Ayrımlı Pekiştirme


--------------------------------------------------------------------------------
Ayrımlı pekiÅŸtirme, süreçleri geleneksel olarak davranış azaltma teknikleri konusu içinde yer alır. Ayrımlı pekiÅŸtirme uygun olmayan davranışları azaltılması için uygun davranışın artması ya da sürdürülmesi iki temel pekiÅŸtirme ilkesine dayanır. Birincisinde davranış uygun ayırtedici uyaranı izlediÄŸinde pekiÅŸtirilir. ÖrneÄŸin; sınıf içinde konuÅŸma bazı koÅŸullarda uygun bazı koÅŸullarda uygun olmayabilir. Bu durumda sınıf içinde konuÅŸma belli bir uyaranın (öÄŸretmenin soru sorması gibi) varlığında pekiÅŸtirilirken diÄŸer durumlarda pekiÅŸtirilmez. Ä°kinci uygulamada diÄŸer davranışlar görmezden gelinirken bir hedef davranış pekiÅŸtirilir. Böylece pekiÅŸtirilen davranış artarken, görmezden gelinen davranış azalır. Ayrımlı pekiÅŸtirme sürecinin anahtarı pekiÅŸtirmedir.

Ayrımlı pekiÅŸtirme türlerine baktığımızda beÅŸ farklı uygulamadan söz edilmektedir.

Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)
Karşıt davranışları ayrımlı pekiştirme (KDAP)
Alternatifleri davranışları ayrımlı pekiştirme(ADAP)
Seyrek yapılan (azalan) davranışları ayrımlı pekiştirme(SDAP)
Yüksek oranda yapılan (artan)davranışları ayrımlı pekiÅŸtirme(YDAP)

1. Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)
Belirlenen bir zaman dilimi ya da gözlem süresi/aralığı içinde uygun olmayan davranışın hiç oluÅŸmaması durumunda aralık sonunda bu durumun pekiÅŸtirilmesidir. Belirlenen gözlem aralığı boyunca oluÅŸan diÄŸer davranışlar dikkate alınmaz. ÖrneÄŸin; baÅŸka uygun olmayan davranışlar yapıyor olmasına raÄŸmen öÄŸretmen teneffüs boyunca arkadaÅŸlarına vurmamasını pekiÅŸtirmek isteyebilir. DiÄŸer davranışların pekiÅŸtirilmesi, gözlem aralığı boyunca birkaç uygun olmayan davranışın yapılmaması durumunda da kullanılır. ÖrneÄŸin çocuk hem bağırma hem de arkadaÅŸlarına tekme vurma davranışlarını gösteriyorsa, her ikisinin yapılmaması durumu pekiÅŸtirilebileceÄŸi gibi sadece vurma ya da sadece bağırma davranışlarının yapılmaması da pekiÅŸtirilebilir. DiÄŸer davranışların pekiÅŸtirilmesi uygulamasının birkaç farklı uygulama biçimi vardır.

Bütüncül Zaman Aralığına Dayalı DiÄŸer Davranışların Ayrımlı PekiÅŸtirilmesi:
ÇocuÄŸun belirlenen zaman dilimi içinde uygun olmayan davranışı yapmaması durumunun pekiÅŸtirilmesidir. ÖrneÄŸin, her 10 ya da 30 dakikada bir arkadaÅŸlarına sıklıkla ÅŸiddet uygulayan bir çocuk için DDAP uygulamasına karar verilip sabah 9:00 ile 15:00 arasında gözlem süresi ve 30’ar dakikalık gözlem aralığı belirlenmiÅŸ olsun. 9:30’ da öÄŸrenci ÅŸiddet davranışında bulunmadıysa pekiÅŸtirilir, bulunduysa pekiÅŸtirilmez. Böyle bir zaman diliminde davranışı hiç yapmazsa 12 kez pekiÅŸtireç kazanabilir.

Anlık Diğer Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi:
Belirli bir gözlem aralığı belirlenir. ÖrneÄŸin; bir davranış için 5 dakika gözlem aralığı belirleyen öÄŸretmen 5. dakikanın sonunda bakar ve öÄŸrenci o davranışı yapmıyorsa pekiÅŸtirilir. EÄŸer öÄŸrenci davranışı yapıyorsa pekiÅŸtirilmez. Aralığın geri kalan kısmında oluÅŸan davranışlar dikkate alınmaz.


Yeniden Başlatılan Aralıkta Diğer Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi:
Azaltılması hedeflenen her uygun olmayan davranışın yapılmasından sonra gözlem aralığının yeniden baÅŸlatılması uygulamasıdır. ÖrneÄŸin; ayakkabılarını çıkarma davranışının azalması hedeflediÄŸinde öÄŸrenci ilk davranışı 9:15’te göstermiÅŸ olsun. Otuz dakikalık aralık buradan baÅŸlatılır ve 9:45’ e kadar sürer. Bu süre içinde davranış yapılmamışsa pekiÅŸtirilir. 30 dakikalık aralıklar davranış oluÅŸmadığı sürece devam eder. Davranışı oluÅŸtuÄŸu anda 30 dakikalık gözlem aralığı yeniden baÅŸlatılır.

Artan Aralıklarla Diğer Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi:
Davranışların artan aralıklı bir tarife ile pekiÅŸtirilmesine dayalıdır. ÖrneÄŸin; baÅŸlangıçta 30 dakikalık aralıkta uygun davranışın ortaya çıkmaması pekiÅŸtirilirken daha sonra 45 dakikalık aralıkta yapılmaması pekiÅŸtirilir.

2. Karşıt Davranışları Ayrımlı Pekiştirme (KDAP)
Fiziksel olarak uygun olmayan davranışla aynı anda yapılamayacak davranışların pekiÅŸtirilmesidir. Burada pekiÅŸtirilen davranışlar çok daha belirgindir. ÖrneÄŸin; elini aÄŸzına sokma davranışını azaltmak için kollarını baÄŸlama davranışını pekiÅŸtirmek gibi. Çünkü bu iki davranış eÅŸzamanlı olarak yapılamaz. Her zaman uygun olmayan davranışın karşıtı bir davranış bulunamaz. Bu durumda alternatif ya da diÄŸer davranışların pekiÅŸtirilmesi kullanılmalıdır. BaÅŸkasına ve kendine zarar verme davranışlarında etkili bir yöntemdir.


3. Alternatifleri Davranışları Ayrımlı Pekiştirme(ADAP)
Azaltılması hedeflenen uygun olmayan davranışın daha uygun biçiminin pekiÅŸtirilmesidir. DiÄŸer davranışların ayrımlı pekiÅŸtirilmesinde; gözlem aralığının davranışın yokluÄŸu pekiÅŸtirilirken alternatif davranışların ayrımlı pekiÅŸtirilmesinde, belirgin bir hedef davranış pekiÅŸtirilir. ÖrneÄŸin; öÄŸrenci “ver” yerine “ verir misin” ya da “lütfen verir misin” için pekiÅŸtirilir. Bu durumda davranışın sosyal olarak daha kabul edilebilir biçimde söz edilir.

4. Seyrek Yapılan (Azalan) Davranışları Ayrımlı Pekiştirme(SDAP)
Bazı davranışlar normalde yapılmasında daha fazla yapıldığında uygun olmayan davranıl olarak tanımlanabilir. Seyrek yapılan davranışların ayrımlı pekiÅŸtirilmesi, baÅŸlama düzeyi verileri ile karşılaÅŸtırıldığında, hedef davranışın oranında ki küçük azalmaların pekiÅŸtirilmesidir. DiÄŸer ayrımlı pekiÅŸtirme tekniklerine bu yönüyle benzerlik göstermez. Seyrek davranışların pekiÅŸtirilmesi özellikle, gereÄŸinden fazla oluÅŸan davranışların sıklığını azaltmak hedeflendiÄŸinde daha yararlı bir tekniktir.

ÖrneÄŸin; tuvalete gitmek için izin isteme davranışı uygun bir davranıştır. Gün boyunca derslerde sık sık tuvalete gitmek için izin istemek ise uygun olmayan bir davranıştır. Bu durumda öÄŸretmen, bu davranışı daha kabul edilebilir bir düzeye çekmek için azaltma yolunu seçebilir. Seyrek davranışları ayrımlı pekiÅŸtirmenin iki biçimi vardır.

Davranışın belirlenen zaman aralığı bittikten sonra yapılmasına dayalı olarak pekiÅŸtirilmesi. ÖrneÄŸin: ders süresinin sonunda tuvalete gitme izni verilmesi.
Belirlenen zaman aralığı içinde davranışın daha seyrek düzeyde yapılmasının pekiÅŸtirilmesi. ÖrneÄŸin; çocuk 1 saatlik zaman aralığı 2 ya da daha az tuvalete gitmek istediÄŸinde pekiÅŸtirilir. Hedef davranışın oranı azaldıkça yeni bir ölçüt belirlenir.

Seyrek davranışların ayrımlı pekiÅŸtirilmesinde en önemli öÄŸe, baÅŸlama düzeyinde belirlenen aralık süresince davranışın oranın/sayısının kesin olarak belirlenmesidir. ÖrneÄŸin çocuk bir saatte 10 kez tuvalete gitmek istiyorsa; baÅŸlangıçta 8 defa talep etmesi pekiÅŸtirilmesi. 3 ya da 4 saat bu oran karşılandıysa 6 kez tuvalete gitme isteÄŸi pekiÅŸtirilir. Daha sonra bu ölçüt deÄŸiÅŸtirilir.

6. Yüksek Oranda Yapılan (Artan)Davranışları Ayrımlı PekiÅŸtirme(YDAP)
ÇocuÄŸun repertuarında bulunan ancak yeterli sıklıkta ortaya çıkmayan davranışların pekiÅŸtirilmesidir. ÖrneÄŸin; öÄŸrenci bir ÅŸey isterken “lütfen” ya da bir ÅŸey aldıktan sonra “teÅŸekkür ederim” diyordur. Ancak lütfen demeksizin ya da izin istemeksizin bir ÅŸey isteme davranışını daha sık gösteriyordur.bu teknikle “lütfen” diyerek istekte bulunması arttırılırken, izinsiz isteme davranışını azaltılması amaçlanmıştır.