Özel eÄŸitimde bireyi deÄŸerlendirme ve tanı koyma önemlidir. Bu, eÄŸitimin baÅŸlama aÅŸamasında ve özel eÄŸitim devam ettiÄŸi sürece tekrarlanması gereken bir dizi çalışma demektir.

     Tanılama( teÅŸhis) bireyin özrüne ad koyma, derecesine ve bireyin bundan etkilenme durumunu belirleme demektir. Bu tanı ne kadar erken ve doÄŸru yapılırsa, diÄŸer düzenlemeler ve yürütmeler o derece kolaylaşır. Özel eÄŸitimde tanı denilince akla hemen tıbbi tanı gelmektedir. Bu bir bakıma doÄŸaldır. Ancak yeterli deÄŸildir. Bir de çocuÄŸun var olan gizil güç düzeyini belirleyen eÄŸitsel tanıya da gereksinim bulunmaktadır. Tıbbi tanıyı tıp doktorlarının, eÄŸitsel tanıyı da çocuk geliÅŸimi psikolojisi ve eÄŸitimi ile ilgilenen uzman ekibinin koymasının saÄŸaltım sürecini daha da kolaylaÅŸtıracağı unutulmamalıdır. Tanı, aynı zamanda içinde ailenin de bulunduÄŸu  bir ekip iÅŸi olmalıdır. Bu tanı iÅŸlemleri; saÄŸlık kuruluÅŸları, rehberlik araÅŸtırma merkezleri ile üniversitelerin özel eÄŸitim birimlerinde yapılması gerekmektedir.
     Özürlülerde tanılama yukarda belirttiÄŸimiz gibi üzerinde hassasiyetle durulması gereken bir konu olduÄŸundan, tanılama araçları da ayrı bir öneme sahiptir. Bizler de bu konunun önemine dikkat çektiÄŸimizden farklı özür gruplarının ölçümünde kullanılan tanılama araçlarını burada sizlere kısaca vermeye çalışacağız. 

                               1.)Zihin Engellilerde Tanılama Araçları
   
      Zihin engellilerin uygun eÄŸitim programlarına yerleÅŸtirilmelerinin yolu tanılamadan geçmektedir. Geri zekalı çocukların tanımında zihin ve uyum ölçütlerinin yer alması ve bu ölçütler arasında orta derece de bir iliÅŸkinin bulunması, geri zekalı çocukların tanımlanmalarında bu ölçütlerin ayrı ayrı deÄŸerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.
      Yapılan bütün eleÅŸtirilere raÄŸmen günümüzde zihinsel iÅŸlev düzeyleri, yaygın olarak zeka testleriyle belirlenmektedir. Zeka testleri genellikle grup ve bireysel olmak üzere iki grup altında toplanmaktadır. Grup testleri aynı anda birden fazla kiÅŸiye uygulanmaktadır. Bireysel testler ise tek tek bireylere uygulanmaktadır. Bireysel zeka testlerinin uygulaması, özel bazı becerileri gerektirdiÄŸi için yalnızca bu konuda uzmanlaÅŸmış psikolog, özel eÄŸitim uzmanı gibi kiÅŸilerce uygulanması gerekmektedir.
     Günümüzde en yaygın olarak kullanılan bireysel zeka testleri, Stanford-Binet ve WISC-R’dır(Revised Wechsler Intelligence Scale for Children). Bu testlerin diÄŸer zeka testlerine göre geçerlilik ve güvenirlilikleri daha yüksektir. Her iki testte de, sözel ve yapım(performans) soru maddeleri yer almaktadır. Ancak WISC-R’da yapıma iliÅŸkin soru maddeleri daha fazladır. Testlerde sorulara verilen yanıtların doÄŸruluÄŸuna göre zeka yaşı hesaplanmaktadır. Daha sonra aÅŸağıdaki formül uygulanarak, zeka bölümü bulunmaktadır.

     Zeka Bölümü(ZB):zeka yaşının(ZY), takvim yaşına(TY) bölünüp, 100 ile çarpılmasıyla elde edilir.

      ÖrneÄŸin takvim yaşı 10 olan bir çocuÄŸun, zeka yaşının 7 olarak belirlendiÄŸini varsayalım. Bu durumda çocuÄŸun zeka bölümü 7 bölü 10, çarpı 100, bu da eÅŸittir 70 olmaktadır.

      Yine ülkemizde zihin engellileri tanılamakta kullanılan  ölçme araçlarından bazıları ÅŸunlardır. 
1.   Bireysel Zeka Testleri
Stanford-Binet Zeka Testi
Goodenough Ä°nsan Resmi Çizme Testi
Peabody Resimli Alıcı Dil Testi
Uluslar arası Leiter Zeka ÖlçeÄŸi
Çocuklar Ä°çin Wechsler Zeka ÖlçeÄŸi
Columbia Zihin Olgunluk Testi
Kohs Küpleri Testleri

2.   Ülkemizde en yaygın kullanılan sosyal olgunluk testi “Vineland Sosyal Olgunluk
 Testi”dir.
3.   Psiko-devimsel özelliklerin belirlenmesi için kullanılan testlerin başında “Oseret 
Sky-Psiko Devimsel GeliÅŸim ÖlçeÄŸi gelmektedir.
4.   Sosyometrik ölçümler için kullanılan araçların baÅŸlıcaları “Sosyometrik Metot”, “Bu
Kimdir?”, “Rol Dağıtım” gibi olnlardır.
5.   KiÅŸilik ölçümleri için de deÄŸiÅŸik testler uygulanmaktadır. Bunların başında “Rorshah”, “T.A.T.”, C.A.T.”, “Psikanalitik Hikayeler Testi”, “Gazi-Beier Resim
Yorumlama Testi” sık kullanılanlar arasında görülmektedir.
6.   Ä°lgi alanlarının belirlenmesi için kullanılan test ve envanterler de bulunmaktadır.
 “Kuder Ä°lgi Envanteri” en çok bilinen ve kullanılanlardandır.

2.)Görme Engellilerde Tanılama Araçları

Görme keskinliÄŸi genellikle Snellen Kartıyla ölçülmektedir. Snellen Kartı sekiz sıra ‘E’ den oluÅŸmaktadır. Her bir sırada birden fazla  harfi vardır. E harfinin kolları, aÅŸağı, yukarı, saÄŸa ve sola bakacak ÅŸekilde yerleÅŸtirilmiÅŸtir. Görme keskinliÄŸi ölçülen kiÅŸiden ‘E’ lerin kollarının hangi yöne baktığını söylemesini istemektedir. Normal görme keskinliÄŸine sahip olan kiÅŸi yirmi ayaktan (6,04 m. den) her bir sırada yer alan ‘E’ lerin kollarını hangi yöne baktığını ayırt edebilir. Sekiz sıradan her biri aÅŸağıdaki uzaklıklardan birisiyle eÅŸleÅŸmektedir:
4,5, 6, 9, 12, 15,21, 30, 60 metre. Ölçmeye genellikle 12 metre uzaklıktan baÅŸlanır. Altı metre uzaklığa denk gelen ikinci satırdaki ‘E’ harfinin kollarının yönünü çocuk ancak ayırt edebiliyorsa uzağı görme keskinliÄŸinin 20/20 olduÄŸu söylenir. Çocuk 6’yla 21 metrelik uzaklığa denk gelen mesafelere karşılık gelen E’lerin kollarının yönlerini ayırt edebiliyorsa, uzağı görme keskinliÄŸi 20/70 olduÄŸu söylenir.
   Görme keskinliÄŸinin ölçümünde Snellen Kartını kullanmayı fazla tercih edilmemesinin sebeplerin den  biri, çocuÄŸun yazılı materyali ne kadar iyi okuyacağını yordamaya çok fazla hizmet etmemesidir.
   Okullardaki görme taramalarında Snellen Kartı kullanılmaktadır. Bununla çocuÄŸun uzağı görme keskinliÄŸi kabaca ölçülmektedir. Okuldaki taramalarda çocuÄŸun yeterli uzaklığı görme keskinliÄŸine sahip olmadığı anlaşılırsa, çocuk daha ayrıntılı incelemeler için göz doktoruna sevk edilmelidir. Okullardaki olaÄŸan tarama süreçleri yakın görme keskinliÄŸi ve görme alanıyla ilgili görme problemlerinin belirlenmesine hizmet etmektedir. Bu problemler daha çok anne, babanın yada öÄŸretmenin çocuÄŸun davranışlarına dikkat etmesiyle belirlenebilmektedir.

3.Ä°ÅŸitme Engellilerde Tanılama Araçları

   Tanılama: Ä°ÅŸitme özürlülerin sınıflandırılması, eÄŸitim gruplarının oluÅŸturulması, eÄŸitim ihtiyaçlarının belirlenmesi, uygun yöntem ve araç seçimi, öÄŸrenciye doÄŸru ve ayırıcı tanı konulmasına baÄŸlıdır. Bu, bir bakıma öÄŸrencinin bütün yönleriyle deÄŸerlendirilmesi demektir. Ancak burada ağırlık çocuÄŸun iÅŸitmesinin deÄŸerlendirilmesine verilecektir.


Ä°ÅŸitmenin Ölçülmesi:Bireyin iÅŸitme duyarlılığı çeÅŸitli yollarla ölçülebilmektedir. Bu ölçmelerin bir kısmı özel araçlarla yapılan ölçümlerdir. DiÄŸer bir kısmı öÄŸretmenler için pratik diye adlandırılabilecek yollardır.
Ä°ÅŸit ölçerlerle (Odiometre) DeÄŸerlendirme : Bu tür ölçmeler, genellikle insan kulağının iÅŸitmelik sınırları içinde sesli uyaranlara onun  verdiÄŸi tepkiye dayanmaktadır. Bu yolla iÅŸitme ölçümler için bireye elektrik akımına dönüÅŸtürülmüÅŸ titreÅŸimler verilir. Genellikle titreÅŸimler iç kulaÄŸa iletilir. Bireyin organizmasının tepkileri dikkate alınır. Bu ölçme özel araçlarla kliniklerde yapılabilmektedir. Subjektif denilen yol ise bireye verilen sesli uyaranların birey tarafından alınıp alınmadığını yine bireyin kendisinin bildirmesine dayanan yoldur. EÄŸitimde daha çok kullanılan yolda budur.
   Günümüzde subjektif ölçme, iÅŸit ölçer denilen araçlarla yapılmaktadır. Ä°ÅŸit ölçer kiÅŸiye sesli uyaranları deÄŸiÅŸik ÅŸiddet ve hz.de iletmeye yarayan araçlardır. EÄŸitimde kullanabilecek iÅŸit ölçerlerin bireysel ve küme olarak uygulanma olanağı vardır. Ä°ÅŸit ölçerlerde genellikle arı ton ses kullanılır. Bazılarında ise konuÅŸma sesi kullanılır.
   Ä°ÅŸitmenin iÅŸit ölçerlerle yapılan ölçme sonuçları  iÅŸitme eÄŸrileri biçiminde kayıt edilir ve aynı ÅŸekilde gösterilir. Ä°ÅŸitme eÄŸrileri yayınlarda çoÄŸunlukla ‘ODÄ°OGRAM’ ÅŸeklinde geçer. Ä°ÅŸit ölçerlerin taşınabilir olanlarıyla okulda iÅŸitme taramaları yapılabilmektedir.
   Pratik Ä°ÅŸitme Duyarlılığı Yoklamaları :  Ä°ÅŸit ölçerlerle iÅŸitme yoklamaları ve ölçümlerinin yapılmadığı durumlarda öÄŸretmenler pratik yollarla öÄŸrencilerin iÅŸitme duyarlılığı çok basitte olsa bir fikre sahip olabilirler. Bunlar,cep saatiyle yoklama, normal duyarlı öÄŸrenciyle kıyaslama, öÄŸretmen gözlemleri gibi yollar bu pratik yollardan bazılarıdır.
 
                                     4.Özel ÖÄŸrenme GüçlüÄŸü

ÖÄŸrenme güçlüklerinin tanılanması ve deÄŸerlendirilmesi için çok deÄŸiÅŸik deÄŸerlendirme araçları kullanılmaktadır. Kullanılan deÄŸerlendirme araçlarından bazıları
1.   ÖÄŸrenme güçlüÄŸünün olup olmadığını belirleme ya da tanılama amacıyla,
2.   EÄŸitim kararlarının alınması amacıyla,
3.   Bilgi alma süreçlerinin ya da psikolojik süreçlerin iÅŸleyiÅŸini belirleme amacıyla kullanılmaktadır.
1. Tanılayıcı Testler: ÖÄŸrenme güçlüÄŸünün olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, daha çok standartlaÅŸtırılmış bağıl baÅŸarı testleri kullanılmaktadır. StandartlaÅŸtırılmış bağıl baÅŸarı testlerinin kullanılmasının nedeni, öÄŸrenme güçlüÄŸü gösteren çocukların birincil özelliÄŸinin, akademik baÅŸarı yetersizliÄŸi olmasındandır. StandartlaÅŸtırılmış bağıl testler çok sayıda kiÅŸi üzerine geliÅŸtirilmiÅŸ olup, testin uygulandığı kiÅŸinin durumu, testin geliÅŸtirilmiÅŸ olduÄŸu kümenin özelliÄŸine göre belirlenmektedir. ÖÄŸrenme güçlüÄŸünün tanılanması ÅŸöyle olmaktadır. Örnek1: Bir öÄŸrenciye standartlaÅŸtırılmış bağıl zeka testi uygulanır ve çocuÄŸun zeka bölümünün normal sınırlar içinde olduÄŸu anlaşılır. Yani takvim yaşı 10 yaÅŸ 3 ay olan çocuÄŸun zeka yaşı da 10 yaÅŸ 3 aydır. Ancak çocuk standartlaÅŸtırılmış baÅŸarı testinde bazı derslerde ikinci sınıf birinci dönem düzeyindedir. Böylece, dördüncü sınıf düzeyinde bulunan bu çocuÄŸun öÄŸrenme güçlüÄŸü göstermiÅŸ olduÄŸu belirlenmiÅŸ olur. Örnek2: Bir baÅŸka öÄŸrenciye standartlaÅŸtırılmış bağıl zeka testlerinin uygulanması sonucunda, çocuÄŸun zeka bölümünün normal sınırlar içinde olduÄŸu, ancak söze dayalı testlerde çocuÄŸun puanının, yapmaya dayalı testlerde aldığı puana kıyasla çok düÅŸük olduÄŸu belirlenir. Böyle bir durumda fark büyük olursa, o çocukta öÄŸrenme güçlüÄŸünden ÅŸüphe edilmelidir.     







                                                     KAYNAKÇA

   ÖZGÜR, Ä°skender, “Engelli Çocuklar ve EÄŸitim” Karahan Kitabevi, Adana, 2004.
   ÖZSOY,Yahya, ÖZYÜREK,Mehmet, ERÄ°PEK,Süleyman. “Özel EÄŸitime GiriÅŸ” Karatepe Yayınları, Ankara, 1997.
   FÄ°SCUS,Edward D, MANDELL; Colleen J, Ed AKÇAMETE, Gönül. “BireyselleÅŸtirilmiÅŸ EÄŸitim Programlarının GeliÅŸtirilmesi” Özkan Matbaası, Ankara, 1997.