÖÄŸretim Üyesi
ÖÄŸrenmenin temel ÅŸartlarından birisi etkinliktir ve birey etkin olduÄŸu sürece daha iyi öÄŸrenir. Dramatik oyun bireyin etkin olduÄŸu ve üzerinde prova yapılmayan bir gösteridir. Yurdumuzda yaratıcı drama normal eÄŸitim programları ile bütünleÅŸmeye baÅŸlamıştır.Ancak özel eÄŸitim gerektiren çocuklarda pek kullanılmamaktadır. Sınıftaki dramatik oyunlar, oyuncuların kendileri ve oyun oynarken edindikleri tecrübe ile ilgilidir.Bu oyunlar provasız, anında yaratılan, genelde yapısı öÄŸretmen tarafından ÅŸekillendirilen ve herkesin bir göreve sahip olduÄŸu grup faaliyetidir.Çocuklar bu dramatik oyunlar sırasında duygu ve düÅŸüncelerinin yanı sıra korku ve özel ilgilerini de ortaya koyarlar. Ayrıca, dramatik oyun dışında yaÅŸamayacakları olayları da yaÅŸayabilirler(Karın yaÄŸması gibi). EÄŸitimde drama yönteminin en etkili ÅŸekli, öÄŸretmenin de rol aldığı tüm grup doÄŸaçlamasıdır. Ancak öÄŸretmen oyun sırasında oyuna karışmamalıdır.ÖÄŸretmenin önce, çocuklara neyi öÄŸreteceÄŸine karar vermesi gerekir.Sonra öÄŸrenme iÅŸinin nerede yapılacağı, çocuklar ve öÄŸretmenin rolü, olayın düÄŸüm noktası ve baÅŸlangıçta çocukların dikkatini çekmek için ne yapılacağı belirlenmelidir. Dramatik oyunlar sırasında gürültü problemi çıkabilir.EÄŸer gürültü, problem çözmeye yönelik deÄŸilse, çocuklar oyuna ilgilerini kaybetmiÅŸlerdir.O zaman oyun hemen durdurulup, tamamen farklı bir oyun baÅŸlatılmalıdır.
   Pek çok oyunun sonunda tartışma yapılır.Tartışmada açık uçlu sorular sorulur ve tek bir doÄŸru cevaba gidilmez. Tartışmanın amacı; oynanan problemi tanımak, çözümünü öÄŸrenmek ve diÄŸer çözüm yollarını keÅŸfetmektir.Zekâ özürlü çocukların oyunu da birçok yönden, benzer zekâ yaşındaki daha küçük normal çocukların oyununa benzer ve daha yavaÅŸ bir hızla bu modeli takip eder(Lunzer ve Hulme, 1966).Drama, zekâ engelli çocukların öÄŸrenme ve kendilerini ifade etmelerinde normallerden daha fazla yararlı olur.Engelli çocuklar sıkıldıkları için disiplin problemleri vardır.Bunlara yardımcı olmak için de sanat, müzik ve özellikle drama ile ilgilenmelerini saÄŸlamak yararlı olacaktır.Ancak, bu çocukların oyunlar sırasında gerçeÄŸe daha yakın tutulmaları gerekmektedir.
   Uygulanan drama etkinliklerinin bir amacı olmalı ve çocukların geliÅŸimine yararlı olması için de, günlük yaÅŸantı ile ilgili konular üzerinde çalışılmalıdır.Seçilen konuların canlandırılmasında parmak oyunları, kukla, maske, pandomim, dans gibi tekniklerle tekerlemeler, ÅŸarkılı oyunlar ve hareketli ÅŸarkılar kullanılabilir.Tüm sınıf aktiviteleri tarafından desteklenen drama çalışması, çocuÄŸun kendine güvenini ve fizikî serbestliÄŸini artırır, dil geliÅŸimine yardımcı olur.Engelli çocuklar da drama sayesinde bir problemi kendi düzeylerinde algılama, çözme ve açıklama olanağını elde ederler.
   EÄŸitimde dramanın iki önemli yapı taşı vardır.Bunlardan birisi, yaÅŸamda yer alan çok çeÅŸitli roller, diÄŸeri de bu rollerin duruma uygun ÅŸekilde önceden hazırlanmaksızın, anında yaratılarak oynanmasıdır(doÄŸaçlama). Burada, başıboÅŸluktan çok, hissettirmeden yönlendirme vardır.Zihinsel engelli çocuklarla yapılan drama çalışmasında; çocuklara ipucu vermek ve normal çocuklarda kendiliÄŸinden ortaya çıkan hünerlerin geliÅŸimini cesaretlendirmek gerekir.Onlar duyu motor koordinasyonunu nasıl geliÅŸtirecekleri, tecrübelerini nasıl canlandıracakları ve bu tecrübeleri dramatik oyunda “zevkle” nasıl sembolize edecekleri yönünde desteklenmelidir.Ancak bunlar sadece dramatik beceriler olarak görülmemeli, tüm programda, bu becerilerin geliÅŸtirilmesi desteklenmelidir. ÖrneÄŸin; bir pazar gezisi pek çok sınıf etkinliÄŸine dönüÅŸebilir.
   Bu çocuÄŸun adölesan dönemine gelinceye kadar veya temel ve basit etkinliklerde yeterli tecrübe kazanana kadar, olaylara hızlı bir ÅŸekilde tepki gösteremeyebileceÄŸi unutulmamalıdır.Ayrıca en basit hedeflere de sürekli olarak dönmek gereklidir. Dramatik oyun, genel geliÅŸimi desteklemek için de kullanılabilir.ÇocuÄŸa vücut parçalarının isimleri ve hareketleri öÄŸretilirken, çocuk aynaya bakarak göz, burun ve aÄŸzı defalarca söyleyebilir.Parmak oyunları ve dokunma, burada öÄŸrenmeyi destekler.Çocuk önce taklit edecektir.Daha ileri basamakta, zekâ engelli çocuklar bunları kendileri ya da oyuncakları ile yapacaklar ve bunları yaparken de konuÅŸmaya baÅŸlayabileceklerdir. Drama sayesinde çocuk hareketlerinin farkında olacak ve hareket yapmaktan da memnun olacaktır.Dramada yapılan hareketlerle çocuk, vücudunun kontrol, eÅŸgüdüm ve becerilerini geliÅŸtirir, vücudunu tanır, ritm duygusunu geliÅŸtirir, vücudunu amaçlı olarak kullanmayı öÄŸrenir.
   Drama; hareket, konuÅŸma ve hayalî dramatik çalışmayı içermektedir. ÖÄŸretmen yapıcı etkinliÄŸi cesaretlendirirken, aynı zamanda bazı materyallerin tahrip edilmesine de müsaade etmelidir.Drama, çocuÄŸun sık sık ÅŸiddet ve saldırganlığını ortaya çıkarmasına da fırsat saÄŸlamalıdır.ÖÄŸretmenin bu durumda, grubu uygun bir ÅŸekilde gerçeÄŸe döndürmesi gerekir.Hayal, yapmacık ve inanılmayana geçici olarak razı olma çocuÄŸun dramatik oyununda görülür.Çocuk kendisine ve çevresindeki dünyaya güven duymaya baÅŸladıkça, tecrübelerin sembolik sunumlarına duyulan ihtiyaç da azalmaya baÅŸlayacaktır.Gerçek hayat, çocuÄŸun keÅŸfetmesi ve maceraya atılması için ona sayısız fırsatlar saÄŸlar.Zekâ engelli çocuk, tecrübeleri ile, makinelerin nasıl çalıştığı, bitki ve hayvanların nasıl büyüdüÄŸünü öÄŸrendikçe, gerçek ve hayal arasındaki farkı da ayırt eder.Burada dramanın amacı, sadece hayalî hikâyeleri canlandırmak deÄŸil hikâyenin ortaya attığı sorularla, düÅŸünme düzeyini derinleÅŸtirmek, zihinsel boÅŸalımı ve kendini ifade edebilmeyi saÄŸlamaktır. Ayrıca, drama, çocuÄŸun“niçin” ve “nasıl” sorularını sormasına yardımcı olur. Geziler yapmak ve olanları sonradan yeniden canlandırmak, mevsimlerde yaÅŸanan deÄŸiÅŸiklikler sosyal güven ve dili geliÅŸtirmeye yardım eden fırsatlardır.Bu çocukların öÄŸretmenleri drama yaparken eÄŸitim verdiklerinin farkında olmayabilirler.Dramanın eÄŸitimde kullanılması, çocuÄŸun daha iyi anlama ve düÅŸünmesine yardım eder. Hayal gücü sınırlı olan çocukların mümkün olduÄŸu kadar çok ve gerçek ÅŸeyi tanımasına, görmesine, dokunmasına ve kullanmasına fırsat tanınmalıdır.Fakat, onlar yine de çevre hakkındaki bilgileri derinleÅŸene kadar, gerçek olan ile olmayan arasındaki farkı muhtemelen göremezler.Zekâ engelli çocuklar, gerçeÄŸe daha yakın tutulmak zorunda olduklarından öÄŸretmenleri onlara gerçek uyarıcı bulmakta güçlük çekebilir. Ancak, yeme-içme, soyunma-yatma, uyuma-uyanma, giyinme gibi çocukların günlük hayatlarında ve hayalî oyunlarında sık görülen etkinlikleri, öÄŸretmenler dramatik durumlara kaynak olarak kullanabilirler.Sıcak ve soÄŸuk ÅŸeyleri yeme ve içme, sevdiÄŸi ya da sevmediÄŸi yiyeceÄŸi yeme, gülme-aÄŸlama, yiyen ve içen hayvanları izleme, yeme ve yürümelerini taklit etme, çevreyi incelemek için yürüyüÅŸe çıkma gibi etkinlikler, çeÅŸitli ortamlarda farklı ÅŸekilde kolaylıkla oynanabilir.ÖrneÄŸin; karlı havada yürürken güneÅŸ çıkabilir ya da çaya ÅŸeker yerine yanlışlıkla tuz konulabilir. Her durum, yeni bir tecrübedir. Bilhassa ziyaretler ve ziyaretçiler dramatik etkinliklerin kaynağıdırlar. ÖÄŸretmen, bu etkinlikleri çocukların duygusal ve zihinsel geliÅŸimine yardımcı olmak, ev ile okul yaÅŸantısını birbirine yaklaÅŸtırıcı dramatik çalışma yapmak için kullanabilir. Bu çalışmalar sırasında açık ve kesin olunması, karışık fikirler verilmemesi ve fiziksel temas kullanılması gerekir.
   Dramatik aktivite sırasında problem ortaya çıkabilir. Bunların çözümü yine çocuklar tarafından yapılır, sonra bunu diÄŸer problemler de takip edebilir. EÄŸer oyun gürültüyü gerektiriyorsa bu engellenmemelidir.ÖÄŸretmen, disiplini saÄŸlamak için zil, davul gibi bir alet kullanabilir. Bu alet çocukların dikkatlerini toplamaları için uyarı vazifesi görür.Birden fazla özürü olan çocukla çalışırken yardımcı olması için, odada baÅŸka yetiÅŸkinler de bulunabilir.Bu, çocukların kiÅŸiliÄŸini kazanmasına yardım eder. Etkinlik bittikten sonra rahatlama dönemi gelir. Bunun için de sakin müzik eÅŸliÄŸinde hareket yapılabilir. Her ÅŸey bittikten sonra ise yapılan etkinliÄŸin tartışması yapılmalıdır.DiÄŸer çocuklar gibi, engelli çocukların da sevgiye, zamana, sabır ve saygıya ihtiyaçları olduÄŸu unutulmamalıdır.
   DANSLATERAPÄ°   Toplum ve insanların deÄŸiÅŸik problem ve sıkıntıları vardır ve insanlar bu problem ve sıkıntılardan kurtulmaya ihtiyaç duymaktadırlar. Drama ve hareket, problem ve sıkıntılarla baÅŸ etmek için kullanılan yöntemlerdendir.Dans ve hareket kesinlikle tedavi edicidir(terapatiktir), çünkü her ikisi de insanın tabiatında yani yaÅŸamında vardır.
Terapi, problem ve sıkıntılardan kurtulmayı saÄŸlayacak farklı bakış açıları kazanmak demektir.Öte yandan terapinin açıklanması oldukça çok yönlüdür, kiÅŸilerin eÄŸitimi ve yorumuna göre farklılık gösterir.
   ENGEL GRUPLARINDA DANS
   a.Görme Engelliler
   Görme engelli kiÅŸiyi canlandırmak, harekete geçirmek ve etkin olmasını saÄŸlamak için duyularının geliÅŸtirilmesi gerekir.Yürüme, oturma, dolaÅŸma, koklama, hissetme vb. gibi pratiklerle kiÅŸinin güven duygusu geliÅŸir.Görme engelli kiÅŸiye günlük yaÅŸamında seslerin kullanılmasıyla yardımcı olunabilir.KiÅŸiye deÄŸiÅŸik müzikler dinletilmeli ve müziklere uygun hareketler oluÅŸturması saÄŸlanmalıdır.Birlikte yapılan uygulamalarla kiÅŸi dans etmeyi çok iyi bir ÅŸekilde öÄŸrenebilir. Bazı görme engelli kiÅŸi ve çocuklar, normal insanların gözleri kapalı iken yaptıkları dans alıştırmalarından daha iyi ve daha güvenli hareket edebilme yetkisine sahiptir.
   Görme engelli birey, duyduÄŸu müziÄŸe iliÅŸkin duygularını hareketlere döküp hareketlerle kendini ifade edebilir. Ancak bazen görme engelli bireylere kendilerini rahatlatmak için bağırma ve gürültü yapma ardından da tekrar sessizliÄŸe gömülme çalışmaları yaptırmak gerekmektedir.
b.Ä°ÅŸitme Engelliler
   Ä°ÅŸitme engeli, dans konusunda güçlükle yardımcı olunan bir durumdur.Total iÅŸitme kaybı olan kiÅŸilerde ise durum biraz daha zorlaşır.Ä°ÅŸitme engelli bireyler hareketleri kopyalama yoluyla dans edebilirler ve okuma becerisini kazandıklarında, dans görsel yanı ile birlikte kombine olarak gerçekleÅŸtirilebilir.
Ä°ÅŸitme engelli bireylerde, deÄŸiÅŸik yönlere sallanma, dikey düzlemde bulunduÄŸu yerde hareket ederek ve yatay düzlemde yer deÄŸiÅŸtirme ÅŸeklinde hareketler kullanılarak denge sorunlarına yönelik çalışmalar yapılabilir.
Bu tip insanların, özellikle de total iÅŸitme kaybı olanların müziÄŸi veya sesi hissetmesi için ellerini yere veya davula vurarak ses çıkartma çalışmaları, müziÄŸin titreÅŸimini hissettirme çalışmaları yaptırılmalıdır.Dudak okuyabilen veya orta derecede kaybı olanlar için de hikâye anlatma ve bunun dansını yapma çalışmaları da zevkli olabilir.
   c. Fiziksel Engelliler
   Bazı fiziksel engellere sahip kiÅŸilerin hareketleri sınırlı ve yetersiz olabilir.Genellikle dans etmeye yönelik çalışmalarla hareket becerileri artırılabilir.Bacak ve kolların ayrı ayrı kullanılmasıyla ağırlık transferleri gerçekleÅŸtirilir ve daha ileri hareketler geliÅŸtirmeleri saÄŸlanır.
   Tekerlekli sandalye kullanan ve diÄŸer hareketleri çok kısıtlı olan bireyler, hareketli organlarını hareket yeteneÄŸine göre sallayarak, el çırparak, başını hareket ettirerek, gözlerini hareket ettirerek dans edebilirler.Fiziksel engelli çocuklar ve yataÄŸa baÄŸlı olanlar için de el ve parmak kuklaları kullanılabilir.
   d.Otizm
   BaÅŸlangıçta bu bireylerle yapılan etkinlikler çok basit ve düzenli olmalıdır.Ä°lk hareketler ve iÅŸlevler normal deÄŸil iken ilerleyen aÅŸamalarda normale yakınlaÅŸmaktadır. Çalışmalara akraba, eÅŸ, dost, arkadaÅŸlar katılmalıdır.En iyi derecede sosyal yaÅŸantı saÄŸlanmalı, oyunlar oynatılmalıdır.
   Bu bireylerle yapılan çalışmada önemli bir nokta da su ile oyunlardır. Su ile oyunlarda çocuÄŸun annesinden yardım alınabilir ve çalışmalar birlikte sürdürülebilir.SevdiÄŸi nesne ve oyuncaklar da kullanılabilir.
   Tekrarlar hâlinde yapılan çalışmalarda çamur veya su sıçratma, fışkırtma vb. yapılabilir. Bu çalışmalara daha sonra su içerisinde dansla devam edilebilir.
   Ä°lerlemek için özel çalışmalar yapılmalı, iletiÅŸimin farklı bir yönü olan hareketlerle iletiÅŸim kurmalı ve hareketleri geliÅŸtirerek dansa doÄŸru yönelmelidir.
   Anlatılan dans terapi çalışmaları engelli bireylerin rahatlaması ve boÅŸ vakitlerini deÄŸerlendirmelerinde önemli bir yöntemdir.Basitten zora, içten dışa doÄŸru bir yol izlemesi gereken bu çalışmalarla engelli çocuk ve gençlerin daha iyi bir sosyal geliÅŸim saÄŸlamaları da mümkün olacaktır.
KAYNAKÇA
GÖNEN, M. Çocuk EÄŸitimi ve Yaratıcılık,METGE.MEBYayınevi, Ankara, 1997.
GÖNEN, M. Çocuk Edebiyatı, Basılmamış Ders Notları.
GÖNEN, M.“Özürlü Çocukların EÄŸitiminde Drama Yöntemi ve Dansla Terapi”, BaÅŸbakanlık Özürlüler Ä°daresi BaÅŸkanlığı, 1.ÖzürlülerÅžûrası,“ÇaÄŸdaÅŸ Toplum ÇaÄŸdaÅŸ YaÅŸam ve Özürlüler”, Ön Komisyon Raporları, Takav Matb. Y.A.Åž., 1999, Ankara.
GÖNEN, M. ve ark. Özürlü ÇocuklarınEÄŸitiminde Drama,AÅŸama Matbaası, Ankara, 1998.
GÖNEN, M.; UYAR,N. ÇocukEÄŸitiminde Drama,EpsilonYayınevi, Ä°stanbul, 1998.
HODGSON, J. The Uses of Drama, London,Eyre MethuenLTD., 1972.
IRWIN,E. Drama Therapy in Diagnosis andTreatment,Child Welfare, LXV, 4, (July, August 1986), 347-357.
JENNÄ°NGS, S. Remedial Drama, London,A&C BlackLimited 1984.
JUDD, M.Drama, Physical andCreative Activities for the Mentally Handicapped, Ed.Graham Upton, London,Chambridge University Press, 1981.
KALYON, T.A. ve ark. BedenselEngelli Sporlarda Kurallar Kitabı, T.C.BaÅŸbakanlık,Gençlik ve SporGenel MüdürlüÄŸü, Özürlüler SporFederasyonu Yayını, 1995, Ankara.
MCCASLIN, N. Creative Drama in the Classroom, New York, Longman Inc., 1984.
POLISINI,J.K. Children’s Theatre,Creative Drama and Learning, New York, University Press of America, Inc., 1986.